Skip to main content

Full text of "Frieslands Hoogeschool en het Rijks Athenaeum te Franeker"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



NYPL RESEARCH USRAfMCS 

iiiiiiiiii{iiiiiiiiiiri""it!i"|' 

3 3433 08163020 8 



w 



1 



IL.- \ 



FRIESLANDS HOOGESCHOOL 



BN HET 



RIJKS ATHENAEÜM TE FRANEKER. 



DOOR 

Mr. W. B. S. BOELES. 

Vice-Preiideni van kei GeregUhof te Leeuwarden. 



MET PLATEN. 
TWEEDE DEEL. 

TWEEDE HELFT. 



OilgegeTei door bel Friescb Geioolschap tu gcschifd-, oudheid- ei taalkunde. 



TE LEEUWARDEN BIJ A. MEUER , 
FIRMA H. iCUlPERS BN J. 6. WESTER. 1869. 



1 ■ .'. . ".,:v •,•?.":; 
19695 \ ! 

■ I 



Gedrukt te Leeuwarden , bü A. Jongbloed. 



INHOUD. 



TWEEDS DEEL, 



3DEI aTrEi-A.a:OEiBïlT. 
I. Curatoren der Hoogeschool . . Blz. 1^20. 

21—23. 
25 , 26. 



n. Curatoren yan het Athenaeum • , 

in. Secretarissen van Curatoren. . , 

LBVEHSBIBZaBinr TAV Dl lOOftLKaftAMH, 



BERNSAU, H. W. 
*BEUMA, JUL. TAN 
BLANCARDUS , N. 
^BOGERHAN, JOH. 
BOIS, 6. DU • • 
BOS, L. . • . 
BOURlClUSi H. . 
BREDA , J. 6. S. VAM 



ACRORIUS, J. • • 
AGROHICS & BOüMA , D 
ADAMA, AU6. LOtLi 
ADAMA, L. • . 
ALLAMAND , J. N. S. 
ALLARDI , GHR. . 
AMAMA , SIXT . • 
AMSRSFOORDT , JAC 
AMESIUS, G. . • 
ANDALA, R* • . 
ANDRBAE, JOAGH. 
ANDREAE, TOB. , 
ARCERIUS THEOD.yJOH. • 
ARCERIUS, S. 
D^ARKAÜD, G. J. M. 
ARN0LDU8, N. • 
ARNTZEIQUS , J. • 
AULETIUS, A. 
BALCK, D. • • 



Blz.. 184. 

193. 

84. 

62. 

604. 

653. 

98. 

758. 

116. 

Blz. 356, 843. 

, 89, 840. 

, 286. 

59, 839. 

Blz. 80. 

, 453. 

t 



Bis. 



203. 
470. 

66. 
378. 
195. 
499. 

66. 
247. 
142. 
431. 
353i 
114. 
750. 



BRDSMANS, A. . . 
BRUflHANS, S. J 

BUIS , p Blz; 87, 

BURHAimUS BEC., P. , 

BUSCH , M , 239, 

CAMPER, P. Blz. 

CANNE6IETER , H. . 
CHAUOOIR, A. . . 
CUN6BUL , R. . . 
CLOPPENBURCH, i. . 
COCGEJDS, JOH. . . 
OOETIER, G. . . . 
GONRADl, P. . . . , 
COOPHANS ,0. . . 
*CRANK, J, W. DE . 

ODP., e 

CUPRIANUS , ABR. . 
DAHHIUS , D. . . . 
DANGKELMAN , 8. J. . . . , 

DRUSins , JOH. . . Blz. 46, 

ECK , CORN. TAN . . . Blz. 

EKAHA, C. , 

ENS, 8 

ENSCHEDÉ, W. A 

ERMERINS, J. W. . 
FABKR , F. C. . . . 



FRENCHJUS, JOAGH. 



532. 
605. 
839. 
444. 
842. 
511. 
522. 
611. 

77. 
184. 
156. 
337. 
442. 
580. 
686. 
190. 
334. 
138. 
253. 
839. 
320. 
723. 
726. 
794. 
769. 
546. 

82. 
207. 



IV 



Blz. 



241, 



230, 
. Blz. 



FÜLLENIUS, B Blz. 

FULLENIUS FIL. , B. • • 
0ARG1N, J. • • , • 
GEER, B. R, BARON DE 
GILLISSEN , AEG. . 
GLINS, T. VAN . 
6RAU, ABR. DE . 
6RE1DANUS, JOH. 
6REVE, E. J. 

♦greve , p, de . . . . 
groenewoud, j. g. swijghuisen 
gülichius, abr. • • • 

gUrtler , N 

HAGHTING, J 

HAMAKER , H. A. • • • 

HABTING, P. 

HAUTEGOUR , H. P. DE • • 
HEINEGGIUS, J. G. . . • 
HEMSTERHUIS , J. ... 
HEMSTERHUIS , TIB. • . . 
HENGEL , W. A« VAN . • 
HOLWERDA , JOH. PHOG. • 

♦hüBER , ÜLR 

*HUBER , EACH 

JUIJNBOLL , TH. W. J. • • 
KALDENBAGH, A. (LoCtOr) 
KOEN , 6. • • • • • • 

KOBNIG, S 

KOOTBN , TH. VAN . Blz. 595, 
LAAN, P. • • • . • • Blz. 
LAMBERGEN, TIB. ... , 



LATANE , P. 



LEMONON , J 

LENNEP, J. D. VAN . . 
LEONTIUS , THEOD. . . 
LILLE , G. E. DE • • Blz. 539, 
LINDEN , J. A. VAN DER . Blz. 

♦loré , W , 

LOTZE, J. A , 

♦lUBBERTüS , SIBR. . . ^ 
♦lYGKLAïIA è NIJEHOLT , M. » 
LYDlüS, M 



MACGOVIÜS, JOH. . . . Blz. 90- 

MANGER, S. H 9 543. 

HARGK, JOH. & • . . . , 262. 

MATTHASUS, PHIL. . . . »• 208. 

MATTHAEÜS JR. , PHIL. . , 251. 

MBLCmORIS, A. W. . . . , 413. 

MENALDÜM, S , UI. 

MBTIÜS , ADR , 70. 

MEIJER, L , 626. 

MOLL , P , 194. 

MOOR , B DE ^ 478. 

♦mulder, cl , 764. 

MULDER, JOH , 683. 

munsterüs, ghr. ... ,201. 

huurling , w. . . . , ^ 797. 

MUiJS , w. w , 373. 

NERDENUS, H. A. . . , 9 36. 

NODELL , J. A , 615. 

♦noodt , g, . . . . . ^ 279. 

OUWENS, w ^ 507. 

parent, l, . . . , , ,200. 

PASOR , G ^ 128. 

PERIZONIUS , JAC. . . , , 294. 

♦philipse , j. H. . ...» 760. 

PRIK , F. DE LA ... . , 231. 

PYNACKER, G. . . Blz. 148, 841. 

RATELBAND, J filz. 550. 

REGENBOGEN , J. H. . . . , 690. 

RE61US , J ^ 318. 

REIFENBERG, J , 126. 

REINALDA , E ^ 55. 

*RHALA , H .108. 

RHENFERD , J. . . , , 30O. 

RITTER, J. J ,502, 

ROËLL, H. A ^ 309. 

ROGGIUS, JOH. .... , 62. 

ROORDA, ANDR. . . Blz. 88, 840. 

ROSAEUS , D. A Blz. 198. 

ROVERS , J. A. G. . . , ^ 778. 

RUNGIUS, J. G. . . . , , 398. 

SANDE , J. VAN DEN . . . 9 68. 
SGHAGHT, J. OOSTERDIJK Blz. 428, 844. 



/ 



SCHEIDIÜS , J. F. . 
SGHELEENS , S. • 
SCHOLTEN, J. H. 
SCHOTANUS 9 B. • 
SCHOTANUS è STERRlNGAf GHR. 9 
SCHOTANUS, H. . 
SCHOTANUS h STERRIN6A, 
SCHOTANUS, M. • • 
^GHRADER, J. • • 
SCHULTENS, A« • • 
SCHULTIN6, A« • • 

siBRANDA, J. (Lector) 

SMALLEN6UR6, N. • 
STEHIBERG, J« H. . 
STEIHDAM, ABR. • • 
SWILDENS , J. H. . • 
SWINDBN, J, H. VAN 
TERENTIU8-, JOH. . 
THOLEN y J« PIERSON 

TIARA, P 

TINGA , E. • • • • 
TRONGHIN , J. A. 
TROTZ, C. H, . • 
TTDEMAN, H. W. . 
YALCKENAER, J* 
YALCKENAER, L« C« • 
YALCEENIER, JOH. • 
TEDELIUS, N. • • • BlZ. 163, 
YENEMA, H BlZ. 



Blz 



BlZ 



? 



YENO , H. DE 

VERHEL, ARN 

VERSGHUIR , J. H. . . • 
VETH, P. J 

♦yitringa, G. . . Blz. 

V1TR1N6A FIL, , G. . . . 

VOORDA, B 

YOORDA, J. • . • . • 

VOORDA , J. H 

VOORST, J. VAN . . . • 
VRlElfOET, E. L. • • • 
) WAEIJEN , JOH. VAN DER . 
WAEIJEN FIL., JOH. VAN DER 

*WAL , G. DE 

'^'WASSENBERGH , EV. • . 
WESSELING, P. • • • • 
WESTENBERG , J. O. . . . 
WIELING, A. . . • • . 

W16ERI, E 

WJNSEMIUS, H 

WINSEMIUS, P 

WINTER, F 

WINTER , F. U 

WISSENBAGH, J. J. • • • 
WITSIUS, H 



Blz. 75. 

. 112. 

n 547. 

» 815. 

288, 843. 

Blz. 385. 

528. 

42L 

649. 

620. 

436. 

266. 



WUBBENA, JOH. 
WIJBINGA, M. 



C UPEIJ , A. 
) *UPE1J, N. 



738. 
568. 
407. 
387. 
423. 
535. 
96. 
151. 
484. 
537. 
180. 
266. 
233. 
140. 
575. 
474. 



B|j de levensberichten van hen, by wier namen een * is geplaatst, 
behooren hunne portretten. 



\ 
I * - 










n.v'.Tih'eiideri. 



S«Ma:ij[i.rP.BlQmmers/sHA^e. 



UÖOATr^L^ * 



DE CURATOREN. 



I. 



CUBATOREN DER HOOGESCHOOL. 



1586 — 158 8. Keympe van Donia, op Hinnemastate te 
Jelsum, was geboren in 1554, lid van Gedep. Staten in 1580, 1584 en 1585, 
sedert 1588 afgevaardigde naar de Staten-Generaal, van 1594—1616 
Grietman van Leeuwarderadeel, daarna Raadsheer in het Hof van 
Friesland. Hij is overleden den 3 Nov. 1622. 

Vriemoet, Ath. Fru XXIX; van Sminia, Nieuioe Naamlij tt van GrietmaMMen, Lteuw 1887, 
38 ;J S\ektïï^j Het Hof van Frietland, gedurende de zeventiende eeuw Leid 1860 170—161, 
en, behalve de daar aangehaalde hronaen, J Fungeri Sylva Carminum, Antv. 1&85, b%, 57; 
L. Aetsema (Lieawe van Aitiema), Foemaia Iwenüia, Fran. i8l7, 4. Vgl. om D. I., 819. 

1594 — 1601. Hobbe van Waltqngba, op Sickemastate te 
HerbaQUin, volmagt ten landsdage althans sedert 1579, werd omstreeks 
1599 Grietman van Menalduraadeel, welke betrekking hij bekleedde tot 
zgn dood op den 11 Januar\j 1614. 

Vriemoet, XXX II en Mss. aanteek. van £ M. van Bormania; van Sminia (die in dexen 
oonaaawkenrig is), 198. VgL ons D. 1 , 82, 219. 

0^). 1604 — 162 2. Keympe van Donia. Zie boven. 

W. 1604. Joachim Hoppers, te Sneek, Secretaris van Wflm- 
britseradeel, overleed den 29 Augustus 1604, na den 25 Februarö te 
voren tot Curator te zijn benoemd. 

Vriemoet, XXXIV; Fnngeros, 84. 

Z. 1604—1610. Elardus Reinalda, te Langweer, lid van 
Gedep. Staten 1585—1588, hoogleeraar in de Latijnsche taal en wel- 
sprekendheid 1588—1591, daarna Grietman van Doniawerstal, overleden 
den 27 October 1610. 

Zie beneden onder de hoogleeraren. 



I) O- — Ooslergo, W. — Wcslergo, Z. — Zevenwouden, S. — de Steden. 
B. II. 1 



W. 1605 — 162 0. Jelgervan F e y t s m a , de opvolger van 
Hoppers, studeerde te Leiden, waar hij den 1 Julfl 1578 werd inge- 
schreven. Van 1583—1585 was hij lid van Gedep. Staten. In 1588 
rentmeester der domeinen en buitengewoon raadsheer geworden, zag 
hq zich bovendien in 1609 tot Grietman van het Bildt benoemd. Hg 
overleed den 13 September 1620. 

Vriemoet, XXXVII, van Sminia, 315 ; Sickenga, 161 eo, behaWe de daar aangeh. bronnen, 
L Aetsema, 66. Ofschoon de lijkoratie, door P. Winsemins over Feytsma gebonden, als 
nitgegeven staat vermeld in bet Bêffisier van academ, Distert, en Oratièn, betreffende degesch, 
des Vaderlands t Leid. 1866, no 139^, meenen wij de jaistbeid dezer opgave te mogen be- 
twijfelen. 

S. 1605 — 162 6. Gellius Hillama, tot Curator gekozen 
nadat Taco van Camminga voor de benoeming bedankt had, is ge- 
boren te Leeuwarden den 15 December 1563. Hy bezocht eerst de 
Latgnsche school ter zijner geboorteplaats, daarna die te Delft, waar 
Mr. Wqbrand van Hallum destijds rector was. Na de hoogescholen 
te Leiden en te Orleans, en vervolgens Denemarken bezocht te hebben, 
werd hg den 10 Dec. 1585 als advocaat te Leeuwarden ingeschreven. 
In 1597 raadsheer geworden, heeft Hillama vervolgens ook als staats- 
man gewigtige diensten aan den lande bewezen. Als Curator zette hij 
in 1607 het afschaöen van de ontgroening door; ook ijverde hg voor 
de handhaving van de tucht onder de academiejeugd. Zijn lijkredenaar 
getuigde immers : Ecclesias indoctis & minus religiosis Pastoribus pau- 
latim repleri, ac deinde turbari, frequens ejus querela erat. Vnde nihil 
intentatum reliquit corrigendo isti malo. Vt Collegium Theologicum 
institueretur, non semel ursit, & aliquo usque rem perduxerat. At cum 
sanctissimo isti proposito remiligo aliunde injiceretur, non destitit, 
quoties Academiam visitaret, Senatum hortari, ut Leges Acad. sancte 
observarent, nee publice authoritatis aciem hebescere paterentur; eorum 
vero accuratam prae aliis haberent rationem, quos vel parentum vel 
Mecoenatum vota sacro Ministerie destinaverant. Uit deze bewoordingen 
mag men dus afleiden, dat het Collegie voor de alumnen (Zie I, 374, 
375) niet tot stand is gekomen. Hillama's sterfuur viel op den 2 
Januarg 1626. 

S. Amama, Orat. fun. halita in honorem Gellii Hillama, Fran. 1626; In obÜum, — Geüii 
Eillama — liberortm & heredum lachrymae funehres (hondcnde zijn grafacbrift en Latijnsche 
▼erzen van zijn schoonzoon Hector Bourici as, en van zijne zonen Frederik en Abraham Hillama). 
Fran. 1C26 ; Vriemoet, XXXIX, Sickcsga, 164, en, behalve de daar genoemde bronnen, 
Fnngcms (ed. 1607) 79; L Aetsema, 18. 



Z. 1610—1625. Marcus Lflcklama k Nijeholt, hoog- 
leeraar in de regten te Fra.eker van 1604—1610, daarna Grietman van 
Ooststellingwerf en, sedert 1623, van Weststellingwerf, tot aan z\jn dood, 
op 9 Augustus 1625. Als Curator was hy de opvolger van Reinalda. 

Zie zqn leTeoslMricht beneden, onder de hoogleeraren. 

W. 1621 — 1645. Hobbe van Aijlva, op Tjessingastate te 
Hijlaard, Grietman van Baarderadeel 1610—1639, en herhaaldelijk vol- 
magt ten landsdage, volgde van Feytsma op als Curator onzer hooge- 
school. Hij overleed den 14 Juny 1645, in den ouderdom van 63 jaren. 

Vriemoet, XUII, van Sminia, 282; H. Neohasii Extemporanea poemata, Leov. 1669, p. 
81, en Frisia NobiUs, Leeuw. 1756, 11. 

O. 1623 — 1626. Frans van Scheltema, op Minoltsma- 
state te Bomwerd , Hopman bq het Friesche regement, vervulde, als 
de opvolger van Keympe van Donia, het Curatorschap gedurende drie 
jaren. Hij overleed den 2 November 1653. 

Vriemoet XLV. 

O. 1626 — 1636. Johannes Saeckma, de opvolger van 
van Scheltema, is geboren te KoUum, den 7 November 1572. Hij stu- 
deerde van 1588—1595 te Franeker, te Heidelberg en te Bazel. Na in 
het laatstgenoemde jaar als advocaat bij den Hove te Leeuwarden te 
zijn ingeschreven, vervulde hij vervolgens de betrekkingen van Secre- 
taris van de Admiraliteit te Dokkum, 1596—1600, Procureur-Generaal, 
1600 - 1603, en raadsheer, 1603—1636, in welk jaar hij den 22 Decem- 
ber als presiderend raadsheer den eindpaal van zijn werkzaam leven be- 
reikte. Zgne correspondentie met Franeker professoren, grootendeels 
bewaard in de verzamelingen, die onder onze ongedrukte bronnen, num- 
mers 27 en 28, zijn vermeld, geeft in het algemeen den indruk, dat hij een 
man was van eene veelomvattende geleerdheid, die met een kalm en 
onbevangen oordeel onvermoeid werkzaam was in het belang onzer hoo- 
geschool. Door zijne humaniteit won hij de harten van alle partijen; 
zijne raadgevingen en wenken werden altoos met vertrouwen opge- 
volgd, reeds lang vóór dat hij als Curator tot de hoogeschool in 
betrekking stond. Sibrandus Siccama noemde hem in de inscriptie op 
den titel van het presentexemplaar zijner Lex FrwionumJ,' Fran. 1617, 
thans in ons bezit^ een Hercules Musarum. 

P. Winsemins, Orat, funebrit in obitum Joan. Saeekma, Fran. 1637 ; A'riemoet XL VII ; 
Sickenga, 167, en, behaWe de talr^ke daar aangehaalde bronnen, nog L. Aetsema, p. 6 ; B. 
Nenhnni PoemMta Jwenilia, Amst. 1644, 181, 156, 



Z. 1626 — 1630. Suffridus van H a n i a , advocaat te Leeu- 
warden in 1590, raadsheer in 1597, overleed den 7 April 1630. Prof. 
Bern. Schotanus hield op bem eene Uikoratie, die niet in druk is ver- 
schenen. 

Vriemoet, LI ; Sickenga, 165, en behalve diens bronnen nog L Aetiema, 10 ; CoU. r 
Br. no. 06. 

S. 1626—164 9. JohannesNflS, geboren te Franeker, stu- 
dent te Leiden in 1606, advocaat te Leeuwarden in 1610, lid van Ge- 
deputeerde Staten in 1623, 1624, werd raadheer in den Hove ten jare 
1624. H|] is als presiderend raadsheer in het begin van 1649 gestor- 
ven, zoo niet reeds in het laatst des vorigen jaars. 

Vriemoet. LU \ Sickenga, 183, en de daar aangebaulde bronnen ; waarbQ men voege R. Nen* 
hnsina. 169. 

Z. 1630—1640. Sebastiaan van Pruyssen, advocaat 
te Leeuwarden in 1606, achtereenvolgens substituut-griffier bQ het Hof, 
Secretaris van Leeuwarderadeel, sedert 1626 griffier en in 1633 lid van 
het Hof, overleed den 5 Oct. 1640. 

Vriemoet LIV; Sickenga, 198, R. Nenbnains, 181, 161. 

O. 1637—164 5. Rienk van Burmania, op Juwsmastate 
te Ferwerd, volmagt ten landsrtage en van 1636—1646 Grietman van 
Ferwerderadeel. Als afgevaardigde ter ^'taten-Generaal heeft hg in 1622 
en later aan meer dan eene staatkundige zending deelgenomen. Den 
4 Junq 1645 overleed h\j. 

Vriemoet, LV ; Tan Sminia, 60. 

Z. 16 40—16 50. Li e uwe van Schel t inga, L U. D., van 
af 1620 lid der rekenkamer, sedert 11 November 1637 griffier der Sta- 
ten. De 17 December 1650 was de dag van z^n overlyden. 

Vriemoet, LVn. 

W. 1646 — 164 7. Tjaard van A\jlva, Grietman van Won- 
seradeel sedert 1624, was slechts gedurende één jaar Curator, daar hg 
in 1647 overleed. 

Vriemoet, LX; van Sminia, 271 ; N. Neahosins, 181 ; Baden, 61; FrUia NobiUi, 16— SC- 

O. 1646 — 165 5. Joachim van Andrée, hoogleeraar te 
Franeker, 1613-1620, raadsheer, 1620— 1646, daarna afgevaardigde naar 
en Voorzitter van de Staten-Generaal, overleed den 2 Mei 1655. 

CZie oTer hem beneden, onder de hoogleeraren. 



W. 1647 — 1653. Tjalling van Eisinga, op Heringastate 
te MarssuiD, was geboren in 1596, Grietman eerst van Rauwerderhem, 
en sedert 1639 van Menaldumadeel. Hy overleed in 1653. 

Triemoet LXII; yui Sminia 181; Stamboek, l, 100, II, 66. 

S. 1649 — 167 6. Pieter van Jongestall, op Ondersma- 
state bg Hallum, geb. te Staveren den 12 Augustus 1612, studeerde 
sedert 1631 aan de hoogescholen te Franeker en te Leiden. Daarna 
ondernam hg eene wetenschappelüke reis naar Frankrgk, in welken staat 
hq den doctoralen graad verwierf. Naauwelijks twee jaren was hg als 
adTOcaat te Leeuwarden gevestigd, toen de raadsheer Gellius van Jon- 
gestall, die hem geadopteerd had, in 1637 voor hem een raadsheers- 
zetel ruimde. Als afgevaardigde naar de Staten-Generaal, en als lid 
van Terscheidene ambassades, volbragt hg met eere eene belangrgke loop- 
baan, tot dat de dood hem den 9 Nov. 1676 wegrukte. Prof. Michael 
Bosch wgdde aan hem eene oratio funebris, die niet in 't licht verscheen. 

Vriemoet LZIV; Sickenga, 195, b^' wiens bronnen nog geyoegd kan worden H. NenhuBinj, 
n, V. 76, 183; B. Nenhnsias, 861. 

Z. 1651—1652. Johannes C r a c k , Grietman van ^ngwir- 
den sedert 1636, lid van Gedep. Staten in 1645 en 1646, overleden den 
26 April 1652. 

Vriemoet, LXVII; tbb Sminia, 888. 

Z. 1652 — 16 55. Hobbe van Baerdt, te Joure, is geboren 19 
Hei 1591, was Grietman van Haskerland, 1615— 1650, en herhaaldelgk lid 
van de provinciale en Gedeputeerde Staten. Hij is overleden 11 Mei 1655. 

Yxiemoct, LXIX; Tan Sminia, 866. 

1653—1664. Willem Frederik, Graaf van Nassau, 
Stadhouder van Friesland en Groningen, Curator Magnificentissimfis. 

W. 1653 — 1662. Douwe van Hottinga, op Eelsmastate 
te Sexbierum, Grietman van Barradeel, 1610—1661, en bg afwisseling 
lid der provinciale en Gedep. Staten, van de Staten-Generaal, van de 
admiraliteit in Friesland en dgkgraaf. Hg overleed den 29 Julg 1662. 

Vrienoet, LXX; van Sminia, 216; Friiia NodiUs, 861—865. 

Z. 1655 — 1673. Dirk van Baerdt, geb. 30 Julg 1619, 
werd in 1639 Grietman, eerst van Ooststellingwerf en daarna, nog in 



8 

hetzelfde jaar van Weststellinpwerf, welke betrekking hij bekleedde 
tot aan zgn dood in 1673. O »k is hij lid geweest van Gedep. Staten. 

Vriemoet, LXXII, van Sminia, 895; H. Neahnsins, 39; E. Baders, Canuencf Juoeniles,Lcoy. 
1678, p. 84. 

O. 16 56 — 168 2.1»Hero van Ockinga studeerde te Frane- 
ker, werd in 1637, onder den naam van ,,gerechtsscholt", voorzitter 
van het kril^sgerecht, was van 1645 - 1666 raadsheer, vervolgens nog 
ontvanger der floreenrente. Ten behoeve van ziin zoon Jarich, voor 
wien hii reeds den raadheerszetel had laten varen, legde h\j in April 
1682 ook het Guratorschap onzer hoogeschool neder. Zijn sterfdag vond 
men tot nog toe niet opgeteekend. 

Vriemoet, LXXIII ; Siekenga. 206, H. Neahnsins, 110 : R. NershasiuB, 398. Tob. Oatb«r* 
leth, Poëmata, Leov. 1667, 1, 294, 197; wier carmina z\jii overgenomen in Frisia NoèUis 
158^162, 

W. 16'62 — 1679. Sjuck ^binga van H umalda, teEe, 
de opvolger van Douwe van Hottinga, met wiens zuster Gatharina hg 
gehuwd was, viel ten jare 1678 om redenen van staatkundigen aard 
bö Gedep. Staten in ongenade, blgkens den volgenden brief: 

Aan de Heere Hnmalda. 

Edele, Erentphette, toorgiem^e Beer/ 
Wat de Edele Mogende Heeren Staten van 't Landt hebben gereaoWeerd over ende ter 
Mecke van de bekende subscribenten van de remonstrantie in den Haegh ende ran de in* 
•innatie alhier ingegeven, van welke nombrens sociëteit ü Edele lich voor ons heeft bekent 
mede te zjjn, seinden wij TT Edele hierbij, ende ordonneren wy dien te volge ü Edele 
msde, lich geen vordere fanctie van het Caratenrschap in de Academie tot Franeker te on- 
dernemen. Waertoe ons verlatende. Zijt hier mede Oodt bevolen. 
Leenwtrden, den 16 Febrnar^' 1678. 

TJEdele goede Vrienden, 
De Gedeputeerde Staten van Frietlandt : 
(w.g) A. VAN HAER8MA. Vt. 
Ter ordonnantie derselver, get. G. KtJTSCH. 

Deze maatregel schijnt alleen de uitdrukking eener schorsing te z^n 
geweest, want Huraalda overleed den 19 April 1679, en eerst daarna 
werd een ander in z\jne plaats aangesteld. 

Vriemoet, LXXV; Mss.'aantt. van E, M. van Bnrmania; IL O. 16 Febr. 1678. 

Z. 1673 — 1686. Johannes R h a 1 a , een zoon van prof . Rhala, 
geb. te Franeker den 9 Februarii 1630, gepromoveerd te Bazel in 1653 
op eene Disput, de concursu actionum, advocaat te Leeuwarden in 1654, 
raadsheer in 1667, overleden den 16 Jun|j 1686. 



Vriemoet LIXVII : Sickeuga, 220; Firo nobili jpgi Legalis indttiriae agitaiione ac ptr^ 
petvo iene agendi motv indefeêso Dn, Joanni Rkala Trisio svh primo eeleberrimi pareniis 
iniplie in saeréB Themido» tpem ncUo; nvnc vero applavdeniibus alma et atemitate ei BasiUa 
Aeademia vt pu s patemte memoria tensvt heic erteriê domi indigenis exeitaret, in tupremam 
ivriteoMsvlt. Ohriam decvs immortalitatem adoptando temporttm felicia can*ianH affeetvt svi 
amèHione joVicetvr lacohvs BrandmglUrv», Inst L Pro/ets, Bosilese Typis 6«on(ii Deckeiï, 
Ac»d. Typogr. A. S. 1658. 

S. 1677 — 1685. Gerlich Doys, geb. den 20 December 
1626, waarschijnlijk te Deventer, eerst Kapitein over eene compaii^ie 
te YO et, daarna (1669—1684) raadsheer. De krqgsmansgeest schijnt hem 
nooit te hebben verlaten. Aan zijn zoon, den Kapitein Diederik Julius 
Doys, student ie Franeker, was in 1680 namelijk door den Senatus Ju- 
dicialis kamerarrest opgelegd, zoodat die door twee adsistenten bewaakt 
werd. Toen dit den vader, onzen raadsheer-curator, ter ooren was ge- 
komen, is hij te Franeker „seer onverwacht bg nachte - koomen aen- 
i^den ende heeft, selfs met een rappier gewapent ende met nogh 3 
insgelgxs gewapende Persoonen g' assisteert"; zjjn zoon in yr^*heid ge- 
steld. Op de klagte van den Senaat, gelastten de Qedep. Staten, dat 
Do3rs in de eerste plaats ztin zoon binnen twee dagen weder moest 
leveren op de kamer, waar hq hem bevrijd had, en dat hg zich verder 
bg den Stadhouder, Curator Magnificentissimus, over zijne handeling 
moest verantwoorden. Doys overleed den 21 December 1685. 

Vriemoet LXXXTII; Sickenga, 228; Biar, II, 818—826, J2. O, 8 Jnl^ 1680. 

1678—1696. Prins Hendrik Casimir van Nassau, 
Er&tadhouder van Friesland, Groningen en Drenthe, Curator Magnifi- 
centissimuSf volgens S. R. 19 Februarij 1678. 

W. 1679 — 1708. Willem van Haren, geb. te Leeuwarden 
17 October 1626, studeerde te Franeker, Utrecht en Leiden, en ondernam 
daarna eene wetenschappelgke reis naar Frankrflk. Na zfln terugkeer 
in 1649 opende zich voor hem weldra eene schitterende loopbaan. In 
1650 werd hij namelgk volmagt ten landsdage en rentmeester-generaal 
der domeinen, in 1651 afgevaardigde ter Staten-Generaal, in 1652 zag 
hig zich geroepen tot het grietroanschap van 't Bildt; welke betrekking 
hij tot 1708 vervulde. Onder onze staatsmannen in de zeventiende eeuw 
nam hij, door de uitstekende wijze, waarop hij zich in talrijke commis- 
siën en ambassades kweet, eene eereplaats in. Den 15 April 1708 heeft 
hq te Leeuwarden, in den ouderdom van ruim 81 jaren, het tgdelQke 
met het eeuwige verwisseld. 



10 

Z. HuUr, Jk oöUum Omi. ab Haren Oraho, kabiia d. 21 Junü 1708. Fna. 1708; Vrie- 
moet, LXXXI; Tan Sminia, 818; F. "B^^m , Poëmata, Leov. 1702. 15—21,68^66,92,224, 
213, S4I ; C. ScheUinger, SpUapkium acripium honori et pie memoriae Wühelmi ab Harem, 
etc. LeoT. 1708. 

O. 1682—1714. Jarich yan>Ockinga,de oudste zoon van 
Hero, geboren te Leeuwarden in 1644, werd op dertienjarigen leeft^'d 
tot Kapitein bg de infanterie bevorderd. Hq schqnt te Franeker de 
hoogeschool bezocht te hebben. In 1666 lid van het Hof geworden, 
overleed hy als presiderend raadsheer den 7 November 1714. 

Vriemoet, LXXXIV; Siekenga, 217. 

S. 1686-1688. Johannes van Haersolte, lid der Rid- 
derschap van Overijssel, Burgemeester van Bolsward, afgevaardigde naar 
de Staten-Greneraal en als zoodanig ambassadeur naar Zweden in 1638, 
naar Polen in 1701, overleed te Dresden 29 Januarg 1716. 

Vriemoet, LXXXV ; Beden, 226; Stamboek, I, 181, n, 117. 

Z. 1686 — 170 3. Daniel de Blocq van Scheltinga, ge- 
boren den 21 December 1621, zoon van Lieuwe, boven vermeld, studeerde 
te Franeker en te Angers, waar hem den 29 September 1643 de docto- 
rale graad in de regten werd verleend. In December 1644 keerde hg 
eerst uit het buitenland terug, waarna hem dadelgk de post van Ont- 
vanger-Generaal van Friesland werd opgedragen. Van 1647 tot 1692 
bekleedde hq het grietmanschap van Schoterland. Zqn sterfuur sloeg 
te Heerenveen, den 27 Januarg 1703. 

vriemoet LXXXVII ; van Sminia, 865 ; H. Neuhnsias , 260 ; H. Hes, Pkaiaeeus ferali» ü» 
oUtwm, — JDameüe de Blocq è Scheltirga, iUuêtrie atkenaei Frisiae cttratori», territorii, 
guod dieUut Sekoterland, expraefeeti. Leov. 1708. 

S. 16 88 — 1714, W. 1714 — 1716, O. 1716 -17 31. Sicco 
van Goslinga, geboren op Waltingastate te Herba^jum in 1664, 
studeerde te Franeker en te Utrecht, en deed daarna eene buitenland- 
sche reis. Teruggekeerd, zag hg zich eerst (1687) tot lid van de reken- 
kamer, een jaar later tot Grietman van Franekeradeel gekozen. Opge- 
treden in alle staats- en provinciale coUegiën, heeft hg vervolgens als 
staatsman een roemrgken naam verworven. Eene borstziekte sleepte 
hem den 20 September 1731 ten grave. 

P. Weiaeling, Oratio fimebrit in memoriam Siceonis a Ootünga, dieta Kal. Nov, 1731. 
Fran. 1782; waarachter elegiën van P. F. Vegilin yan Ciaerbergen, B. D. van Burmania, 
AVr, Wieliiig en P. WeiaeLUig; Levenebeeekrifving van beroemde en geleerde mannen, met ke- 



11 

éétdmafseJke tUrfyevulUn, Amtt. 1782, V. 896— 4U; Frina NoèUis, 108-118; B. Boikm», 
GêdëffienuMê voor Z. £. de heer S. van Ooslinga, enz. Leenw. 1781 ; B. Idema, Lffknang op 
Smo van Q^linga, Leeaw. 1781; de Vrije Fries, IS, 277eii TO^g., XII, M \ Hemoiret re- 
UHft è ia guerre de meeeseion de 1706-1709 et. MW^ de Sieco van OotUnga, DepaU iee 
ttaU^Generanx, PvèUés par U J, Bvertex et 6, E. Jf. Ihlprat, Leeuw. 1857; J. Sande, 
Jam den S,W G. Heer S. van Ooelinga — wegene de provincie van Friesland, medegeeom" 
muteerde ter vergadering van de Staten-generaal in 1706, Leeuw. 1706 {in jdanó) ; Etoge 
Mstorigue de Sieeo de Ooslinga {lettres serieusee et badines. La Haye, 1789-88, VII, 166); 
Vriemoet, LXXXlX; van Sminia, 196; A. Waaienbergb, Oraftombe van S. v, O , in de kerk 
te Dongfum {JStemoe Fr. Volkealm. 1866, 79). 

Z. 1703 -174 2. Martinus van Schelt inga, zoon Tan Da- 
niël, boven vermeld, geboren 19 Februarg 1666, studeerde te Franeker, 
Grietman van Lemsterland , 1689—1692 , van Schoterland , 1692—1715 , 
overleden 11 Februarö 1742. 

Vriemoet, XCII, van Sminia, 866 ; C. Schellinger, Elegia in oèitum Ameüae van Coehoom, 
eonjvgie graeissimi viri Jf. è Sckeltinga Leov. 170S {in plano) \ H, Hei, Lesens aleaiems in 
laenmabiles ereqnias — Jm, è Coehoom, Leov. 1708 {in plano); J. Sande, Aan — den keere 
Jf. MM Sckeltinga, over het a/sterven van zijne gemaUnne — mevrouw A baronesse van Coe^ 
hoorn, Leenw. 1708 {in plano), 

1708—1711. Prins Jan Willem Friso, Erfstadhoader van 
Friesland en Groningen, Curator MagnifieenHasimus. 

W. 1708-1714, O. 1714-1716. Sjuck Gerrold Juckema 
van Burmania van Gammingaburg en Oosterbroek, volgdein 1671 
zijn vader op als Grietman van Wqmbritseradeel en dökgraaf. Na ver- 
schillende politieke ambten te hebben vervuld, vestigde Burmania zich 
in 1719 op Oosterbroek, bq Eelde. Daarna lid geworden van de Ridder- 
schap van Drenthe, nam hjj tevens zitting in den loffelqken Etstoel van 
dit Landschap. Den 4 December 1720 sloeg te Leeuwarden z\]n stervensuur. 

Vriemoet XCIV ; Scheltema, Staatk. Nederland, I, 198; yan Sminia, 801; XJIIVeterum 
in Frieia Nobilium Carmina (achter den Naamrol der Raden 's Ho/s van Friesland, Leenw. 
S742); Frisia Nobilis , 40^42; 280-287; waarin niet 1^^ herdrnkt: C. Schellinger, AnH- 
qtdiate generis , gloria m^jomm snaegue parUer, doctrinae atqne eruditionis lande nobiUss^ 
eigne eminenties, viro ei domino 8. O. Juckema tt Burmania — cum ad euram academiae 
Frisiae introduceretttr, Fran. 1709 {in plano) ; Igktranen — met veel deelnemende rouwe gestort 
op het eaUg en christelyi afsterven van den E. W. O. Eeer S. Q. Juckema van Burmai^, eiti. 
Sneek, 1720. 

S. 1714—1 74 5. UlbeSixmavanAndla, geboren te Leeu- 
warden in 1673, sedert 1690 student te Franeker, vervolgens Kapitein, 
raadsheer in 1703, overleden den 17 Maart 1760. 

VriemMt XCVI. 



12 

W. 1716 — 174 7. DucoGerroldMartenavanBurma- 
nia, geboren in December 1687, volgde in 1716 zQn vader op als Griet- 
man van Wqmbritseradeel en dijkgraaf, en bekleedde vervolgens ver- 
scheidene provinciale ambten. De 4 September 1747 is z^n sterfdag. 

Vriemoet, XCVIII; Van Sminia, 302; Zangen op z^n hnwel^k den 8 Nov. 1716 gesloten 
met Feddina Sophia van Oosiinga, waarran sommigen ook afzonderl^'k z^n uitgegeven, te za- 
men m Fruia NobUU, 48,44, 261--287. 

1731 — 1751. Prins Willem Carel Hendrik F ris o, Erf- 
stadhouder van Friesland, Curator Magnificeniissimus. 

O. 1731— 1774. HesselDouwe Ernst van Aijlva, geboren 
den 6 November 1700 ; student te Franeker 1717—1721, Grietman van West- 
dongeradeel 1722—1762, 1768—1772, overleed, optime de replublica et 
ecclesia meritus, op Haniastate te Holwerd, den 26 Maart 1774. 

Vriemoet, XCIX ; van Sminia, 72. 

1742—1773. Livius Suffridus Lijcklama è.NtJeholt, 
geb. 1695, werd, na te Franeker gestudeerd te hebben, de opvolger van 
zgn vader als Grietman van Opsterland in 1718. Ook is hg lid geweest 
van het coUegie van Gedep. Staten. Hg overleed den 2 Maart 1773. 

Vriemoet, CU; van Sminia, 887. 

S. 1745 — 1775. Tjalling JEdo Hessel Roorda van 
Sixma, geboren in 1707, student te Franeker in 1725, vervolgens Kom- 
mandant van de Stadhouderlijke lijfwacht, sedert 1734 vroedsman en 
herhaaldelijk burgemeester van Staveren, lid van Gedep. Staten van af 
1736, en afgevaardigde ter Staten-Generaal, overleden te 's Hage, 11 
November 1775. 

Vrièmoet, CV; Scheltema, U, 812. 

W. 1747 — 1757. Tjaard Baron van Aijl va, op Aysma- 
state te Hichtum, geboren den 20 Maart 1712, student te Franeker in 1726, 
Grietman van Baarderadeel 1734—1747, van Wonseradeel, 1747-1757, 
lid van de Gedeputeerde Staten en van de Staten-Generaal, overleden den 
2 September 1757. 

Vriemoet, CVII; van Sminia, 287. 

1751 — 175 9. Anna, Prinses Douairière van Oranje en Nassau, 
Gouvernante tgdens de minderjarigheid van den Stadhouder, Ouratrix 
MagnificentiMimaé 



13 

W. 1758—1774. Sjuck Gerrold Juckema van Bur- 
mania Rengers[van Farmsum en ten Post, op Epema-state te Ts- 
brechtum, is geboren den 6 Maart 1713, was Grietman van Franekeradeel, 
1732—1747, van Wijmbritseradeel, 1747—1773, en overleed den 30 Maart 
1784. 

Van Smiaia, 199. 

1766 — 1795. Prins Willem de Vyfde, Curator Magnifkm- 
tissimus. 

Z. 1773—1777. Menno Coehoorn van Scheltinga, ge- 
boren den 30 Mei 1701, oudste zoon van Martinus, boven genoemd, Griet- 
man ivan Schoterland, sedert 1715 meesterknaap in het jagtgeregt in 
Friesland, overleden den 28 April 1777. 

Van Sminia, 867. 

W. 1774 — 1795. Egbert Sjuck Gerrold Juckema van 
fiurmania Rengers, geb. 21 Maart 1745, Grietman en dqkgraaf 
van Wgmbritseradeel sedert 1773, tydens de omwenteling in 1795 uit 
ZQue betrekkingen ontslagen, overleed den 24 February 1806. 

Van Sminia, 802. 

O. 1774—1795. Daniël de Blocq van Haersma, gebo- 
ren 4 September 1732, Tonneboeqer voor de provincie in 1752, Grietman 
van Achtkarspelen sedert 1764. In 1795 tengevolge van de om- 
wenteling van zqne betrekkingen ontslagen, werd hq ten jare 1805 
weder Drost van Dantumadeel , Kollumerland en Achtkarspelen. Van 
Haersma overleed te Buitenpost, den 7 December 1814. 

Van Sminia, 118. 

S. 1776—1783. Georg Frederik Baron thoe Schwart- 
zenberg en Hohenlansberg, geboren te 's Hage den 23 Sep- 
tember 1733, studeerde te Franeker van 1750—1754. In 1756 lid der 
Staten van Friesland, in 1760 lid \an Gedep. Staten, in 1766 Griet- 
man van Menaldumadeel geworden , zag h\j zich voorts herhaaldelijk 
afgevaardigd naar de Staten-Generaal. Ook werd hq Ontvanger-Gene- 
raal van Menaldumadeel en meesterknaap in het jagtgeregt. Als de 
ontwerper en leider van de uitgave van het Chroot Plakkaat- en Charter-' 
boek van Friesland, heeft deze veelzydig begaafde edelman zich een 
monumentum aere perennius gesticht. Talrijke geleerde genootschappen 
rekenden het zich tot eene eer hem onder hunne leden te tellen , en 



u 

het was met het oog op z^e talenten , dat men hem tot Curator onzer 
academie benoemde , als representant der Friesche steden , ofschoon hg 
geyestigd was te lande , namelgk op de state Groot Terhorne , te Beet- 
gnm. Den 6 Augustus 1783 is hg te 's Hage in den ouderdom van 50 
jaren aan de maatscbappg ontvallen. 

Bruüoft-JHehUn op 't huwel^k van — O.F Baron ihoe SehwartMenierg en Bokenkutdê^ 
berg , en — Sophia SlUaiet Oraoinne van Aumale , voltrokken te Leeuwarden den JU 
Maart 1758 (houdende Lat. yenen van H. J. ArntzeniiiB en J. Pienon, een Holl. vs. Tan E. 
S. Tan Bnrmania, voorti een Fransch , een Friesch en een Holl. ys. yan ongenoemden) ; 

Belangrijk is de l^kpreek , getiteld : O. T. de Cock , De vlugtige vergankelijkheid van den 
stervenden mentch, enz. - aangetoond bff het onledig en emartwekkend overladen van O, F. Baron 
thoe Sehtaartzenberg en Hohenlandtherg , enz. In eene Lykreden over 1 Petr. 1 , 2^ uUgetproken, 
Leenw. 1788, welke ook de bron waa yan Seheltema, Staatkundig Nederland, II, d«>2; Gab. 
de Wal, de claris Friaiae Jureeoneultis, Annot. 8S6— 829, 452, yan Sminia, 188; Vgl.yoorts 
W. Eekhoff, Gesch, v,d. uitgave van het Qroot Plakkaat en Charterboek van Friesland, be^ 
nevens levensschetsen van de bewerkers, in de Vrije Fries , MI, 2i2l en yolg. 

P. Nota. In funestum dadem patriae et academiae Frisiaeae illatam morte clarissimorum 
Lmtm-Virttm — Georg : Frid: Schwartzenbergii , Patriae Patris , atqve — Joannis Schrader, 
Bist: Sloq: ae Poesëos — Profess. ordinarii. Leov. 1784; Th. yan Kooten. Ad Frisiam, 
injmnere illustr, viri Oeorg. Frid. Schwartzenbergii, Patriae Patris, Leoy. 1788; £y. W(aa- 
senbergh), I^htang op het afsterven van O, F. Baron thoe S, en ff. Harl. 1788. 

Z. 1777—1789. Augustinus Lflck lama li Nfieholt ge- 
boren 7 April 1742, Grietman van Utingeradeel sedert 1762, wonende 
op Andringa-state te Oldeboom , overleden den 30 October 1789. 

Van Sminia, 834; H. J. Amtienioi, Augustino Lijcklatnae a Nifekolt et Susannae thoe 
Schwartgenberg et Hohenlandsberg , sponsis illustribus. s. 1. e. a. 

S. 1783—1795. Willem Hendrik Baron van Hambroick, 
een zoon van Robbert Hendrik van Hambroick tot de Arenshorst, opper- 
Hofmeester van Prinses Maria Louisa, en Amelia Sophia Herbertina van 
Rhoder, geboren, waarschfl'nlijk te Leeuwarden, 19 FebruarQ 1744, stu- 
dent te Franeker van 1759—1762 , doch aldaar niet gepromoveerd , was 
Edelman bij de voormelde Prinses- weduwe, toen hg in 1767 opgenomen 
werd in de Vroedschap van Ylst. Sedert 1769 was hq een der burgemeesters 
van dit stadje, totdat hfl den 11 Augustus 1777 voor het West-Minnema 
Espel lid van de Vroedschap en in 1778 tevens burgemeester van Leeu- 
warden werd. In deze betrekkingen ontmoet men hem op de lijsten der 
regeeringsleden verder tot 1784, doch als burgemeester niet in 1780; 
van 1784—1791 was van Hambroick ontvanger der boelgoeden , en sedert 
1792 wederom burgemeester te Leeuwarden , totdat hij ten jare 1795 



15 

door de omwenteling is gevallen. Ook is hg lid geweest van 
Credep. Staten en van de Staten-Generaal. Deze gunsteling van Wil* 
lem V was aan Leeuwarden opgedrongen bij een brief van aanbeveling, 
waarin Z. H. zich aldus uitte : „En wyl wy onderricht zyn , dat de Heer 
van Hambroick niet in het Ëspel , waaruit de overledene Vroedschap 
geweest is , woont , noch ook Burger is , en in uwe Stad]Tniet bezit de 
goederen , welke by ons reglement van den 9 December 1766 gerequi- 
reerd worden, hebben wy goedgevonden UEd., in dit particulier geval, 
van de opvolging van ons reglement en den eed , die UEd. op hetzelve 
gedaan hebben , omtrent dit poinct te dispenseeren." Dit neemt echter 
niet weg, dat van Hambroick een uitstekend regent en éen verdienstelijk 
Curator kan zgn geweest. Den 19 Maart 1784 v^rerd hg immers als Cu- 
rator b^roet door Ev. Wassenbergh , met de volgende woorden : Et 
ademti quidem Schwartzenbergii dolorem ac desiderium, si quisquam 
alius, tu certe nobis moUire potoris as mitigabis , Hambroicki , vir gene- 
rosissime ! in quo nobQem animi magnitudinem, mores, ut in ista fortu- 
na, ad omnem humanitatem compositos ; rerum tractandarum usum mul- 
tiplicem, miram denique in gerendis magni momenti negotiis dexterita- 
tem saepe suspeximus! qui in hoc olim Lyceo ad uberrimam rerum 
utilissimarum cognitionem , oronemque civilem prudentiam , etiam 
Schradero praeceptore , feliciter efformatus es ! Cui denique almae Ma- 
tris Franequeranae tam tuendae , quam amplificandae curam , nuper 
adeo felicibus auspiciis susceptam , omnium modo nomine gratulabatur , 
cuius tu in hanc Begionem & Academiam bene merita optime perspecta 
habes , Rector magnificus ! 

Van Hambroick is den 16 Mei 1822 kinderloos overleden. Den 20 
October daarna stierf zgne eenige zuster Maria Louisa. Zg waren de 
laatsten der Hambroicks. 

De Vr^heid, Amtt. 1788, 244—351; £▼. Wassenbergh, Laudatio funehrit Jok, Sehraderi, 
Fibh. (apnd Romar), 1—3 ; Mr. J. van Doorninck, OeslacMkundiffê aanUekemmffen Un aamnen 
mm de QeemnmiHeerdem Un Landedage van Overijssel, sedert 1610—1704. Dev. 187L 810, Sil, 

Z. 1789 — 1795. Reinhard Baron van Londen van Lu- 
nenburg, geboren te Utrecht, 6 Mei 1742, Grietman van Opsterland 
sedert 1781, en afgevaardigde naar de Staten-Generaal in 1795, verloor z^jne 
ambten in 1795, doch in 1812 ontmoet men hem weder als lid van den Al- 
gemeenen Baad van het Departement Friesland, en in 1815 als lid van 
de provinciale Staten. Den 26 Januarg 1819 is hij overleden. 

VcB Sminia, 889; Stamboek, l, 264. 

1795—1797. Geene Curatoren. 



16 

1797 — 1800. Georgius Coopmans, den 27 Junfl 1717 
te Makkum geboren , aan de Latijnsche school te Franeker opgeleid en 
in 1734 aldaar student geworden, promoveerde den 31 Mei 1740 in de 
geneeskunde, remissa disptdaiione. Ka nog gedurende een jaar zgne 
studiën te Leiden te hebben voortgezet, vestigde hg zich als practize^ 
rend geneesheer te Franeker. Z\jn wetenschappelijke zin, zijne geluk- 
kige praktgk en edele hoedanigheden als mensch bezorgden hem een 
groeten naam. Na in de Nova Acta Eruditarum^ 1749, p. 231 sqq. eene 
verhandeling gegeven te hebben over eene kwaadaardige koorts, die in 
1748 vooral te Franeker heerschte , gaf hg ten jare 1754 eene verta- 
ling in t licht "van het Engelsche werk van Monro over de zenuwen, het- 
welk zooveel bgval vond, dat eene tweede uitgave gevorderd werd, die 
den titel voert: A. Monroi Tractattts tres de nervis^ eorumqae distribtdione^ 
de motu cordis et ductu thoracico, latine reddiii d G. Coopmans^ qui prae- 
ter commentarium perpetuum adjecit librum de cerehri et nervorum admimstra- 
tione anatomica. ed. alt. Harl. 1763. Later gaf hij uit : Neurólogia et ób- 
servatio de calciUo, ex urethra excreto, talib, üVustr. Fran. 1789, waarvan 
in 1795 een herdruk verscheen. Coopmans was in eerste huwelgk ver- 
eenigd met Johanna Wildschut, na wier dood hij in 1755 hertrouwde 
met Aukje Fontein , weduwe van Mr. Jacob Braam , die hem in 1799 
ontviel. Hg volgde haar in het graf , den 30 Mei 1800 , dus 83 jaren 
oud. 

Ter bruiloft van den heer Georyius Coopmans, en mejuf vrouw Aul^en Fontein, Fnn. 
1755; J. Mulder, Laudatio funebris Georgii Coopmans, Leov. 1 800, ook vertaald^ ab X(f'^rtf<2fir 
op Oeorgius Coopmans, Fran. 1801 (waarachter Latijnsche verzen van £v. Wassenbergh en 
Sjoerd Jlbeles, en Holl. verzen van J. Brouwer, R. Dibbetz en J. T. Wieland). 

1797 — 180 2. Yme Freerks Tigchelaar, te Makkum , in 
1795 Volksrepresentant voor Wonseradeel , vervolgens (1796 , 1797) lid 
van het Provinciaal Bestuur van Friesland. Sedert 1798 schijnt deze ver- 
dienstelqke Burger , die tot de Doopsgezinde gemeente behoorde, van 
het staatkundig tooneel tot het ambteloos leven teruggekeerd te zgn. 

Zie ons Deel I, 1 12— 125. 

1797 — 180 2. EiseEisinga, geboren te Dronryp den 21 Febru- 
ari] 1744, wolkammer te Franeker, werd in 1776 Burgervaandrig en in het 
volgende jaar lid van de vroedschap, vervolgens collecteur van de brande- 
Wflnen en de havenspecien , alsook medearmvoogd. Als beoefenaar van 
de wis- en sterrekunde maakte hij zich een naam door het groote Pla- 
netarium , 't welk hö in 1780 voltooide. Ten jare 1787 moest hij als 



17 

patriot vluchten, tot dat hem in 1792 verlof werd gegeven om zich te 
Visvliet, even over de grenzen van Friesland, met der woon te vestigen. 
De omwenteling voerde hem in 1795 weder naar Franeker, waar hq het 
bedrgf van wolkammer hervatte, en tevens als volksrepresentant, lid van 
het Provinciaal en van het Intermediair administratief Bestuur, en sedert 
1803 als lid van het stedelqk bestuur de belangen van het gewest en de 
stad zgner inwoning heeft behartigd. Eisinga overleed den 27 Augus- 
tus 1828. 

Mr. J. Scheliemt, Gesekied' en leiterk. Mengelwerk, W, 8e st. 186-286; J. W. Meüter, 
LewensieJkeUen enz., door de Haattchepp^ tot N. t. 't A., 1888, I, 128*180; J. tui Leea- 
ven, SuiiU üOM EUe mnnga {De Frife Fries, V, 8&— 96); W. Eekhoff, Eei le9en wn EUe 
Bwtga, enz., Sehooulu 1851; de Crane, Verzan, van Hogr. Bijdraffen en BerigUn, Leeuw. 
1841, 75 en Tolg. Zie Toorts ons Deel I, 112 > 125, 421, 422, 424. 

1797 — 1802. Johannes ter Horst Gz. Nadat de raads- 
heer Mr. Montanus Hettema den 7 Julq 1797 voor de benoeming tot 
Curator bedankt had, schgnt het Provinciaal Bestuur geen voor die be- 
trekking geschikt wetenschappelqk Katholiek te hebben kunnen vinden. 
Volgens het decreet van 9 Jun\j 1797 moesten er immers twee Cura- 
toren benoemd worden, die het Latgn verstonden, terwql de beide an- 
deren de .zogenaamde Taaie der geleerden" niet mogten verstaan. De 
zucht om een' Katholiek in het coUegie van Curatoren te doen plaats 
nemen leidde tot de benoeming van een derden ongeletterden Curator, 
in ter Horst, die van 1795—1810 lid van het stadsbestuur, laatstelijk 
wethouder, en van 1816—1824 secretaris van Leeuwarden is geweest 
Nadat bg Kon. Besl. 6 Maart 1824 de heer L. Ypeg tot z\jn opvolger 
benoemd was, moet h\j nog eenige jaren ambteloos hebben geleefd. 

1800—1802. Pieter Stinstra, geboren te Harlingen den 
16 December 1747, aan de Latqnsche school te Alkmaar door E. W. 
Higt, vervolgens aan die ter zijner geboorteplaats door Val. Slothouwer 
opgeleid, studeerde te Franeker van 1763—1767, en daarna aan de 
kweekschool der Doopsgezinden te Amsterdam, totdat hg in 1770 pro- 
ponent werd. Van 1771—1800 was hij de leeraar der Doopsgezinden te 
Franeker, welke betrekking hg in 1786 niet met het boogleeraarschap aan 
de genoemde kweekschool heeft willen verwisselen. Als rustend leeraar 
leefde hg voor de wetenschappen, waartoe zgne kostbare bibliotheek, die 
nagenoeg 5000 werken bevatte, hem ruimschoots gelegenheid bood. Tevens 
was hg Curator der Latgnsche school, en gedurende vele jaren lid van 
den atedelgken Raad. Door hen, die hem van nabg hebben gekend 
BI. 2 



18 

is het betreurd, dat een man van zoo groote geleerdheid ten grave is 
gedaald (18 December 1819), zonder eenige vruchten van zijne studiën te 
hebben nagelaten. 

Sandef, van de Maaiêchappü der Kederl, Letterkunde, 182^ blz. 7; Mr. J. W. de Cnne, 
Hulde aan de nagedachteniê van P. Stinetra (overgedr. nit de Vaderl, Letteroefemngen, \ 820, 
II, 101-112). 

1802 — 1805. Adriaan Gillis Camper, de derde zoon 
van prof. P. Camper, geb. den 31 Maart 1759, kwam in 1773 te 
Franeker aan de academie. Daarop in 1777 door z^n vader in de 
wetenschappelgke kringen te Parijs ingeleid, zette hij zgne stu- 
diën te Leiden* voort. Intusschen hield hij zich ook dikwerf te Am- 
sterdam op, om ter voldoening aan zijn kunstzin zich op het teekenen en 
het schilderen toe te leggen. Geen academischen graad zoekende, 
wydde de zeer begaafde zoon zich voorts, aan de hand zijns grooten 
vaders, hoofdzakelyk aan de natuurkundige wetenschappen, inzonderheid 
aan de zoölogie, geologie en mineralogie. Liefde voor deze vakken 
voerde hem naar Duitschland, Frankrp, Italië en Zwitserland, waar 
hij met de grootste geleerden van dien t\jd kenois maakte, en in berg- 
achtige, vooral in vulcanische streken r\jke aanwinsten verkreeg voor 
het Museum Camperianum. Na den dood z\jns vaders heeft hij, ge- 
vestigd op diens buitenverblijf Klein Lankum, bij Franeker, de resul- 
taten zyner studiën neergelegd in de bewerking van menigen onvoltooiden 
arbeid van dien beroemden geleerde, nameiyk: Over het natuurlgk verschil 
der wezentrékken in mcnschen van onderscJieiden landaart en ouderdom; over 
het schoon in antylce "beelden en gesneedene steenen. Gevolgd door eene nieuwe 
manier om hoofden van allerlege menschen met zekerheid te teekenen. Na 
des Schr^vers dood uitgeg. door zgnen zoon A. 6. Camper, Utr. 1791 ; Ee^ 
devoeringen over de wgze^ om onderscheidene hartstogten op onze wezens 
ie verheelden;'^ over de verbaazende overeenkomst tusschen de viervoetige 
dieren^ de vogelen, de visschen en den mensch ; en over het gedaante schoon. 
Uitgeg. door A. G. Camper, Utr. 1792; Description anatomique d'un Ele- 
phant mdle; publiée par A. G, Camper, fils de V auteur; avec vingt plan-- 
ches. Paris, An XI (1802); Observations anatomiques sur la structure 
iiüerieure et la squelette de plusieurs espèces de Cétacés; puhïiées par A. 
G. Camper j avec des notes par G. Cuvier et un atlas de bSplanches. Pa- 
ris 1820. Ook gaf hij eene Discript. sucdncte du Muscé de P. Camper. 
Amst 1811. 

Inmiddels heeft hg verschillende betrekkingen bekleed. Prins Willem 
V, aan wiens Huis de Camper's zeer verknocht waren, heeft hem het 



19 

ambt van Drossaard van de Baronie en landen van Cranendonk en van 
de stad Eindhoven opgedragen; van 1793—1795 was hij Ontvanger- 
Generaal van de floreenrente. Hoe verdienstelyk h\j zich maakte, van 
1802 --ISOö, als Curator ODzer hoogeschool, en sedert 1807 als lid van 
de Commissie ter formatie der openbare en koninklgke hoogeschoolen, 
is in ons eerste deel (blz. 125 en volg.) reeds aangewezen. In Mei 1812 
benoemde de Keizer hem tot Rector der Groningsche Universiteit, welke 
aanzieniüke betrekking het oppeitoezigt over het geheele openbaar onder- 
wgs in eene groote afdeeliog van ons land omvatte, en hem verpligtte om 
zich te Groningen te vestigen. Daar hQ niet van woonplaats wenschte 
te veranderen , liet hq zich vervolgens liever aanstellen tot eersten 
'Inspecteur van dezelfde Universiteit. In hetzelfde jaar werd hfl ook 
Vrederegter in het kanton Franeker. Welk aandeel hq na de her* 
stelling van ons volksbestaan heeft gehad aan de herziening van de 
wetgeving op het hooger onderwgs, hoe hg als president-Curator het 
Franeker Athenaeum tot stand hielp brengen, is uit ons eerste deel 
eveneens bekend. Ten jare 1819 tot lid der Staten-Generaal benoemd, 
bevond de werkzame man zich wegens deze betrekking te *s Hage, toen 
de dood den 5 Februarg 1820 zgn levensdraad, te midden der zgnen, 
afeneed. 

J. 6. S. Ttn Breda. Zevenêwheii van Adriaan Oil/U Camper, Gent^ i82S. 

1802 — 1811. Pieter Stinstra was de eenige van de Cura- 
toren van 1797, die in 1802 als zoodanig werd herbenoemd. 

1802—1811. Mr. Albertus Jacobus Conradi, de zoon 
van prof. P. Conradi, studeerde ter zyner geboorteplaats Franeker. H\j 
schreef eene dooi*wrochte Dissert. philol jur. de jure asyhrum , in drie 
stukken, van welke het eerste den 4 Mei 1770 onder praesidium van 
prof. Cannegieter, het tweede een dag later onder het praesidium van prof. 
Wigeri door hem werd verdedigd , waarna hq den 19 Juni 1771 op het 
derde stuk tot I. U. D. promoveerde. Na zich nog in hetzelfde jaar als 
advocaat bij het Friesche Hof te hebben laten immatriculeren, bekleedde 
hg vervolgens de betrekkingen van Notaris en, sedert 1803, die van stads- 
secretaris te Harlingen. Conradi overleed in 1823, eene belangrgke 
bibliotheek nalatende, die van.zyn wetenschappelqken zin getuigde. 

1802 — 1806. Mr. Meinardus Siderius, geboren te Leeu- 
warden, te Franeker den 6 November 1777 op Theses gepromoveerd, 
was vervolgens advocaat en, sedert 1781, secretaris van Doniawerstal, te 



20 

Langweer. Na de omwenteling in 1795 ontmoet men hem achtereen- < 
volgens als lid Tan de Nationale Vergadering, van de tweede Kamer | 
van het Vertegenwoordigend Ligchaam en Tan het Wetgevend Ligchaam 
(1797—1805). W^ens zgne aanstelling tot Drost Tan Oost- en West- | 
stellingwerf, in 1806, moest hij als Curator aftreden, omdat beide be- 
zoldigde betrekkingen niet Toreenigdmogten worden waargenomen. Ver- 
Tolgens was hq tot 1810 Baljuw. Na de herstelling van Nederland in i 
1813 werd hg Inspecteur van 's Rgks middelen in het arrondissement 
Heerenveen, ook was hq gedurende vele jaren president van de commis- 
sie voor den Landbouw. Siderius overleed ter zgner woonplaats Wol- j 
vega, den 19 December 1829, in den ouderdom van 75 jaren, van welke 
hy bgna 49 jaren gehuwd was met vrouwe H. £. J. van der Sorst, J^ 
die hem overleefde. 

Zie over hem o. ■. S. F. KlÜBima, Getchiedk. heriHneringeit uit de voormalige ffrietenifeH 
OoH- en Weeieteüingwerf, Heppel 1861. 

1806 — 181L Mr. Frans Gedard Agzo Boelens Baro n 
van Lgnden, een zoon van Reinbard, boven vermeld, geboren te 
Leeuwarden, den 21 Sept. 1781, studeerde te Leiden» waar h\jinl802 
onder prof. W\jttenbach eene ZK^s. cfe Panactio Ehodio^phüosopho Stoico^ ver- 
dedigde. Na in 1805 more majorum tot L U. D. bevorderd te z\jn op 
eene Bias. exhibena interpretationem Jurisprudentiae TuUianae^ in Tcpicis 
eaposUae^ werd van L\jnden in het volgende jaar reeds tot Curator onzer 
hoogeschool benoemd, terwgl er twee vacatures bestonden, tengevolge 
van het bedanken van Camper en het aftreden van Siderius. De tweede 
vacature heeft men onvervuld gelaten. 

Hy werd voorts in 1809 jachtofficier, in 1812 Raad van het Arrondis- 
sement Heerenveen en Vrederegter te Beetsterzwaag, in 1815 lid der 
Staten en, in 1816, Grietman van Opsterland. Eene hevige borstziekte 
sleepte hem den 9 April 1828 ten grave. 

Handel, der Maaiieh, van Nederl, LeiterHude, 1828, 48-50; B. R. de Geer, Orai. qua 
Athenaei Franeq, te Bectore, fata enarravit {Ann, Aead. Gron. 1828^29), vao Sminia, Vertolj 
op de Nietnee Naamliftt van Grietmannen, Leeuw. 1851, 42. 



II. 



CURATOREN VAN HET ATHENAEUM. 



1815 — 1820. Adriaan Gillis Camper. Zie boven. 

1815 — 18 2 0. Mr. Albertus Jacobus Conradi. Zie 
boven. 

1815 — 1828. Mr. Frans Godard Aqzo Boelens Ba- 
ron van Lynden. Zie boven. 

1820 — 1830. Willem FrederikLodewflk Baron Be n- 
gers, geboren den 28 November 1789, sedert 1820 Directeur der di- 
recte belastingen te Leeuwarden, en van 1830—1850 Gouverneur van 
de provincie Groningen, Staatsraad in buitengewone dienst, overleden 
te Zeist den 15 Januarij 1859. 

1820 — 1831. Mr. Frans Julius Johan van Scheltinga, 
geboren te Kollum 28 November 1749, Raadsheer in het Hof van Fries- 
land van 1776—11 April 1796, Grietman van KoUumerland, 1816—1818, Lid 
van de tweede Kamer der Staten-Generaal, 1820—1822, vervolgens van 
de provinciale Staten, overleden den 7 April 1831, in den ouderdom van 
81 jaren. 

1828—1834. Jhr. Mr. Idzerd ^binga van Humalda, 
geboren te Leeuwarden den 12 September 1754, den 11 Mei 1780 te 
Franeker tot I. U. D. gepromoveerd op eene Disput, de praejudidalibm 
aciionibus, werd den 16 Sept. van hetzelfde jaar tot raadsheer in den 
Hove aangesteld, welken post hü den 19 Januarg 1792 (niet 1791) ver- 
wisselde met dien van iGlrietman van Hennaarderadeel. Als voorstander 
van het Huis van Oranje, in 1795 genoodzaakt om het land te verlaten, 
heeft hj] tot 1806 te Leer gewoond. Daarna keerde hg naar Wommels 
terug, waar hg in 1811 Maire is geworden. Van 1814—1826 bekleedde 



22 

Humalda de aanzienlijke betrekking van Gouverneur van Friesland, 
waarna hü als Staatsraad in buitengewone dienst, tot z\jn dood op 21 
Februarg 1834, de genoegens van eene eervolle rust mogt smaken. 

1831 — 183 5. Mn EdzardReint van Weideren Baron 
Bengers, geboren den 23 Mei 1801, den 27 Nov. 1825 te Leiden ge- 
promoveerd op eene Diss, de adulterio, sec. JtM Gallicumj eerst regter in 
de regtbank van eersten aanleg te Leeuwarden, was sedert 1835 lid van 
het Hoog Gerechtshof te *s Hage, vervolgens van den Hoogen Raad, 
en overleed den 28 December 1848. 

1831-— 1840. Jan Adriaan Baron van Zuqlen van Nqe- 
velt, geboren te Rotterdam den 25 Augustus 1776, was Griffier der 
Staten van Holland, toen 's Eonings vertrouwen in 1826 hem vereerde 
met de betrekking van Gouverneur van Friesland» in de plaats van Hu- 
malda. Van Zuglen, die tevens Staatsraad in buitengewone dienst 
was, overleed den 29 Maart 1840. 

1835 — 1843. Mr. Sjuck van Weideren Baron Ren- 
gers, den 8 November 1799 geboren, den 15 Februarg 1823 te U- 
trecht gepromoveerd, werd in 1824 Grietman van Wymbritseradeel. Van 
1823—1830 was hg lid der provinciale Staten, van 1830—1842 van de 
tweede Kamer S. G., van 1843—1845 wederom lid der Staten, en van 1845 — 
1850 lid van de eerste Kamer S. G. Sedert 1853 lid van het Collegia 
van Gedeputeerde Staten, overleed hg te Leeuwarden den 22 October 
1870. 

1835 — 1843. Jhr. Mr. Helenus Marinus Speelman 
Wobma, geboren den 29 October 1787, na zqne promotie eerst Hoofd- 
ontvanger te Leeuwarden, daarna lid der regtbank, sedert 1 October 1838 
raadsheer, in 1845 Vice-President| in 1847 President van het Provinciaal 
Hof in Friesland. Na als zoodanig met ingang van 1 October 1863 op 
zgn verzoek eervol te zqn ontelagen, overleed Jhr. Speelman den 20 
Maart 1867. 

1841 — 1843. Jhr. Mr. Hobbe Baerdt van Sm in ia, gebo- 
ren den 30 September 1797, in 1821 aan de Groninger academie op eene 
Diss. de pactis tot doctor in de regten bevorderd, werd spoedig daarop 
lid der Staten en, in 1823, Grietman van Tietjerksteradeel. In 1840 was 
hy lid van de dubbelde Kamer der Staten-Generaal. Aan hem dankt 
men de Nieuwe Naamlgst van Oriefmannen, van de vroegste tgden af tot 



23 

heé jaar 1795^ met ecnige geschiedk. aant&eieningen^ Leeuw. 1837, en de 
yaanUgsi van de Qrietmamnen^ die van 1816 tot 1851 Hoofden van de ge^ 
meenten ten platten lande in Friesland zgn geweekt. Leeuw. 185L Tal- 
rgke opstellen, door hem in de Frieache Volksalmanahken en in de Vrge Fries 
geplaatst, getuigen voorts van z\jn lust en zgne volharding bq eene geluk- 
kige beoefening van de geschiedenis en letterkunde van Friesland. Geen 
wonder dan, dat hy de oprigting van het Friesch Q^nootschapvan geschied-, 
oudheid^ en taalkunde in 1827 toejuichte en, sedert 1840, daarvan een g vo- 
rig medebestuurder was. Ook telde de Maatschapp\j der Nederlandsche 
Letterkunde te Leiden hem sedert 1854 onder hare leden. Eene borst- 
kwaal sleepte hem den 25 Julg 1858 ten grave. 

De heer W. Eekhoff bnigt^ eene welverdiende holde aan zgne Terdientten , in een Lepcnt* 
ierieii, opgenomen in de Sandelinffcn der genoemde Maatscbappg Ttn 1859, Uadz. 149^ 
160. 



HL 

SECRETABI8SEN VAN CURATOREN. 

Wgbrandus Faber werd den 15 December 1682 door Gedepu- 
teerde Staten aangesteld tot amanuensis van de heeren Curatoren, op een 
traktement van honderd rijksdaalders in het jaar. Hg was toen ambtenaar 
ter Secretarie van Qedep. Staten. Ook komt hjj voor onder de Schepe- 
nen van Leeuwarden. Overeenkomstig 's mans verzoek is zqn zoon den 
28 October 1712 door Gedep. Staten in zgne plaats benoemd en be- 
eedigd, des, dat in werkelqkheid de vader het secretariaat levenslang zou 
blib'ven waarnemen. 

Martinus Faber, Leovardiensis, den 11 Jun\j 1707 te Frane- 
ker tot L U. D. bevorderd, na eene Disp. de Danaüanibus gehouden te 
hebben, volgde zgn vader op bovengemelde wqze op. Hg heeft zgne 
betrekking tot 1743 vervuld, en overleed in Augustus 1757. 

Zacchaeus Gerroltsma, den 8 September 1718 te Leeuwarden 
geboren, den 26 September 1740, remissa Disputatione, te Franeker in 
de regten gepromoveerd, nam ten jare 1743 de plaats van Mart. Faber 
in. Uit een vers van B. I(dema), getiteld: Ter gelegentheit van het ge- 
sloten Huwelgk tusscJien - Zacchaeus GerroUsma - ende Maria Elisabeth Mei- 
cMor (Leeuw. 1743), bleek ons, dat hg den 5 Mei van dat jaar met 
eeae dochter van prof. Melchior in het huwelgksbootje is gestapt. Na 
het secretariaat in 1791 te hebben neergelegd, overleed Gerroltsma 
den 17 October 1798. 

Petrus Wierdsma,in September 1729 te Leeuwarden geboren, 
lid van de Vroedschap aldaar van 1750—1795, sedert 1751 ook tot Nota- 
ris en, in 1775, tevens tot Auditeur-Militair aangesteld, was van 1791— 
1795 secretaris van Curatoren, van 1802— 1807 secretaris van het Depart. 
Bestuur en daarna Assessor van den Landdrost, tot zgn dood op 31 De- 
cember 1811. 

Zonder eene academische opleiding te hebben genoten, wist Wierdsma 
zich tot een regtsgeleerde van zeldzame kunde te vormen. Z^ne stu- 



25 

dien bejMuüden zich niet alleen tot de oude Friesche regtsgeschiedenis, 
waaraan de nog zeer gezochte uitgave van Oude Friesche Wetten (door 
hem en P. Brandsma) wet eene NederduUsche veriaaUng en ophelderende 
aanteekeningen voaraien (Campen en Leeuw. 1783, 1788, 2 Bt), en zgne 
Verhandeling over het Stemrecht in Friesland (Leeuw. 1792), herinneren, 
maar hij ontwierp ook het Militair Wetboek van 1799. Onder de regts- 
geleerden, aan wie in 1798 de zamenstelling van een Burgerlijk en 
Strafwetboek voor de Bataafsche Republiek werd opgedragen, telde men 
ook onzen Wierdsma. Koning Lodewgk benoemde hem tot Staatsraad 
in buitengewone dienst voor de sectie van wetgeving en algemeene 
zaken, en tot Ridder in de koninklyke orde van de Unie. 

Gab. de Wftl, De dariê Frinae JurectmtuUU, 69-.74, Annott. 412—491 ; W. Eekhoff, 
VowUzi»0 wer hei leven va» Petrus Wierdma {De Vrije Friee, VIII, 1—47). 

Mr. Jan Vriemoet Drabbe, een zoon van Everwqn Drabbe, 
conrector te Franeker» bibliothecaris onzer hoogeschool, en Johanna 
Comelia Vriemoet, geboren in 1769 (gedoopt 18 Oct), promoveerde den 
5 November 1793 te Franeker op Theses. Van 1797—1802 was hg Se- 
cretaris van Curatoren, in 1803 en 1804 lid van het Departementaal 
Bestuur Tan Friesland, voorts Inspecteur der in- en uitgaande regten 
en accgnsen in het arrondissement Franeker van 1807—1820, vervol- 
gens in het arrondissement Leeuwarden tot 1828, in welk jaar hg, 
zooals ons werd medegedeeld, naar Groningen is verplaatst. Hg was 
gehuwd met Petronella Helena Comelia Wentholt. 

Mr. Wgbo Jacobs Hanekugk, van Harlingen, promoveerde 
in 1778 te Franeker op een Specimen jur. ad BegtUam juris 144. Hg 
vestigde zich als advocaat ter zgner geboorteplaats, en bekleedde het 
secretariaat van Curatoren sedert 1802 tot aan de opheffing der hoo- 
geschool. Vervolgens ontmoet men hem als lid der Provinciale Staten, 
als Rgksadvocaat en als Burgemeester van Harlingen. Mr. Hanekugk 
overleed, na een welbesteed leven, den 12 Februarg 1830, in den ouder- 
dom van 74 jaren, van welke hg bgna 50 gehuwd was met vrouwe 
P. M. Tetrode. 



LEVENSBERICHTEN 



VAN 



DE HOOGLEERAREN. 



Sibrandus Lubbertus. Wil men meu\\'e inrigtiDgen wortel 
doen vatten in de maatschappg, dan dienen terstond personen, bezield 
met geestkracht^ begaafd met kennis, beleid en volharding, aan haar 
hoofd te worden geplaatst. Zulk een man was de eerste in de tij der 
Franeker professoren, Sibrandus Lubbertus. Te Langwarden, in Butja- 
dingerland, uit een invloedrgk geslacht, in 1556 of 1557, gesproten, te 
Bremen door den Rector Molanus voor het hooger onderwas gevormd, 
zou hij de Heidelberger academie bezoeken. De tucht van Zach. Ursinus 
werd hem echter door z\jne kennissen zóó streng afgeschilderd, dat hij 
aan het vrgere academieleven te Wittenberg de voorkeur gaf. Ver- 
volgens bezocht Sibrandus de universiteiten te Marburg en Genève. De 
vlgtige leerling van den groeten Beza, van den beroemden Is. Casau- 
bonns en den geleerden Franc. Portus, vertoefde in 1577 nog te Bazel, 
om ten laatste te vertrekken naar Neustadt, werwaarts de Heidelberger 
academie met hare evangelische theologen inmiddels was verplaatst. 

Weldra gevoelde hij zich nu door den persoon en het onderwgs van 
Zach, Ureinus, tot beschaming van zijne vroegere meening, zeer aan- 
getrokken. Op den meest vertrouwelijken voet met dezen leermeester 
omgaande, zag hg zich zelfs door Ursinus, toen deze door zijnen Vorst 
met een anderen wetenschappelijken arbeid was belast, aanbevolen voor 
de tijdelijke waarneming van de collegien over Aristoteles' Organofi. 
Deze taak durfde de leerling echter niet op zich nemen. 

Xa de academieloopbaan voleindigd te hebben, werd Sibrandus Ie 
Embden, op een predikantstractement, tot krankbezoeker aangesteld, mot 
bevoegdheid om te prediken. Met den voortreffelpen Menso Altiiig 
knoopte hg spoedig banden van vriendschap aan, maar niet lang duurde 
het, of onze Calvinistische prediker liep ,het Hof en voornamelgk (dcm 
Lntherschen hofprediker) Ligarius te zeer in 't oog, omdat hg schrander, 
geleert en veerdig in 't redentwisten was, waarvan hy in 't Coettés meer- 
malen blyken gaf, en dus een bequaam medehelper van Alting konde 
zgn. Daarom quam er bevel van den Graaf, dat men Sibrandus den 
dienst zoude opzeggen." Zoodra zulks der regeering van Friesland ter 
wtea was gekomen, bevorderde zg zgne overkomst, om het Woord te 
reikoodigen ,ten dienste deser Landschappe" *). Deze roeping opvol- 



i) Ed. JfeiDers. Oottvneschlandts kerkel Gesch. GroB. 1739. 11 425, 496. 



30 

gende, kwam Sibrandus in den aanvang van 1584 over. Door treffende 
leerredenen, gepaard met een vurigen ijver voor den opbouw der Her- 
vormde Kerk, deed hij zich aan Graaf Willem Lodewijk en de Gedep. 
Staten spoedig kennen als iemand, waardig om dadelgk bg de oprigting 
der Friesche universiteit een katheder in te nemen O- 

Na by de inwgding, den 29 Jul\j 1585, als hoogleeraar te zyn opge- 
treden, verwierf hy, den 27 Mei 1587, te Heidelberg den doctoralen graad, 
met de verdediging van Theses tlieologicae^ de quaestione an hotno in hoc vita 
Ugem Bei perfecte praestare possit ? Ten zelfden jare trad hy met Truike 
van Oosterzee, eene Friesche juffer, in den echt. By den Stadhouder en 
de Staten stond Sibrandus by voortduring hoog aangeschreven, zooals 
biykt uit de opdragt, om met zyne ambtgenooten Lydius, Nerdenus en 
Arcerius het twistvuur te dempen, dat tusschen de Leeuwarder predi- 
kanten Acronius en Balck hevig woedde, hunne gemeente in rep en roer bragt, 
en, naar het schynt, eerst met beider vertrek in 1589 eindigde. Voorts 
werd h^', met Lydius en Menso Alting, door Willem Lodewgk en Prins 
Maurits, tydens de onderhandelingen over de reductie van Groningen, 
ten jare 1594, uitgenoodigd om de Groningers op te wekken tot dank- 
baarheid voor die krachtige daad van Godes regterhand. Diensvolgens 
hebben Alting op den vierden, Lydius en Sibrandus op den vyfden dag 
na de overgave der stad, in de St. Maartenskerk, plegtige dankpredika- 
tien uitgesproken. Zich aansluitende by Phebens en anderen, heeft dit 
drietal krachtig gewerkt aan de vestiging der Hervormde Kerk in Gro- 
ningen; door hen is ook de Groninger kerkorde ontworpen; Lydius was 
Voorzitter van de tweede provinciale Synode aldaar, op 11 October 1596; 
Sibrandus Lubbertus had daarin zitting. Men verlieze by een en ander 
niet uit het oog, dat Willem Lodewyk, als vurig Calvinist, een geest- 
verwant was van Lubbertus. 

In 1596 werd onze hoogleeraar te Heidelberg beroepen; op den aan- 
drang van Gedep. Staten, van vrouw en leerlingen *), bedankte hy ech- 
ter. Deed hy zyn best om door de vestiging der Hervormde Kerk, aan- 
vankeiyk te Ëmbden, daarna in Friesland, vervolgens te Groningen, Rome 
afbreuk te doen , ook voerde hy zgne welversneden pen tegen de Bi^^-- 
tatUmes de controversiis fidei^ adversus hvf^us temporis haereticos, van den 
Kardinaal Bellarminus (Ingolst. 1581—1592 »). 



1) Hi] heeft zoowel te Franeker als te Leeuwardea gepredikt Amama zegt : 
lUqoe bic loei, ubi Gen. Comes & Ordioum Delegali Gzas tune habebant sedes, Eccle- 
siam piis, erudilis, eiïicacibusqoe concionibus erudivit Uit een brief tan Gellius 
Snecaous biyki, dat hij bgzonder door de gemeente Leeuwarden was verkozen. Vgl. 
Dr. J. Reitsma , Gellius Snecanus, aant. *) Franek. Jrch. nr. 330. 

S) De vruchten hicrvaa waren lo. De Papa Romano libri decem, scolasHce et 



31 

Met Bogerman in 1607 afgevaardigd naar de vei^adering, die te 's Hage, 
op oitooodiging der S. G., eene nationale Synode zou voorbereiden, qver- 
den beide Calvinisten sterk voor de handhaving der formulieren, tegen 
Arminina en anderen. Was het te verwonderen, dat de Franeker boog- 
leeraar zich niet buiten de Arminiaansche geschillen hield ? Tegen de 
l^stola ad Hyppolyttm è Coüibus^ gezant van den Keurvorst Frederik 
IV te 's Hage, waarin Arminius zyne hoofddenkbeelden omtrent de ge- 
loofsleer ontvouwde, verschenen Disputatumes^ waarin Sibrandus met zyne 
leerlingen de vraagstukken van den dag behandelde. Met Bei tius, den ver- 
dediger van Arminius^ gevoelens, geraakte hvj in eene briefwisseling ^). 
Bovendien was het Socianismus hem een gruwel. En deze leer werd 
zelfs te Franeker door eenige studenten, vroeger leerlingen van Vorstius, 
toen die nog te Steinfort stond, neergelegd in een boekje, De offidoho^ 
mmiff Chriatiani getiteld ! Gesteund door den sterken arm der overheid, 
deed Sibrandus huiszoeking naar Sociniaansche boeken en schrifturen op 
de kamers van studenten ^) ; met de pen bestreed h\j die leer in De 
Jesu Chrislo Servatore libri quatuor^ contra FatMtum Socinum, Fran. 1611. 
In de opdragt van dit werk voerde h\i over de Remonstranten eene 
hevige taal, die in anti-Sociniaanschenüverwelligthaar oorsprong vond. 
Zijne Declaratio respansianis D. Vorstii^ Fran. 1611, lokte van den aan- 
gevallene een Catalogus errorum me haUucinationum 2>. 8ibr. LtMerti^ 
Steinf. 1611, uit, waartegen onze hoogleeraar Commentt. ad non agnitos 
XCIX errores^ Lvbherto è Vorstio óbjedoa (Fran. 1613) rigtte. In een 
brief aan den aartsbisschop van Canterbury, vóór dit boek geplaatst, 
randde hg de Staten van Holland aan, met de beschuldiging van gebrek 
aan inzigt in de kerkleer en daaruit voortspruitende onverschilligheid. 
LubbertQs beqverde zich nl. om, door dien bisschop, den Engelschen 



tkeclogiee ccllati cum disjmtat. Rob, Bellarmini, Fran. 1594; 2o. De ConeiUis 
libri qidnque, Genevae 1601; 3o. De Eecleiia libri sex» Fran. 1607; io. Repli' 
eatio de Papa Romano, adversut Jae, Gr«tJ6rvm. ibid. 1609. Dit laatste werk was ge- 
rigt tegeo den door lallooze geschriften bekenden Jezuit Gretser, die in 1607 bad uit- 
gegeven: Defensiotiis Bellarminianae tomut primus, qui conlinet Apologiam primae 
controver$iae de verbo Dei scripto et non scripto, adversus Witanerumy funium, 
Danaeum^ Sibrandum, Hunnium, aliosque gectarios, 1 V libris ezplicotae. 

De polemiek tepen Rome bleef ook niet buiten de coilegiezaal, getuige de Disput. 
Theoi qua asseritur Romanum Pontifieem esse antichristumy quam - sub clypeo • D. 
Sibr, Lubberti - prop. Andr. SuaTins, Franeq. 1606. 

Een uilfoertg werk, de Anti-Bef larminus, waaraan de hoogleeraar eene langdurige 
en nauwgezette stadie had gewijd, liet hij in HS. na. Merkwaardige brieven over 
njn strijd tegen de Jezuiten ontving bg van Jozef Scaliger (Gabbema, £|pi#fo/ae, Harl. 
"^9, Ep. 61, 63, 64) eo van Phil. Mornay du Plessis (Ep. 87). 



M EpistoHca diseeptatio de fide justificante, nostraque coram Deojustificaiione, Delf. 
161^, #d welke tegens m|jnen danck gedrucket is" zooals hg aan zgnen vriend Joh. 
Saeckma schreef. Coll. v. Br. no. 28. 2) R. G. 9 Junij 1611. 



32 

Koning voor het Calvinisme in Nederland te winnen en hem tegen Vorstius 
te stemmen. De Pktaa Ordinum Hoüandiae et Westfrisiae^ L. B. 1613, 
eene scherpzinnige verdediging, gevloeid uit de pen van der Staten ad- 
vocaat^fiscaal Hugo de Groot, beantwoordde hij haastig met eene Re- 
spansio ad Pietatem Hugonis CrroHi, Fran. 1614 ^). Met z^n ambtgenoot 
Drusius stond hy niet op den besten voet. Op zflne godgeleerde twis- 
ten met Maccovius (Zie, 1, 45, 46), komen wy in het levensberigt van Mac- 
covius terug. Geschaard aan de zijde van Bogerman en Gomarus, was 
hg, als afgevaardigde naar de Dordsche Synode, natuurlek een hevig 
tegenstander van de Remonstranten % 

Als hoogleeraar onderwees hij aan de academiejeugd de dogmatiek, 
gel\jk men met Dr. Glasius mag afleiden uit zgn eersten arbeid, die in 
druk verscheen: De principiis Christianorum dogmatum libri s^tem^ Fran. 
1591 % in 1595 reeds herdrukt en ten jare 1608 gevolgd door eene 
JRepUc(Uio de jprincqdis Christian. dogmatum. Uit Disputt. Theologkae^ er- 
plicantes quaest. catechetic, sub. praes. D. Sibr. Lubherti defemae^ Fran. 1605, 
1606; van welke ons dertien onder de oogen kwamen, bl\jkt, dat de dog- 
maticus mitsdien ook den Catechismus met zyne leerlingen behandelde ^). 
Aan dit onderwijs heeft zijn Comment, in Catliechesin PcUatino - Belgicam^ 
Fran. 1618, dan ook het ontstaan te danken ^). In het belang van kerk 
en school, ijverde Lubbertus alzoo voor hetgeen naar zijne diepe over- 
tuiging regtzinnigheid was. 

Doelmatig den tijd verdeelende, behoefde hij nimmer te kort te ko- 
men in het geven van academisch onderwgs, noch zijne uitgebreide brief- 
wisseling te staken % veel minder af te zien van het voeren der pen 



1) Mitlo libi respoDsionem meam ad Pietatem f/ti^onü et peto, ui eam severe legere 
velis, etiam pelo ut omnia et sinfcula rigide examines et diligenter annotes» si quid 
est, quod vel veritati vel sta lui pol i lico ecclesiasticoqueobessepossejudica veris. Sibr. 
Lubbertus Johanni Saekma, 5 Martti 1614. Gor. v. Br, no. 30. Dit $chr>j ven bewyst toch 
des boogleeraars goede irouw en eerlykheid. Tevens zond hij het ter examiuatie aao 
anderen, o. a. aan Bogerman. Vgl. v. d. Tuuk, Joh, Bogerman, 113. 

S) Over den gang der Dordsche Synode deed hij mededeelingen aan Saeckma, blij- 
kens twee brieven, van 27 Febr.en 29 Maart 1619, Goll. v. Br. no. 39, 40. 

3) Zyn leermeester Beza schreef hem hierover een vleijenden brief, 20Aug.l592. 
Gabbena, Ep. 38. 

^) Ook troffen wg aan Aphorismata de sacra coenüy en Theies TheoL de peeca* 
tisj in 1605, en eene Disp, de libero arbitrio, in 1617, onder Lubbertus verdedigd. 

^) De Ged. Sialen vereerden hem voor de opdragt 100 daalders. R. G. 18 
Sept 1618. 

«) In 1823 werden op Te Water's verkooping 800 onuitgegevene brieven voor 
f&& door Sir Thom. Phillips, in Worcester-shire, gekocht; 28 stuks, gerigt aan Jo. 
Saeckma, bevinden zich in de Coli. v. Br, In de coilectien van Gabbema, Llmborch 
en Burmaii z'yn verscheidene brieven van en aan L. gedrukt, talrijke zyn nog onuit- 
gegeven voorhanden in het archief Gabbema, te Leeuwarden. 



33 

ter bestrgding van gevoelens, die niet de zgne waren. Een sterk lig- 
chaamsgestel kwam hem bfl zgn onvermoeiden arbeid te stade. De Gedep. 
Staten boden hem daarby finantieële hulp, teï bezoldiging van een ama- 
nuensis. Amama getuigde, dat h\j als prediker op z\jne hoorders een 
zoo diepen indruk maakte, dat niet alleen de ontvankelijken van gemoed, 
maar ook de meest verstokten zelden zonder tranen gestort te hebben 
het kerkgebouw verlieten. 

Aan humaniteit jegens de studenten, die zich ordel\jk gedroegen, paarde 
hg een diepen afkeer van de losbandigheid, die destijds maar al te zeer 
den boventoon voerde. Geene voldoende wapenen bezittende om haar 
afdoende te beteugelen, onttrok hij zich, na in 1589/90 het rectoraat te 
hebben bekleed, met verlof van Gedep. Staten ^), sedert 1595, gedurende 
vele jaren aan de senaatsvergaderingen, op voorwaarde van daarvoor een 
buitengewoon collegie in de philosophie te zullen geven. Hieraan vol- 
deed hg, o. a. door de behandeling van Aristoteles' Organon en Ethica. 
In 1610 liet hg zich evenwel overhalen, om den scepter nog eens op 
te vatten ^. Hg mogt dien echter niet overdragen, want de dood ont- 
rukte den Rector in den nacht van 10/11 Januarg 1625, op 69jarigen 
leeftgd. aan de vaderlandsche kerk, aan de academie en aan zgn huis- 
gezin. Zgne weduwe volgde hem reeds den 8 Mei daarna in het graf. 

Moet men de onzalige geloofstwisten dier dagen betreuren, het blgft 
eene waarheid, dat de Franeker hoogeschool zich in hem op een moedig 
strgder mogt beroemen, die zgne stem krachtig heeft doen hooren, en 
zoodoende haar een groeten naam en vele leerlingen , zich zelven daar- 
entegen den haat der Remonstranten , bezorgde. 

Ofschoon de grenzen van billgkheid en gematigdheid meermalen door 



1) Vgl. R. G. 8, 9 Julij 1603. 

*) De Senaat gevoelde, wat prof. Bouricius na de reclorskeuze aan Saeckma schreef 
(Arch. Gahhema, pak N.): viro imprimis cordalo opus est, re in academicis detrito, 
cuiusmodi praeter Dmn. Lubbertum nominare hoc tempore possim nullum , qui cum 
ab ipsis nascendis eius incunabulis illam qua fama, qua virlute, non vulgariier ornarit. 

Ia die dagen schreef Lubbertus zelf: Noslra schola adhuc est tranquilla. Si ma- 
gisiratas vellet nocturnas excubias, ita ut debet, disponere, autsi D. Scholarchae, quod 
polliciti sunt, nobis id praestarent, posset academia tutam ot perpetuam habere tran- 
qaillitatem. Sed Consoles diserle dicunt se nolle el Scholarchae res Acaderoicas 
nrorsas negligunt. Coll. v. Br. no. 50. Ego sic sentio, Magistratum deberesecundum 
le^es Dostras agere, quae ïpsi mandata sunt, aut alteratrum futunim esse, vidclicetut 
Rector babeat perpetuas turhas, quod anno superiori contigii, aut si turbas vitare 
velit, oronia dissimuiet et in omnibus conniveat, quod anno 23 factum est. Utruii- 
qae praestat ab allo fieri, quam a me. Ihid. no. 56. Lubbertus zal het oog hebben 
{:ehad op de societatea nationales^ die ook in 1624 veel te doen gaven. Vgl. het- 
geen wy mededeelden dl I, 283—389. Zgn uitval tegen de Curatoren schrijven wy 
toe aan de omstandigheid, dat zij hem, na den dood van Willem Lodewyk, niet over de 
belangen der Academie raadpleegden. 

D.1L 3 



84 

hem werden overschreden , zag hy op lateren leeftgd toch in , dat de 
wonden der kerk door vrede het best geheeld worden. Amama beroept 
zich daarvoor op de voorrede van Lubbertus' werk over den Catechis- 
mus. Ons bleek hetzelfde uit ^s mans briefwisseling met Saeckma. Te 
laat betreurde hg misschien dat Rome van de inwendige verdeeldheid 
der Protestanten partg trok, inzonderheid van de twisten met de Lu- 
therschen over de Avondmaalsleer *). 

Siztini Amama Sermo funêhrU habiiuê poêi exequia» D. Sibr. LMerii, Fran. 1625 ; waar- 
achter een Lat. Igkzang door prof. J. Uachting; Vriemoet,p. 1^19. Tjaden, 2W ^«^Arfo Ost^ 
/rteslaxd. Aar. 1785, 243 — 262. Brncheras, Gesch, van de opkomtt en vetiiging der kerk- 
herv. in de provincie Groningen. Gron. 1821; blz, 252—254, 286, 273,494, 404; Ype^ 
en Dermout, Getch. der NederL Hervormde Kerk,\ll, 201. 230, aantt. 99, 100, 189 
110; Diest Lorgion, Be Nederd, Berv. Kerk in Frietland, Gron. 1848, blz. 42 en volg. 
De rnje Friee, VII, 285, X, 190—192; Glasius, Goi^el, Nederland, II, 410 - 414; Chr. Sepp. Het 
godgel. oxdeno. in Nederland, ged, de 16^ en 17tf eeuw. Leid, 1873; 1, 135 -148; Nic. Blan- 
c^irdi Paneg, pro Jubilaeo, Fran. 1685, 80; Coll, Monum, Belgü Faed, p. Phil. Timareten, 
423; L. Aetsema, 48; Jac. Adamael J^pigrammatuM Hoer primue, Fran. 1595, 66. 



Martinus Lydius,in leeftyd de oudste der drie eerste hoog- 
leeraren in de godgeleerdheid, is in 1539 of 1540 uit Deventer ouders 
te Lubeck geboren. In deze b\j uitnemendheid Luthersche stad , als 
gereformeerde, in z\jne jeugd weinig welwillendheid hebbende ondervon- 
den, had hü het voorregt op de school te Dfeld, in het graafschap Stol- 
bei^, onder leiding van den veel geprezen rector Michaël Neander te 
worden onderwezen. Vervolgens bezocht hy al vroeg — hij was er reeds 
in 1564 — de hoogeschool te Tubingen, waar Mart. Crusius, Ling. Grae- 
cae prof., zijn leidsman werd -). Den 11 Nov. 1565 als student te Hei- 
delberg ingeschreven, werd bij, naar het schijnt in 1567, aldaar onder 
de leeraren aan het Collegium Sapientiae opgenomen. Aan zijn leermees- 
ter Zach. Ursinus, met wien hij tijdens zijn verblijf te Tubingen reeds 
in vriendschapsbetrekking stond, had hij die onderscheiding misschien te 
danken. Na de opheffing ^van het Collegium moet hij zich te Frankfort 
gevestigd hebben; daarna was hij een korten tijd predikant teAntwer- 



1) Hleronymus Zanchius roihi narravit, in arcbivis Episcopi Metcnsis (cum ille He- 
lis agercl) rcperlum fuissc catalogum Theologorum Luilieranorum, qui per Episcopum 
Metenscm soliti ernnt stipendia accipere a papa, ui bellum Sacramcntarium fortiier 
gererent. Ilaec epistola docet papam ijsdern ariibus adhuc turbare Ecclesias Euro- 
paeas. Deus tueaiur nos ab omni malo et Anlichristi furores compescal ! Lubberlus 
Joanni Saecidna, 30 Aug. 1621. Coll. v. Br. nr. ii. 

2) Onder zijne nagelatene papieren, was ook eene beschrüving van do Tabioger 
academie. Aant. Yan B. N. uit een brief Tan Ja:. Lydius aan Brandt. 



35 

pen, om eindelijk in 1580 als derde predikant te Amsterdam op te tre- 
den, op het luttel tractement van ƒ200. 

Als voorzitter der Synode van 1582 vinden wij hem — het zijn de 
woorden van Ds. Sepp — te Haarlem, in welke betrekking hü, na het 
houden eener leerrede over Rom. 16 vs. 16, ten betooge van de nood- 
zakeliikheid om halsstarrig dwalenden buiten de gemeenschap der Kerk 
te sluiten, het vonnis van excommunicatie over Gaspar Coolhaes uit- 
sprak. In het volgend jaar werd h\j, met zQn Enkhuizer ambtgenoot 
Henr. Ant Nerdenus, later zijn collega te Franeker, met de taak be- 
last, om zich namens de gemeenten van Noord-holland in gemeenschap 
te stellen met die van Zuid-Holland, ter afwending van de gevaren, 
welke de kerk duchtte van de voorgenomen kerkordening, gelijk die door 
Prins Willem I was ontworpen '). 

Hij zal de oogen van de oprigters der Franeker academie op zich ge- 
vestigd hebben, toen hij voor een korten tyd door zyne gemeente aan 
die te Leeuwarden in leen was afgestaan. Eerst na eene herhaalde 
uitnoodiging nam h\j het professoraat te Franeker aan, terwyl de Leid- 
sche hoogeschool hem in hetzelfde jaar vruchteloos een leerstoel aanbood. 

Hem vielen in de theologische faculteit de rang van prof. primarius en 
tevens het eerste rectoraat ten deel. Waar kerkelijke geschillen weg- 
genomen moesten worden, zooals te Bolsward in 1586, te Leeuwarden 
in 1589, werd Lydius gekozen, om daartoe behulpzaam te zgn. De po- 
gingen der Amsterdamsche gemeente, om hem als haar leeraar terug te 
krijgen, mislukten èn in 1587, èn in 1592. Welk aandeel hfl heeft ge- 
had aan de vestiging der hervorming te Groningen, is in het levens- 
berigt van Sibr. Lubbertus reeds vermeld. 

Zgne taak als hoogleeraar schijnt geweest te zijn het onderw\js in de 
böbelsche uitlegkunde, blijkens voorlezingen over Ps. Cl en over de 
profetien van Nahum en Maleachi, die in Hs. door zqne nazaten wer- 
den bewaard. Godgeleerden letterarbeid liet hij in druk niet na. Men 
schrijft dit toe aan zijne al te groote beduchtheid om betrokken te wor- 
den in den feilen stryd over de geloofsleer. Werd zijn oordeel over 
de opvatting van 't een of ander leerstuk gevraagd, dan was hy door- 
gaands zoo voorzigtig om de belanghebbenden naar een ander te ver- 
wezen, zooals Sepp met voorbeelden heeft gestaafd. Of dit nu eene 
berispelüke zwakheid moet genoemd worden, dan wel een prijzenswaar- 
dig doorzigt, laten wg in het midden. Welligt was de hoogle^raar te 
zeer overtuigd van de waarheid, dat de kerk, in de dagen harer wor- 



1) Kilt en Roijaards, Ned. Archief, III, 327. 



36 

ding, behoefte had aan eendragt en rust, en dat het twisten over dog- 
matische vraagstukken, onderlinge verdeeldheid, haat en wrok, in plaats 
van liefde en verdraagzaamheid, aankweekt, zonder iemand nader tot het 
Godsrijk te brengen. Het spreekwoord door hem op de jeugdige hoo- 
geschool van toepassing gebragt: maritimus cum ais, ne velis fieri ierres- 
tris, zal hem by de beschouwing van den toestand der kerk ook wel voor 
den geest hebben gezweefd. Naast Sibr. Lubbertus was ,een man, zoo 
vredelievend, dat hy zich geen arbeid omtrent het beslissen van kerke- 
lyke geschillen ontzag,^' op de regte plaats. 

Liefde voor de beoefening van de klassieke letteren en welsprekend- 
heid is hem steeds bygebleven. Daarvan kunnen getuigen zyne Car- 
minay opgenomen in de Belidae poetarum Qermanarum^ T. III; jEjpistolae 
ni ad Joh. Meursium , Fran. 1597 , en eene De formidahili iüa classe 
Hispanica contra Anglos divinüm repressa , frada , dissipata , dextrae 
Excelai celebratio , ad Ps- CXXIV adcommadata^ Fran. 1591 O ; voorts 
zyne vriendschap met Lipsius, met den Rostocker philoloog Nathan 
Chytraeus en den Zuricher Joh. Guil. Stuckius , niet het minst zgne 
briefwisseling met Scaliger. 

Van Ijver voor de belangen der academie gaf h\j uitstekende bewq- 
zen in de vroeger vermelde geschriften (I, blz. 27, 33), uitgegeven, toen 
in 1589 er reeds aan gedacht werd om die jeugdige inrigting op te 
heffen, en naar aanleiding van de teugellooze aanmatiging der studen- 
ten in 1591 en 1595. In 1598 aanvaardde Lydius het rectoraat voor 
de tweede maal. 

Op den 27 Juny 1601 overleed h\j, zijne weduwe in bekrompene om- 
standigheden nalatende ^). Z\jne zonen Balthasar en Johannes hebben den 
naam huns vaders in de vaderlandsche kerk met eere gedragen. 

Vriemoet, 20—28; Nic. Blancardi Paneffyrieui, p, 10, 11>9S; 01uiai,II,41i — il6;Bogge, 
in prof. W. MoU'i Kalender voor de Protestanten in Nederland, 1867. blz. 228T.T.;Chr. 
Sepp, a. «7. I, 125 ▼▼.; Jic. Adamaeos, 64. 



Henricus Antonii Nerdenus, zoo noemde zich deze hoog- 
leeraar naar z\jne geboorteplaats Naarden, waar h^ het levenslicht zag 
den 13 Februarü 1546. Eerst door een zyner nazaten is de geslachts- 
naam van der Linden aangenomen en aan de zjjne toegevoegd. 



1) Vèn deze oratie, in 1588 gehouden, bcitaat ook eene Nederlaodsche vertaling, 
uitgegeven te Enkhuizen. z. j. (1609). 

2) Fran. arch. do. iï\. Zg was zgn e tweede vrouw. Over het verlies van de eerste 
condoleerde hem Lipsius, Epint» ed. Pontani, p. 24. 



37 

Zgn vader Antonius was leeraar aan de school te Naarden (terw|}l 
Lamb. Hortensias aan haar hoofd stond), tevens secretaris der stad en 
koorzanger >). Henrica van Loosdrecht was de naam zgner moeder. 
Onderwgs in de eerste beginselen der humaniora ontving hü van de 
reguliere Kanunniken in het klooster Oud-Naarden. Op 18 of 19jari- 
gen leeftgd beleed hij reeds de gevoelens der Hervormden, waarom h\j 
in 1567, met den marteldood voor oogen, werd gekerkerd. T^dig ont- 
vlugtte hy nog den vaderlandschen bodem en daarmede Alva's wreede ti- 
rami\j. Zgn vader en vele verwanten moest hy echter verliezen als slagt- 
offersvan den gruwelijken moord te Naarden, op den 1 December 1572. 

Bood Oostfriesland hem een veilig toevlugtsoord, met handenarbeid 
heeft h\j daar evenwel in zqne behoeften moeten voorzien. Toch vond 
Mj den tijd om zich verder te bekwamen in de Latijnsche, Grieksche 
en Hebreeuwsche talen, alsmede in de theologische wetenschappen. 
Uit dezen tgd dagteekent zfln uitvoerig dichtstuk (76 pag. in 4°), dat 
eerst ten jare 1611 het licht zag, getiteld: Adotescentia seu exüiumt 
hoc est Histaria Tobiae, poëtica paraphrasi reddüa '). 

Na zes jaren in ballingschap doorgebragt te hebben, werd hem in 1573 
het predikambt te Dykhuizen opgedragen. Vyf of zes jaren later ver- 
wisselde hij deze standplaats met Enkhuizen. 

Het beroep naar Leeuwarden, hem in 1583 vruchteloos aangeboden, 
en de benoeming tot hoogleeraar te Franeker in 1585 bewqzen, dat 
zgn goede naam ook in Friesland bekend was geworden ^). Dat hg de 
spreker was , zoowel by de opening van de hoogeschool, als b\j de in- 
w^ing harer kerk, is ons reeds bekend; eveneens, dat h^metLub- 
bertus en Lydius ten jare 1589 aangewezen werd om den vrede te 
brengen in de gemeente Leeuwarden. Een tweede beroep naar deze 
plaats had h\j in 1590 hieraan ongetwijfeld te danken. 

Toen er (1603) oneenigheden tusschen de predikanten en de gemeente 
van Bolsward ontstonden, ontving hg van de Gedep. Staten {Bes. 17 
Jan. 1603) in last met Dr. Sibr. Siccama zich derwaarts te begeven. 



1) Daar de scholen destyds Teelal bg kerken behoorden, waren de docenten ge* 
woonlgk leden van het koor. Zie b.T. de aanstelling van den rector der St. Maar- 
teosschool te Groningen van 1560, bg Lorgion, Regn. Praedinitu, Gron. 1862, biz. 
59. De Rector der A-school aldaar moest de leerliogen >mijt alle de vlijt vermaencn 
ende onderholden toe koere gaeo, want prijncipael de schoele om het koer gefun deert 
ende gestychtiget i«. Bijdr. tot de gesck, en oudheidk. der prov, Groningen, VI, 79. 
Deze batste uitdrukking karakteriseert zoo juist mogelijk de oorspronkelijke bestem- 
ming van wat men kosterie- en schoolgoederen noemt. Vgl. ons D. I, 3. 

s) De Praefatio is eene belangrijke bron voor de lotgevallen zyner jeugd. 

s) Vgl. ons Deel I, 10. ii. 



^omrne voor den t\jt van drie weecken d' gemeente met sijne gaven te 
bedienen, ende d' voorss. misverstanden te helpen sussen." 

De doctorale waardigheid verwierf hij aan de Leidsche hoogeschool, 
in 1593. 

Vruchteloos trachtte de gemeente te Alkmaar hem in 1596 te be- 
wegen om den katheder tegen haren kansel te verwisselen. Graame 
erkennende, dat populaire voordragten over den godsdienst hem meer 
geestesgenot schonken dan de academische lessen, wilde hij zich toch 
blijven wijden aan do vorming van toekomstige dienaren der kerk. Ten 
hunnen behoeve heeft hij (1587) eene handleiding uitgegeven bij de be- 
oefening van de eischen voor het leeraarsambt, onder den titel : Epis- 
Cqpus. Tabüla de prqprietatibtM JEpiscopi^ seu ministri verU Dei ex forUibus 
Israelis extmcta. In usum candidatarum minisUrii verbi sttidiosarum Th. 
in Acad, Franeg, 

Naar het getuigenis van Ds. Sepp, wien een exemplaar ten dienste 
stond, draagt de schröver, met voorliefde voor het herderlijk werk, 
daarin voortreifelijke dingen voor, met name, waar hy handelt over de 
wetenschappelijke bekwaamheden van den voorganger der gemeente en 
over diens pligten jegens haar. Later gaf h\j zijne Be correcHone fratrum 
cccksiastica aphorismi uit In zijne geschriften wees hij meermalen met 
nadruk op het belang van 't onderzoek der heilige schriften; . . . cre- 
dimus et loquimur - schreef h\j - quod solae scripturae d^eónpevaoi com- 
prehensae libris Vet & N. Testa. Propheticis & Apostolicis sint unica 
& perfecta norma & verborum & sensus Confessionum ecclesiae, Sym- 
bolorum, Catechismorum, Concionum, scriptorum, dictorum, & soli scrip- 
turae deferimus canonicam autoritatem, ut nihil sit rectum, nee qua de 
verbis, nee qua de sensu, nisi quatenus ex ea depromptum est, recipien- 
dumque sit, nee propter ecclesiae, nee Synodi, nee patrum, nee Docto- 
rum autoritatem, sed tantum quia a verbo Dei sit approbatum. — Sic 
et nos consensus retinendi & testandi ergo subscribimus Confessioni et 
Catechismo, non quod eos libros putemus esse a^^orti'Hacai aut paris 
cum iisdem autoritatis (male id creditur, calumniose dicitur), sed quia 
ex unico Canonè, qui est Scrip, sacra, desumptos esse & cum eo conve- 
nire judicamus. Zie daar 's mans belijdenis ^). 

De Theólogia Uhlica en practica schijnen het hoofdonderwerp zijner aca- 
demische lessen geweest te zijn, te oordeelen naar de onderwerpen der 
talrgke disputen onder zijne leiding door studenten gehouden. Zijn zeer 
gewaardeerd Systema Theologicum, dispiUationibus püblicis propositum in 

1) Deum time et mandata ejus observa, hoc est totum hominix^ was de linspreuk, 
welke hij schreef in hel album van een Franeker student. Üe Vrije Fries, VlIF, 233. 



89 

Academia IVaneguerensi, Fran. 1611, 4^ heeft een groot aantal daarvan 
bewaard *). Het exemplaar van de Prov. Friesche bibliotheek isname- 
Iflk zamengesteld uit !<>. Disputationes Theologicae XXVI, Fran. 1603-— 
1605, 20. Disputationes Theologicae XXVIII, Fran. 1598, 1599 2). Ver- 
schillende van deze, maar meestal over dezelfde onderwerpen, z\jn de 
Bisputt. Theol IX, Fran. 1605, 1606, in 8o. Ook troffen wy er aan, die 
tot geene dezer serien behooren. 

Als vijand van twisten en haarkloven, onthield h\j zich zorgvuldig van 
den pennestryd over dogmatische vraagstukken van zijn tfld. Uit de 
vermelde disputen blijkt echter, dat hij niet schroomde op den katheder 
voor zijn gevoelen uit te komen en de leer der Hervormde kerk tegen 
die van andersdenkenden, met name tegen Rome en de Doopsgezinden, 
in het licht te stellen en te verdedigen *). 

Na reeds eene opgave van z^jn letterarbeid in druk te hebben gege- 
ven {Catalogus lahorum lUterariorum annis jam XXVI varüs temporibus 
et lods elucubratorum, Fran. 1611), besloot hü, b^ het klimmen zgner 
jaren, op veler aandrang, nog tot de uitgave van de toespraken en re- 
devoeringen bij de inwQding der academie gehouden (Zie Deel I, 21). 

Niet lang daarna, den 14 Maart 1614, overleed de verdiensteiyke man, 
die zijne roeping als hoogleeraar uitnemend heeft begrepen, enmetregt 
door Emmins vir insigniter facundus werd genoemd. Uit zgn huwelgk 
met Ludovica Herberts Wigncoop, eene Geldersche, die de ballingschap 
met hem had gedeeld, liet hij vijf zonen na, die met hunnen moeder 
zijn dood hadden te betreuren. In de St. Maartenskerk te Franeker is 
ztjn graf*). 

Jo. Coccejus, Orat, in Jo^ Ant. van der Unden, Med, praet, profess. funere, L. B. 1664, 
passim ; Vriemoet, 29—86 ; Faqaot. (foL uitg.) II, 837 ; Glaiins, II, 884, Chr. Sepp, a. v> 



1) De Praefalio levat een zeer belangrijk herigt over hel bejtin der Hervorming 
in ons laml, waarvan een gedeelte, in het Nederlandscli vertaald, in de Navorscher, 
XVll, 1857, biz 355-360 voorkomt. Vgl. over de zelizüamheid van dit ^^erk|)ror 
Doedes, in dft Bihliogr, Adversaria, 1873, blz. 77. 

«) Dit ex. beval dus 54 disputen, van welke no. i der laat«5tr> serie is wp^'ge- 
lalen. De geleerde Delprat, die het ex. der Remonstr. g»*m te Rotterdam {!ebniikle 
bij zijn overzicht van de gesch. der Theol. faculteii te Franeker, opgenomen in de 
Kerkhistor, Tafereelen, deelt daaruit mede, dal van 1597—1613 niet minder dan 
negentig jonge geleerden hunne disputen onder Nerdenus in het licht saven. Als 
de schrijver zich niet heeft vergist, dan moei hel Rottcrdamsche ex. vol^diger zijn. 

S) Bonae mentes sunt a conlentionibus alicnae, el fugiunt Xayofiaxinq et XfTrro- 
loyittq^ sed CBvendum ne earum nimio fugiendi studio fundamentum docirinae pcriculo 
exponamus.. System. Theol. praef. 

*) De grafsteen vermeldt den 20 April als des hoogleeraars sterfdag, terwijl hel 
Epitaphium, door prof. I. A. van der Linden in 1650 in de academiekerk geplaatst, 
den 20 Maart aanwijst. 



40 

i48 ▼.▼.; Jae. Adamaeui, 06 — 98. Zyn grafiiclirift achter Blancardi Panêff^/riau, 77j 78, 
en in de Cdl. Momm, 422. 



Henricus Schotanus, de derde zoon van Berend Gabe^s, land- 
bouwer, en Johanna, Hendrik van Ruinen's dochter, ontleende zijn 
geslachtsnaam aan de ouderlijke woonplaats Oudeschoot^ waar hq op 
1 Mei 1548 het levenslicht zag. Ofschoon de vader gewenscht had , 
dat zyne zonen in het landbouw-bedrijf zouden worden opgekweekt, achtte 
de moeder , na zijn vroegtijdigen dood , het beter hun eene weten- 
schappelpe opvoeding te geven. Zy vestigde zich met dit doel te 
Groningen , om het drietal , Hendrik , Johannes en Gellius , de onder 
Praedinius zoo vermaard geworden St. Maartensschool te laten bezoe- 
ken. Hier heeft de veel belovende Henricus dan , onder het rectoraat 
van Nicolaas Sasschers (1560—1567) zyne voorbereidende studiën aan- 
gevangen en — in welk jaar is ons met zekerheid niet gebleken — ten 
einde gebragt. 

Daarna was h^' een geruimen t^jd paedagoog b\j de adeiyke Groninger 
familie Jarges ; vervolgens werd hij de mentor van Joh. Coenders, ook 
een telg van een beroemd Groninger geslacht, die naar Leuven ter 
hoogeschool zou gaan ^). 

Met Coenders legde onze Schotanus zich te Leuven op de regtsge- 
leerdheid toe. Na weldra den graad van baccalaureus verworven te 
hebben, maakte h\j van de hieraan verbonden bevoegdheid gebruik 
om dispuut-coUegien te leiden. Drie jaren hielden zij zich hier op, 
en vertrokken toen naar de academie te Douai, waar Schotanus even- 
eens privaat onderwijs gaf en dispuut-collegien leidde. Dat hg geacht 
was en gezien, bewijzen het decanaat der Friesche studenten-vereening, 
hem zoowel te Leuven als te Douai door z\jne gewestgenooten opge- 
dragen , voorts zijn vriendschappelijke omgang ter laatstgenoemde plaats 
met de hoogleeraren Boëtius £po en Wibrandus (Proustinus?), beide 
Friezen. 

Van Douai , waar zy zich eenige jaren hebben opgehouden , begaven 
zö zich naar Orleans, den eindpaal hunner studiën. Hier namen zfl af- 
scheid van elkander , Coenders om nog eene academiereis door Italië 
te doen *) , Schotanus om , na eerst nog den 10 Mei 1583 den graad 

1) De j(*u|;<li{re reizigers vielen onderwefi; in handen van pyraten, diehen, inhoop 
op een lioo{> losgeld, gevangen hielden. Door d^ krachtige iusscheni(omst van de 
Groninger legeering en van den Luitenant der lioofdmannenkanier Jobs. deMepschs, 
kregen zy hunne vrijheid, geld en goed, terug. 

2) Dexe veelbelovende jongeling is op de itrugreis overleden te Spicrs, waar 



41 

van licentiaat verworven te hebben « tot de zgnen terug te keeren. 
Op de terugreis ontmoette h\j te Parijjs den groeten Cujacius , die hem 
het zeker uitzigt opende op een leerstoel te Bordeaux ^). Schotanus 
wenschte zich echter niet van zgn vaderland te scheiden. De reis 
mitsdien voortzettende , trof hem het ongeluk op de hoogte van Calais 
wederom door zeeroovers te worden aangevallen , zoodat hü van alles 
beroofd te Antwerpen kwam. Dit ongeval was oorzaak , dat h\j zich 
hier als corrector aan de beroemde drukkerij van Plantyn verbond. 
Dat hü hierdoor met vele geleerden en aanzienleken in betrekking 
kwam , behoeft naauwelüks te worden opgemerkt. Anderhalf jaar on- 
geveer was hij als zoodanig werkzaam , toen de geruchten over de op* 
rigting eener Friesche academie hem door de zijnen werden overgebriefd, 
met aandrang tot zqn eindelijken terugkeer. De kans op een leerstoel 
scheen hem gunstig ; hy verliet mitsdien Antwerpen , om in het begin 
van 1584 Leeuwarden te bereiken. Terstond liet hy zich als advocaat 
b\j het Hof inschreven. Om zich den weg te banen naar den katheder, 
opende hij in het Jacobüner Hof te Leeuwarden openbare voorlezingen 
over de Instituten. Mogt hg zich verheugen vele advocaten, gevorderde 
scholieren en andere wetenschappelüke personen onder z\jn gehoor te 
zien , zgne lezingen en zgn persoonlgke invloed deden het gelukkige 
denkbeeld ontwikkelen, dat men niet enkel een theologisch Semina- 
rium, maar eene Universiteit moest stichten'). 

In deze dagen koos hg Geertke Meinerts ') , de begaafde dochter van 
den Leeuwarder burgemeester Meinert Poll , tot levensgezellin. 

Schotanus zag zich in zgne wenschen en verwachtingen niet teleur- 
gesteld , want den 10 Julg 1585 werd hem opgedragen ,in jure drnli 
te profiteren ende leeren met tgene daeraen cleeff', en dit op eene 
jaarwedde van ƒ500. Twee jaren later, den 28 April 1587 (zooals ons uit 
het origineel diploma is gebleken, en niet 25 Mei 1 592, gelgk Yriemoet 
opgeeft), verwierf hg te Leiden den graad van I. U. D. Ten jare 1590 
is zgn tractement met f 100 verhoogd. 

Aan zgne coUegien over de Instituten verbond hg de explicatie van 



hg door het bijwonen der xittingen Yan het Rgks Kamergericht, praktische regtskennis 
hoopte op te doen. 

1) Parrhisios prionum appellens , Gnjacium, quem turn ibi negotia morabantur, 
ob nomen, salutavit, zegt Adama. Wat Jobs. Valckenaer, Orat, de Schola Cuia- 
ciofM, p. 45 , dus beweert: Henrictu Sehotanui Cuiacium audivit docenlem, kwam 
ons dernalte onjuist voor. 

s) Zie ons Deel I, 11 en tolg. 

*) Zoo noemt zy zich zelve, in een stuk op hpt Fran, i4reA.no. 504. Yriemoet 
noemt haar G<>ertruida Poll. Zü is den 15 Mei 1560 geboren, en was eerst gehuwd 
met Ryckman Fredricx , wien zfj een kind schonk. 



42 

de reguiae juris. Privatim behandelde hg TheaphtU paraphrcisis, en big af- 
wisseling de Classes Oldendorpii en de Paratüla Wesemhecii. Voor meer 
gevorderden hield h\j voorlezingen over den Codex en de Patidecten. 

Met dispuut-collegiën , of openbare repetitiën , was hij altoos bezet 
Tot 1595 had onze hoogleeraar twee leerlingen tot doctor, drie tot 
licentiaat en acht tot baccalaureus bevorderd. Met den besten wil van 
de wereld kon hij toch op den duur niet voorzien in 'tgeen de taak van 
twee of drie professoren aan eene andere hoogeschool was. Velen gingen 
dan ook ter volmaking hunner studiën nog een bezoek aan Leiden 
brengen. Ziende , dat h\j dit niet kon voorkomen , bepaalde hij zich in 
't vervolg tot het elementair onderwys in het Romeinsche regt. 

In een hem zeer vereerend adres, waaraan wij deze bijzonderheden 
omtrent zijn onderwgs ontleenen , drongen zijne leerlingen in 1595 , bij 
gelegenheid van de aanvaarding van zyn tweede rectoraat, er bescheiden 
op aan , dat hij tot zyne hulp de benoeming van een ambtgenoot be- 
vorderen of , na afloop van den cursus over de Instituten , ook andere 
deelen van het R. R. weder bij de hand mogt nemen. Daaraan schijnt 
de ijverige man het oor te hebben geleend , vermits Julius van Beijma 
hem reeds in het volgende jaar ter zQde werd gesteld. Dat Schotanus 
de studenten tot een vader wilde z\jn , bewijst de daadzaak, dat hg hen 
op de kamers bezocht, de ijverigen aanmoedigende, de werkeloozen 
vermanende *). 

Dit streven openbaarde zich ook , toen h\j gedurende de eerste jaren 
inspecteur was van de burse. De immer godsdienstige man las daar , 
gelflk wg vroeger zagen , aan de studenten-tafels voor uit den Bgbel , 
of hield er catechetische overdenkingen % 

Van de vele leerlingen , door hem gevormd , die naderhand de balie , 
der magistratuur of een katheder tot sieraad strekten, noemen wg in 
de eerste plaats den eerst ingeschreven Franeker student Ausonius 
Aijsma , later secretaris der Staten , die zyn huisgenoot en meest ge- 
liefde discipel is geweest ; voorts Suffridus van Hania, Petrus van Runia 
en Laelius Lgcklama ^) , die alle drie een zetel in het Hof hebben in- 
genomen ; . Thomas Herbajus , eerst advocaat , vervolgens raadsheer , 



O Inji^redior interdum ipsorum Musaea, exploro et sciscitor rationem discendi 
bona et recta, collaiido et ut olacriter peri^ant, hortor; sin minus, emendo et 
expediiiorem commendo — schreer hij, 13 Cal. Jan. 1599. Coll. v Br, no. 64. 

2) Hic Theologum ac Gatechistam dixesses -* zegt Loll. Adama, 

s) Op den titel van eene door hem (rehoudcn Disput. /. unie C. ex delict, defunct, 
Fraii. 1592, noemt hij zich Laelius Stellingwervius a Niholt. Achter den titel trert 
men een vers aan Tan Schotanus, gerigt aan den Franeker Burgemeester Epo Jucke- 
ma, over den gunsiigen uitslag ?an den oorlog tegen Spanje. Coll. v, Br, no 19. 



43 

eindelgk Procureur-Generaal ; Sibr. Siccama , den geleerden secretaris 
van Bolsward; Marcus Lijcklama ^ Nijeholt, Tim. Faber en Paulus 
Bais, die allen een ^ leerstoel te Franeker hebben beklommen ; Dom. 
Arumaeus en Joh. Epinus Huninga, hoogleeraren te Jena en te Groningen; 
TjaUing van Eyssingha, deu schrijver van In InstUutionum seu Element 
torum D. Iitstiniani — Lïb. IV breves commentarü^ Fran. 1594 (376 pag. 
in 4p\ en , dien wij niet het laatst hadden moeten noemen , Daniel 
Heinsius. 

Met zgne elkander opvolgende ambtgenooten, v. Be\jma en Lgcklama, 
stond h\j altoos op den besten voet; of daarentegen zijne gezindheid 
jegens v. d. Sande wel niet iets te wenscheu overiiet ? Over dezen 
ambtgenoot schreef hg althans vrij koel en onverschillig aan Saeckma. 

Zich eenig en alleen wijdende aan het onderwys , werkte hy niet 
voor de pers. 

Vriemoet vermeldt eene reeks Disputationes Juridicae , onder hem en 
V. Beijma gehouden en in 1598 uitgegeven ; bovendien de ook by het 
Friesch Gen. aanwezige Itlustrium exercUationum ex L. 1^9 Codicis 
diaptdatianes , Fran. 1604, 1605, van welke de beide laatsten door 
Lileklama zgn geleid. In de Bibl Oiséltana ontmoeten wij (p. 156, n». 219) 
flcfir. Scotani et lo. Sandii Disputt. ad Pandectas. Franeq. Terwyl hij 
dus van collegiale hulp niet meer was verstoken , onttrok hfl zich toch 
niet aan de behandeling van de Pandecten en den Codex. Van het 
kanonnieke regt heeft h\j bepaald het 2^ boek der Decretalen ook eens 
met zijne leerlingen bg de hand genomen , gelyk ons bleek uit een 
adres van 1599 , betrekkelijk de regeling van zijn onderwas. 

Zgne levensbeschrijvers deelen gewoonlijk mede, dat de hoogleeraar 
voor den hem aangeboden raadsheerszetel zou bedankt hebben, omdat 
h^ een afkeer had van pijnigings-middelen , welke werden aangewend 
om de beschuldigden tot bekentenis te brengen. Daarop zoude zijn 
ambtgenoot v. Begma in het Hof van Friesland zgn gekomen. De 
juistheid van dit berigt, door zijn vriend en lijkredenaar Adama dan ook 
niet gegeven , moeten wij betwijfelen , tenzg de aangegeven afkeer 
spoedig is geweken. Want later, na den dood van v. BeiJma, heeft h\j 
by zgne vrienden, Jo. Saeckma, SujBFr. van Hania en Ritske van Ringhia, 
vrij wat moeite gedaan om eene plaats onder de Raden van den Hove 
magtig te worden , zonder echter in zijne wenschen te mogen slagen ^). 



1) De briefwisseling hierover vindt men in de Coll. v. Br. no. 62, 63, 64. On- 
der meer voert S. aan, dat de benoemin{r van vreemden tot zoovele hooge posten 
reeds zeer nadeelig werkte op den ijver der studenten , die zich sl^cht^ op eene 
f^Lamenslndie toelegden, zich verontschuldigende met te zeggen, dat z^* toch nader- 
hand bg vreemden moesten achterstaan: quod damnam alias irreparabile facilesar- 



44 

Uit zgne talrgke brieven aan Saeckina spreekt sedert 1596 eene ver- 
bazende ontevredenheid, een klaarbl^jkelyke tegenzin in zijne maat- 
schappelqke positie. Oorzaken hiervan waren de part\jschap onder de 
professoren in en sedert de zaak van prof. Roggius, en naar aanleiding 
der benoeming van van den Sande , de demoralisatie der studenten en 
de onvriendschappelgke verhouding tusschen den Senaat en de stedelijke 
regeering. Zeer verklaarbaar is het dus dat een rustiger werkkring door 
hem werd gewenscht. Toen de hoop om h'd van het Hof te worden 
vervlogen was , werd de toon in zyne correspondentie nog onaangenamer. 
Onophoudelijk voer hü uit tegen eene vermeende begunstiging van 
vreemden boven inlanders ; tot in het overdrevene klaagde hü over de 
drukte van zqn nmbt, over miskenning zijner verdiensten, over de 
dure tgden , die hem als huisvader zoo zwaar drukten , en wat dies 
meer zij. 't Bleek ons, dat Saeckma hem dan ook van overdrgving be- 
schuldigd heeft , doch met geen ander gevolg , dan dat Schotanus nog 
meer grieven te berde bragt , en beweerde van alle zgden belaagd te 
worden. Genoeg dus om de overtuiging te geven , dat eene teleurge- 
stelde verwachting hem diep heeft getroffen ^). 

Na een arbeidzaam leven overleed hg op 56jarigen ouderdom , den 
22 Januar\j 1605, met z^ne weduwe acht kinderen nalatende, onder 
welke Meinardus en Bemardus, die beide eens een leerstoel te Franeker 
hebben beklommen. Eerst den 15 Maart 1620 volgde z^jne wederhelft 
hem in 't graf. 

De hoogleeraar Faber gaf van den arbeid z\jns leermeesters in het licht: 

Schotanus redivivtis , sive Camm, erotematicus aiU paratüla in tres pri- 
ores libros Codicis^ Fran. 1610, welk boek te Rome op den Index is 
geplaatst. 

L. ildama, Ornt, in funers D. Henir, Scoiani. Fran. 1606; Vriemoet, 86^42, Add. 2; 
Paqaot, I, 572 aqq.; O. de Wal, de claris Fritiae Jureconsu/lU, ann. p. 68 sqq.; Jae. Ada- 
maeus, 68; J. Fangeri Sylva Carminum, Fran. 1607| p. i92 — 194; Familiepapieren van het 
geslacht Sehotauut , ook gebmikt door Mr. J. H. Bencker Andreao , voor zyn opstel : Het 
aetlachl der Schotanutten , in de Frieiche Volktalm. voor 1850. 



Petrejus Tiara. Na een 74jarigen levensloop , r^'k aan afwisse- 
ling, verliet deze grgsaard in 1585 nog den katheder te Leiden, om 



ciri et restitai posset — zoo schreef h\i aan Rhiogia — si löcas adbuc migralioae 
Clariss viri p. m. . Bevma, sermonibns et vocibus omniaoi mih debitas etiam 
Testris iastis saffragijs deieratur. 

i) Arch. Gahhema, Pak iV. 



45 

dien In Franeker weder te beklimmen. Hij was te Workum , den 15 
Jalfl 1514, geboren; te Haarlem ontving hg het voorbereidend onderwfls 
in de talen en vrge kunsten ^); daarbij beoefende de jongeling van uit- 
stekenden aanleg , zonder hulp van leermeesters , verschillende vakken , 
zooals wgsbegeerte, wis- en natuurkunde, muziek en schilderkunst; de 
hiervoor noodige instrumenten vervaardigde hg zelf. Te Leuven stu- 
deerde Tiara in de geneeskunde; na ook Ouitsche en Fransche univer- 
siteiten bezocht te hebben , promoveerde hg aan eene Italiaansche. 

Aanvankelgk was hg eenigen tgd als geneesheer te Franeker gevestigd, 
waar hg met Pietrick Anskes, de dochter van een welgesteld houthan- 
delaar y huwde , doch later vertrok hg naar Leuven , als docent in de 
oude talen. SuiTr. Petrus , die hier in 1553 zgn leerling was , gewaagt 
met groeten lof van Tiara's kunde , aangenamen omgang en smaakvol 
onderwgs. 

In 1555 ontmoet men hem als medicus der stede van Delft; van daar 
vertrok hij weder naar Franeker, waarschgnlgk in 1557. Aan invloed- 
rijke beschermers ontbrak het hem niet, zoodat aan hunnen invloed 
zyne benoeming tot hoogleeraar in het Grieksch aan de nieuwe hooge- 
school te Douai, in 1559 of 1560, wordt toegeschreven. Inmiddels viras 
hg hertrouwd met Aef Barendts te Franeker. Zgne eerste vrouw was hem 
immers, althans vóór 1554, ontvallen. Aef kreeg te Douai bet heimwee, 
weshalve Tiara, toen hem in 1565, zoo door het plaatselgk bestuur, als 
door vermogende edellieden en geestelijke gestichten, een vast jaargeld 
was aangeboden, zich gaarne weder als stadsgeneesheer te Franeker ves- 
tigde. Terwgl vele zguer begunstigers, door den druk der tijden genood- 
zaakt, in 1572 de stad reeds hadden verlaten, vjdA in 1574 de regeering 
zelfs door geldnood gedwongen hem zgnen dienst op te zeggen. Het 
beroep als hoogleeraar in het Grieksch te Leiden gaf hem mitsdien in 
het volgend jaar eene goede uitkomst. 

Tevens werd hg van deze nieuwe universiteit de eerste Hector Mag- 
nificus. Tien jaren stond hg reeds te Leiden, als de eenige hoogleeraar 
in de Grieksche taal, toen men hem in het jaar 1585 te Franeker riep 
stotte professie van Griecsche Poëten te enarreren, ende dat op een 
gagie van vijifhondert carls. guldens jaerlicx." Het verlangen naar zgne 
vroegere woonplaats, tevens de vaderstad zgner vrouw, zal er gewis toe 
hebben bggedragen, dat hg aan den avond zgns levens nog van standplaats 
verwisselde. Veel nut heeft hij , voor de derde maal aan eene pas 



1) Lollias Adama, een leerling van Praediniai, zegt ia de lijkoratie op II. Scho- 
taons : Plorebat tam prae caeteris scholis vicinis omnibus Heet celebratis, Daf en- 
triana» S?ollana, Harlemensi, maxime Groningana. 



46 

gestichte academie opgetreden, niet meer kunnen stichten, want den 
9 Febr, 1586 is hij reeds overleden. Aef Barendts overleefde hem ^). Zelf 
heeft hg niets anders in 't licht gegeven, dan o. a. door S. Petrus ge- 
roemde Latflnsche vertalingen van Plato's Sophista (Lov. 1533) en Euri- 
pides' Medea (ültraj. 1543). Door de zorg van prof. Arcerius, den voogd 
Zflner mindeijarige kinderen, verschenen Pgthagorae^ Theognidis ei Pho- 
cylidis Gnomae , cum versione (Fran. 158J) en Tiara's De vetert Frisiorum 
disciplina milüari restauranda et de verae nobilitcUis insignibus -jioiTjuccTtop, 
Fran. 1597 *). Van zgn wetenschappelpen arbeid als geneeskundige 
bezat Granvelle eene Paraphrasis in aphorismos Hippocratis, die onge- 
drukt is gebleven. Zyne bibliotheek is voor het grootste deel voor 
onze academie aangekocht. Vandaar, dat men nu op de Prov. Friesche 
bibliotheek meerdere werken met Mss. aantt. van Tiara ontmoet, o. a. de 
Opera Medica van Paulus Aegineta (Bas. 1538), en een Ammonius Her- 
raeas. SuflFridus Petrus beschrgft onzen hoogleeraar als een man van 
meer dan middelmatige gestalte , kloek , forsch en welgevormd van 
ligchaam, edel en deftig van gelaat, blank van huid, ros van haar, 
breed van voorhoofd, met heldere oogen en zwaren baard. Hem was 
te weinig zelfvertrouwen, en te groote bedeesdheid eigen, zoodat het 
hem moegelgk viel in 't openbaar te spreken, omdat t aanschouwen 
van eene groote schare toehoorders hem ligt bedremmelde. Bevoegde 
beoordeelaars, zooals de hoogleeraren Meursius en J. A. van der Lin- 
den, hebben hem als medicus en Graecus zeer geprezen. Zijn broeder 
Dominicus en prof. Arcerius wgdden aan z\jne nagedachtenis een epita- 
phium aan een pilaar in de groote kerk te Franeker. Lollius Adama 
hield de lijkoratie, die, jammer genoeg, niet ter perse is gelegd. 

Süflr. Petrus, de Script. Frisiae. Dcc. XlIT, 9. Adami Fitae Germanorum philoiophorum, 
Frf. J706, p. 157; 158. Vriemoet 43—48; Mr. A. Telting, Eenige levensbijzonderkeden van 
Dr, Pieier Tiara toegelicht, ia de Nieuwe Frietche Volksalmanak voor 1861, blx. 3—16; 
Dr. J. Banga, Gesch. van de geneetk, en van hare beoefenaren in Nederland , Leeuw. 1868, 
I, 156—158; Jo. Fangeri Sylva Carm, 1585, p, 118. ed 1607, p. 315; Blancardi Paneg. 79, 
CoU, Monum, 482, 433. 



Johannes Drusius. Voor den leerstoel in de Oostersche talen, 



1) Fran. Arch. ïio. 421. Volgens een grafsteen in de kerk ie Franeker overleed den 
23 Sept. 1597 «Aef Baerns, Dr. Jacob Mcmtes wijf.» Zij schijnt das hertrouwd te zgn. 

2) Pecrlkamp, die deze elegie, wegens haren ongekunstelden eenvoud en kernach- 
tige uitdrukkingen, met groot genot las, zwaait den dichter een hoogen lof toe. 
Tyrtaeum aüquem interdum mihi audire videbar — zegt hij. De vita doctrina et 
facultate Nederlandorum, qui carmina Latina composuerunt. Harlemi 1838, p. 148 
1-150. Vgl. Hoeufft, Par». Lat. Belg. 30, 31. 



47 

waarvan de kennis een onmisbaar vereischte is voor den waren godgeleerde, 
deden de Gedep. staten eene uitstekende keuze. Aan de eerste booge- 
scbool onzes lands ontroofden zq een barer schoonste sieraden in Johan* 
nes van der Driesche of Drusius. 

Zgne ouders Clemens v. d. Driescbe en Elisabetb Deckers woonden 
te Oudenaarden, waar hjj den 28 Jun\j 1550 is geboren. Als tienjarige 
knaap kwam hq te Gent op de triviale school, om drie jaren later te 
Leuven aan de inrigting de Burgt of het kasteel (Gastrum) genaamd, 
zich aan de philosophie te wijden. Met den aanvang van 1567 was h\j 
terzelfder plaatse student geworden, maar toen zyn vader, die de ge- 
voelens der Hervormden had omhelsd, weldra voor de inquisitie naar 
Londen vluchtte , en zqn vermogen zag verbeurd verklaard, liet de ka< 
tholieke moeder den zoon dadelgk te huis komen. Op raad harer verwanten 
werd de jonge Drusius nu naar Doornik gezonden, om het Fransch te 
leeren. Het jaar was echter nog niet ten einde, of Johannes was heime- 
lijk van Ostende al naar Londen onder zeil, eer de wel beraamde en 
door zgnen vader sterk aangedrongen vlucht door de moeder werd ont- 
dekt Onder 't oog des vaders ontving hij voortaan veelzödig onder- 
was. De gelegenheid om voorlezingen over de Oostersche talen van den 
Franschen hoogleeraar A. R. Ie Chevallier (Cevallerius), die zich eeni- 
gen t\jd te Londen ophield, te hooren, liet h\j niet alleen niet voorbijgaan, 
maar h\j werd zyn leerling en huisgenoot, zoowel toen deze geleerde 
een professoraat te Cambridge verkreeg , als na diens terugkeer naar 
Frankrgk ^). In Frankrgk legde Drusius zich vooral toe op de Grieksche 
taal ; in de geschriften der Rabbqnen gaf h\j zelfs privaat onderwas. 

Wel keerde hij na "zyns leermeesters dood naar Londen terug, met het 
voornemen om binnen kort zyne studiën in Frankrijk voort te zetten , 
maar de gruwelen van den Bartholomeusnaeht hielden hem hiervan 
terug. Geen nood, want al spoedig werden hem leerstoelen te Cambridge 
en te Oxford aangeboden, van welke Drusius, slechts 22 jaren oud, den 
laatsten koos. Vier jaren heeft h\j daar het Hebreeuwsch, Chaldeeuwsch 
en Syrisch onderwezen. Daarop begaf hy zich naar Leuven om in de 
regten te studeren, doch de politieke toestand van ons land noopte hem 
weer naar Londen te wyken, totdat de Pacificatie van Gent vader en 
zoon aanmoedigde om deze plaats van ballingschap met den vaderland- 
schen grond te verwisselen. 
Weldra benoemden de Staten van Holland (20 Junij 1577) hem tot 



^) Op de Prov. Fr. Bib), is nog voorhandea Rob. Gevalierii Rudimenta He* 
broicaê Linguae, etc. Genev. 1567, met Ms. Aon. van Drusius, die waarschgulyk 
Qit dezen tyd z^o. 



48 

hoogleeraar in de Oostersche talen te Leiden. Na met eene Gentsche 
juflFer, Maria van der Varent, ten jare 1580 in den echt te z\jn getre- 
den, begon h\j weldra ook de wetenschappelgke wereld met de vruch- 
ten zgner studiën te verreken O- 

Met zgn huisgezin onder eene zeer sobere jaarwedde zuchtende, zag 
h|j naar een voordeeliger werkkring om, zoodat hg gaarne, met voorbij- 
gang van aanbiedingen uit Engeland , het professoraat te Franeker in 
1585, op een tractement van f500, aannam. Lydius had hem voor 
dezen katheder sterk aanbevolen. Welk een opgang zyn onderwijs 
maakte, kan men afleiden uit het eenstemming getuigenis van Curi- 
ander en S. Amama, dat zelfs uit Engeland, Schotland, Denemarken, 
Zwitserland, Duitschland, Frankrijk, Polen, Hongarije en Zevenbergen 
studenten kwamen opdagen om Drusius te hooren s). Een geluk was 
het voor de nieuwe academie den geleerden man 31 jaren te mogen 
bezitten. 

Bq het onderwas in het Hebreeawsch schünt hg aanvankelijk de 
grammatica van Clenardus gebruikt te hebben, vermits h\j in 1597 
aanteekeningen daarop het licht deed zien. Eene Tabula in gramma- 
ticam Chaldaicam (Fran. 1602), werkjes De recta lectione linguae sandae; 
Be particulis Chaldaicis^ Syriacis, Ihalmikiicis et Rahbinicia^ strekten ad 
usum juventutis. Ten behoeve zijner leerlingen gaf hg eindelgk in 
1612 eene door hem zelven bewerkte Grammatica linguae sanetae 
nova uit^). 

Veelvuldige geschriften getuigen van de vruchtbaarheid zgner studiën 
op het gebied van de taalkundige uitlegging der Spelboeken. Door 
Ypeij en Dermout wordt hem de niet geringe lof gegeven, dat hij , 
Simon Episcopius en Hugo de Groot, de eenigen zyn geweest, die zich 
in dat vak destqds wezenlyke verdiensten hebben verworven; h\j, om- 
dat door hem minder gebruik is gemaakt van de geschriften der Rab- 
bijnen en meer voordeel getrokken uit de Alexandrflnsch-Grieksche ver- 
taling des O. V. 



i) Tijdens zijn verblijf te Leiden gaf hij uit: Interpretum veterum Graeeorum 
fragmenta in psalmos Davidis , Hebraice, Graece, Latine, Antv. 1581 ; Ad, voces 
Ebraicoi N. T. Comment, ib. 1582; Liber quaestionum et responsionum libri tres^ 
1683; Observationum libri XII, ib. 1584. Animadversionwn liori duo, L, B, 1685. 

2) Zie Deel U 51, aant. 

8) Onder zijne bekwame ]e(>rlingen telt men Jolocus Larenus, of Joost van 
Laren de Jonge, van Arnemuiden, later predikant in Zeeland, en een der reviseurs 
van de Statenvertaling des Bijbels. Onder Lubbertus hield Larenus disputen over den 
catechismus. Hy maakte Hebreeiiwsche verzen achter verscheidene disputen in 1605. 
Zie. over hem Glasius en de door dezen aangch. schrijvers , en over zgn geslacht 
Nederl. Arch. voor kerkel. ge$ck. IX, 49—72. 



49 

Yoornamelgk door de bemoeging van den Gedeputeerde M. van ld- 
zaerda werd Dmsius in 1596 gekozen tot mede-reviseur der bybelver- 
taling, waarmede Mamix was belast; eene onderneming die door ver- 
schillende oorzaken echter niet is voleindigd ^). 

Ten jare 1600 ontving hq van de Algemeene Staten, op aanbeve- 
ling yan Arminius en Uqtenbogaert , de vereerende nitnoodiging om 
ter voorbereiding van de bybelvertaling een commentaar te schreven op 
moegelgk te verklaren plaatsen van het O. T., en daarbg de Chaldeeuw- 
sche^ Grieksche en LatünschOi vertalingen te raadplegen. £en jaargeld van 
ƒ 400 werd aan dezen arbeid verbonden. Ten einde hq onafgebroken 
zgn tqd daaraan zou kannen besteden, ontsloegen de Staten van 
Friesland hem gaarne tqdelqk van zgne academische werkzaamheden. 
Een bekwaam leerling hield intusschen zqne collegiën ; een amanuensis 
heeft men hem zeUs tot verligting van den arbeid toegevoegd. Het 
verzoek om ontslag als hoogleeraar is hem in 1603 echter niet toege- 
staan, o. a. op de overweging der Staten, dat de roem des hoogleeraars 
vele vreemde studenten naar Franeker lokte. 

't Geen hq, ingevolge de taak hem door de S. G. opgedragen, bewerkte^ 
zag eerst na zqn dood ten deele het licht, n.L Comment. ad loca di/fici- 
liora Pentateuchij L e. quinque librorum MosiSj in 1617 door Amama uit- 
g^even ; de Notae majares in Genesin , Exodwn , Leviticum et priora 
X7III CapUa Numerorum , zqn opgenomen in T. I, Il van de Critici 
Sacri, Amst 1698 «). 

Hoe zeer de Staten hem waardeerden, blqkt uit de tractements- 
verhoogingen in 1587 en 1595, telkens met /lOO; in 1602 vereerden zq 
hem ƒ200 voor de diensten aan de academie bewezen ; in 1606 schoten 



1) Ypey en Dermout, II. 354, aantt. blz. 240. 

S) In strijd met hetgeen Ypeij en Dermoat (II, aant. blz. 248) meeDden, dat, 
de bijbeUerlalers io 1619 de merken van Drasias niet geraadpleegd zonden hebben, 
bleek ons nit een brief van Wilh. Baudart aan den R. M. te Fianeker van 30/20 
Jan. 1640, dat Baudart eenige HSS. van Drusius van de Franeker bibliotheek onder 
zich had en die hoog ivaardeerde. Adde et hoc, quod, quamdiu vixero ; hi com- 
mentary fflihi u^ni ease possint Optarim me reliquos eiusdem viri MSS. conse- 
qoi posse, qui vel penes Vos, vel penes haeredes D. Bogermanni p. m. latitant, ni 
fallor. Nam fuit ¥ir ille, quamdiu vixit, helluo librorum maximus, et quicquid 
talinm scriptorum nancisci potuit, in scriniis suis conservare solet. 

Baudart maakte zwarigheid om ze terag te geven , omdat Drusius van de S. G, 
een jaargeld voor zijn arbeid getrokken had , en Gelderland er dus de meeste aan- 
spraak op had : utpote prima vel primaria inter provincias foederatas Belgii. In 
Dec. 1640 heeft men de hulp der Gedeputeerden daartoe ingeroepen. Hoe het is 
afgeloopen bleek ons niet. Baudart is in hetzelfde jaar overleden. Dossier Brieven 
ta» particulieren no. 24, ld. Rei, van Gedep. no. 10. Vgl. Kist en Ro^jaards, Ar- 
ehief.V, 172 volg. 

D. II. A 



50 

zy hem f 300 voor, om SuJ^Uim Severus met zgne aantt. ter perse te 
leggen ; Toor de opdragt vau dit werk schonken zg hem die som in 1608. 

Drusius was zel&tandig en onaf hankelgk in zgn oordeel. Geen aan- 
spraak makende op den naam van theoloog, beweerde hg alleen een 
taalonderwflzer te zjjn. Hg verlangde den tekst vrg , naar eigene op- 
vatting, te mogen verklaren. Aan formulieren, zooals die onzer Greloofs- 
belgdenis , weigerde hg zgne onderteekening ^). 

Deze denkwgze , nevens zgne vriendschap met mannen als Arminius 
en Ugtenbogaert, maakten hem niet gewild bg de strenge Calvinisten, iets 
wat hem veel verdriet veroorzaakte. Onverdraagzame tegenstanders 
moesten het dan ook soms bitter ontgelden ; niet het minst zgn ambt- 
genoot Lubbertns , in de Epistola ad fratres Belgas , in qtM calumt^a 
diluUur recens sparsa de Logo creato. Leov. 1615 ^). 

Verdacht van over te hellen tot het katholicisme , antwoordde hg : 
Qaid dicam ? Post natam calumniam non fuit unquam major calum- 
nia. Egone alienus a religione, cuius causa pater meus p. m. amisit 
anno 67 octodecim millia florenorum ? 

Zgn huishoudelgk leven liet men zelfs niet onbesproken. Afdoende 
gronden ten nadeele daarvan hebben wg echter niet gevonden ^). 

1) Over deQ ijver vaa Lubberlus, .\croDias en Bogerman, voor de formulieren, 
schreef Arminius hem in 1608: Quo tandem abibimus, si sub initium reformationis 
ad pontificium agendi morem relabimur. Gabbema. Ep. LX. 

2) De Ged. Staten maakten spoedig aan het twistvuur een einde, door het be- 
sluit »ddt t* ongelijck Dociori S. Lubberti bg Drusium, deur t'uijigevcn van syne 
missive aengedaen , bij een publijcke declaratie van syn Genade, de heeren Qelepu- 
teerden ende de heeren Curatoren, op *t spoedigste zal werden gerepareert.» Zoo- 
danig stuk is den volgenden dag reeds vastgesteld, zeker om door Drusius onder, 
teekend te worden, en verzonden met last aan beiden om niet tegen elkander te 
schrijven, of disputen te houden, die de studenten in twijfel konden brengen over 
de kerkleer. R. G. 7, 8 Febr. 1016. Vier dagen later is Drusius aan eene kort- 
stondige ziekte overleden. 

s) Sepp wijst er op, dat de student Floor in diens studietijd een huwelgk wilde 
sluiten met eene pupil van Drusius cwelcke in sgnen huise se overlan^e heeft laten 
frijen ende het houlick zeer heeft gevordert» Stak dnar dan zooveel kwaad in ? Er waren 
zeer vele getrouwde stidenten te Franeker. En vindt men het nu dan zoo verkeerd, 
dat een student zich engageert met eens hoogleeraars dochter ? En dan laat Sepp 
er op volgen: «Het ging dus in het huisgezin van Drusius te Franeker, als bet 
weleer in Leiden tot ergernis van Scaliger gegaan was. Eene plaats uit de Scalu 
geriana II luidt aldus ; Drusius est de mauvaise renomée^ car il paillarde et sa 
fille aussiy son logis est un hordel*' Daargelaten of de ana*s vertrouwbare bronnen 
zijn , kan de uitval van s. niet op Drusius' verblijf te Leiden slaan, want hij is in 
1580 getrouwd en in 1585 vertrokken. Zijne oudste dochter, in 1582 geb., was dus 
hoogstens 3 jaren ond. Wanneer men in de Scaligeriana voorts leest, dat i). naar 
't oordeel van S., niets wist, dan de Grammatica, niet in de scbadnw van Doxtorf 
kon staan, de Rabbijnen niet hod geiezpu, dat hg weinig oordeel had, en in 
zijn wonderlijke stgl een aap was van Lipsius, en als men hierbg den Gatalogos 
van scheldwoorden vergelijkt, die Scaliger» volgens de Chevreana^ gewoon 
was jegens eiken geleerde te bezigen , dan hechten wg aan die uitvallen hoe- 
genaamd niets. Zefeer is het dat S. en D. met elkander op een goedea voet 



61 

Eene lange reeks van uitgegevene en onuitgegevene werken getuigt 
Tan 's mans onvermoeide werkzaamheid. De laatsten erlangden Yoor 
een goed deel op de Franeker akademie-bibliotheek , dank z\j Gedep. 
Staten, eene waardige plaats. Mogen misschien, door de schuld van 
Blancardus , daarvan eenigen zQn te zoek geraakt , — eene vergelijking 
van de Iqst by Guriander met de opgaven in Amersfoordts Catalogus 
van 1842 , p. 186—193 , gaf ons de overtuiging , dat nagenoeg alle 
Hss. van Drusius in die bibliotheek bewaard zqn gebleven. En welk eene 
uitgebreide correspondentie heeft h\j niet met binnen- en buitenland- 
sche geleerden onderhouden ? De 2300 Latijnsche brieven van ongeveer 
M verschillende wetenschappelijke mannen, die z\jn schoonzoon rang- 
schikte , getuigden dit, om niet te gewagen van die in andere talen. 

De altoos opgeruimde man overleed op 65jarigen leeftijd , den 12 
Februari 1616. Zflne vrouw was hem in 1599 al ontvallen, terwyl 
van hunne drie kinderen eene dochter en een geleerde zoon hun al 
waren voorgegaan. De eenige nog levende dochter was gehuwd met 
Abel Guriander ^ , aan wien men te danken heeft de VUae operumque 
loanms DrusU edUorum et nondum editorum delineatio et tittdi. Fran. 
1616. Dit werk van Guriander, voomamelqk ontleend aan eene autobio- 
graphie des hoogleeraars, onder z^ne nagelatene Hss. nog aanwezig , is 
voorts opgenomen in de Critici Sacri , YI , 38—48 , en , met wijziging 
in de uitvoerige opgave der werken en handschriften, in H. Witten 
Memoriae phïbsophonm, oratcnm, poetarum, historkorum etphOologorum — 
darissimorum. Francf. 1677, p. 106—119. 

Maccovius, de jongste hoogleeraar in de théologie, hield de lyk- 
rede. Zeker iemand , zegt Guriander , liet geen middel onbeproefd om 
de uitgave daarvan te beletten. H\j bedoelt natuurlijk Lubbertus , ook 
als hiö in de Praefatio aan de Ged. Staten zegt: Eo enim quorundam 
(proh dolor) audacia in judicandis et damnandis fratrum collegarumque 



stondeo, zoo dat men ouder Drusios' werken aantreft : Zaerymae in obitum Josephi 
Scaligeru Fran. 1609. Wel schreef Arminius in 1604 aan Drusius: de familia 
etiam toa nonnuUa feruntar minus jucunda auditu. Dominus illam tlbi integram et 
illaesam conservet. Arminius bood zelfs zgne diensten aan: qua monendo, qua pre- 
caodo, ne per te gliscant dissidia inter illos, quos fas est esse quam conjunctissi- 
mos. Wij vermoeden dat dit slaat op het in 1604 voltrokken huwelgk van Agnes 
Drusius met Abel Guriander, Provoost-geweldige des Frieschen regiments. 

Wij betreuren het dat Sepp (Het GodgeL onderw, enz. I, 134) op zulke zwakke 
aanwüzingen den grooten man heeft verdacht, en zich niet herinnerde wat Thom.Her- 
baius aan Saeckma schreef in 1599 (v. d. Tunk, Johs. Bo^erman, 303). 

1) Guriander overleed in 1621, en liet haar in biltere armoede achter. Om haar 
Bog een ƒ50 of ƒ 75 te bezorgen, legde Amama eenige onuitgegeven werken haars 
vaders ter perse. Ago causam viduae pauperculae — schreef hlj in 1626 aan Gasp* 
Barlaens — quae nunc cum bonae mentis sorore strenue luctatur. Proest, ac Eru- 
dit. virr. Epistofae. AmsL 1704. Ep. 444. 



02 

suorum , etiam in Christo mortuorum , scriptis ascendit , ut parum du- 
bitem , quin illorum aliquis operas lucubrationesque D. Drusü , Eccle- 
siae vel Beipub. literariae inutUei^ invisasque primo quoque tempore, 
per suas suspiciones , protervè sit redditurus, nisi propter authoritatem 
yestram sit omissurus. 

De oratie van M. is dan ook niet in het licht verschenen, Curianders 
verdienstelijke arbeid is de bron , waaruit Meursius , Bagle , Niceron , 
Vriemoet, Paquot, Glasius, Bertheau {ia Rerzog'a Eeal-Encyclopaedie 
für die Protesiantische Theologie und KircJie), hebben geput Wö hebben 
het exemplaar gebruikt , waarbij Curiander zelf aanteekende uit welke 
Mss. bronnen hg z\jn boekske zamenstelde, welk ex. berust b\) het 
Friesch Gen. Daar achter vindt men Epicedia van Maccovius, Paolus 
Buis, Sixtus ArceriuSi Sibr. Siccama, Sixt. Amama, Bich. Lubbaeus 
en Jo. Sartorius. Drusius is voorts bezongen door Jac. Adamaeus , p. 
17 , 18 , Jo. Fungerus , Sylva , Fran. 1607 , p. 83 , en L. Aetsema, p. 37. 



Lollius Adama, wiens levensloop niet volledig bekend is, 
noemde zich ook Lollius Epoeus Adama. Daar hg een zoon had i die 
den naam Epeils droeg , is het vrg zeker , dat zgn vader Epo Adama 
heette. 

Lollius was volgens het onderschrift van zgn portret , dat op het 
raadhuis te Franeker hangt, in 1601 57 jaren oud. Hg zal dus in 1544 
zgn geboren. Wel weten wg , dat hg een Fries was , doch de plaats 
zgner geboorte bleef ons onbekend. 

In de Igkoratie op Henr. Schotanus gewaagt hg met ingenomenheid 
van het onderwgs, dat hg op de St. Maartensschool te Groningen had 
genoten , eerst onder het rectoraat van Begn. Praedinius , en na diens 
dood onder dat van Nicolaas (Naupegus of Sasschers) , die later hoog- 
leeraar te Marburg werd. 

Daarna ontmoeten wg Adama eerst weder in 1580 , in welk jaar hij 
zich den 12 Augustus te Genève als student liet inschrgven, Friesland 
daarbij als zgn vaderland opgevende. Hg was toen natuurlgk reeds 36 
jaren oud , en , gelgk nader zal blgken , ook reeds gehuwd , en wel 
met Maria van den Driesche (Maria k Driesche, Vervicena Fkmdra). 

In het laatst van 1582 en in het begin van 1583 hield hg zich met 
zgn gezin te Dordrecht op , uitziende naar plaatsing aan de eene of 
andere Latgnsche school. Hg schgnt dus tengevolge van de Pacificatie 
van Gent , of van de Unie van Utrecht , na veel omzwervens , in zijn 
vaderland teruggekeerd te zgn. 



68 

Wddra werd hem het rectoraat der school te Dordrecht aangeboden, 
daar de toenmalige rector — zoo schreef hfl den 19 Januarö 1583 — zich 
tot het predikambt begaf. Die rector zal dan de gewezen Leidsche 
hoogleeraar Nic Dammius z\jn geweest, die in 1583 predikant werd 
te Brielle. Adama aarzelde echter een besluit te nemen, omdat de bezoldi- 
ging niet geëvenredigd was aan hetgeen van hem gevorderd werd, 
namelijk acht uren dagelijks les te geven voor eene jaarwedde , die , 
gelijk men van elders weet, slechts ƒ200 bedroeg ^). 

Zon hij de aanbieding hebben afgewezen? Hiervoor pleit, dat, vol- 
gens Dr. Schotel , Joachim Orydrius de onmiddeU\jke opvolger was van 
Dammius, en acht jaren aan het hoofd der Dordsche school stond. 
Daarentegen deelt Yriemoet uit Mss, Annai. Acad. mede, dat Adama 
er als rector is opgetreden, doch h\j erkende ook, dat in die bron 
soms, magna fiducia, onjuistheden verkondigd werden. Ook vergiste 
prof. J. de Wal zich in de meening , dat Adama , in de lijkoratie op 
Schotanus , zelf gezegd zou hebben Scholae Dordracenae Bectar te z\jn 
geweest *). 

Wg laten , by nadere overweging , die vraag dus onbeslist , ofschoon 
men wel schijnt te mogen aannemen, dat Adama, toen hij tot hoog- 
leeraar in de wijsbegeerte te Franeker beroepen werd, nog te Dord- 
recht was gevestigd. 

Bg de inwgding der hoogeschool trad hg dadelqk op. Zonder examen 
en dispuut, honoris causa dus, werd Adama in 1591 te Leiden tot 
doctor in de regten bevorderd. 

Niet minder dan zgne coUega'Si liet hg de studenten druk disputeren. 
Tan die oefeningen des geestes bezit het Friesch Genootschap nog 



1) Oen 24 NoT. 1583 schreef hij uit Dordrecht aan Douwe van Barmania, te 
Haarlem, Termoedelijk een scholier; De mee ad yos adductu nihil ipse queo consti- 
toerc ; Tellem ita res meas ierre, aut conditionem patere. Leidensibas operam meam 
at obtradam offerramue verecundia , partim innata, partim patria, prohibeor. Animo 
TimiDrertiDJuria fortunae et temporis. Quare Dordraci etiamnum subsistendum duco 
dooecaot melior spes patriae aataliundeafTulgeatutsolutionemmeam, cumhincextor- 
sero, tum istuc praestare possim fidemque daiam liberare. 

Hij moest namelijk geld hebben van den Heer yan Praet, in Vlaanderen^ doch 
de diiiones Pratenses waren door den Tijand verwoest 

Den 19 Jan. 1583 yervolgde hij : De meis rebus adeo nihil apud te puto dissi- 
Dfllandom , ut superioribus etiam hoc addendum censeam , solitariam et obscuram 
haoc qoam ago vitam, qua intra familiam me abdo, adeo non displicere ut beatam 
dicam, 51 sumptus res domesticae ferrent, nam familia, quae mihi omnis et cura e' 
occupatio est, bene et ex animi sententia habet gratia Deo et jam conGrmatam spem 
mihi Tileor possidere melioris frujpe. Quod ad conditionis spem attinet, praeter 
iilam , qoam Gandani mihi ante bimestre factam significavi , etiam huius Reipub. 
Schola, ab (js, qai praesant, oblata est; nam, qai nnnc hoc ofTicio fungitar, inmi- 
oisteriam adoptabitur; soo tarnen tempori satisfaciet. Arch. Gabbema. Pak H. 

^) Dr. Schotel, De Illuslre school te Dordrecht, ütr. 1857, 21, 22. Vriemoet 



54 

Theses logicae de definitiane et divisione^ van Joh. van der Haet, de 
categoria quantüatis, van G. B. Zellius, beide in 1602 verdedigd; voorts 
Disput, secunda de praedkabüibus, van H. T. Clingbfll (1604), Disp. logica^ 
qua doctrina dissentaneorum düucide explicatur^ van Engelb. Optenoorth; 
eene de argumentis comparatis, ortis é inartifknalibus ^ van Henr. Aver- 
campius , Tlieses de natura logices , van Liebw. k Wynshem , en de 2)Mp. 
metaphysica de principio individuationis ^ van den Deen Gasp. Ërasmius; 
de vier laatsten in 1606 gebonden. Vriemoet kende nog , als onder 
Adama verdedigd, Theses politicae de munere magistratus, van 1598. 
De Theses van van der Haer worden ook besloten met vier ,imper- 
tinentia"; tot het gebied der politica behoorende, zoodat deze bronnen 
aanwgzen , dat onze hoogleeraar onderwas gaf in de logica , metaphy- 
sica en politica. Op de titels dier disputatien wordt h|j bg afwisseling 
Philos. Prof,^ Logices Prof., ook Logices Bhetoricesque Prof. genoemd. 

Vriemoet vond hem eene enkele maal getileid: pritnumOraecaeUnguae, 
dein Phüos. ProJ. ordin. Op zfln grafsteen, die aan Vriemoet onbekend 
bleef , wordt hfl ook zoo genoemd *). Zulks laat zich alleen verklaren , 
wanneer men aanneemt, dat Adama, na Tiara's dood in 1586, tot aan 
de komst van Arcerius in 1589 , ook het Grieksch heeft onderwezen. 

In het laatste jaar zgns levens heeft hjg — wat aan Vriemoet ontsnapte — 
ten dienste zqner leerlingen nog uitgegeven : Fortunati Grelly Isagoges 
Logicce : in dvas partes tribvtae : in communem é propriaw. Textus é 
integer ; numeris distribtUus. Fran. Badaeus , 1609 (12o, 103 p.) 

Een ziyner leerlingen , Gosuinus Bondaeus , schonk aan de academie- 
bibliotheek twee commentaren van Fortunatus Crellius, nl. Inposteriora 
Aristotelis analytica commentarii (Neust. 1584) en Anaïysis physica sive 
comment. anal in Aristotelis lïbros acroamaticos (Ibid. 1601). Adama zelf 
schonk haar eene Bazelsche uitgave van Aristoles' PoUticorum libri Tin. 

Gegevens genoeg om Franeker's eersten hoogleeraar in de wqsbegeerte 
te kenmerken als een volgeling van Aristoteles , aan de hand van den 
Heidelbergschen Peripateticus Crellius 2). 



1) De grafsteen, gewgd aan onzen hoogleeraar en zijne vrouw, is bij de jongste 
restauratie van da Groote kerk te Franeker gevonden. 

>) Op de keerzijde van den titel van de Isago§es Logicae lezen wy : 

Lectort L. Adama. 
Expiicationem &. conGrmationem Authoris, (quod Textus ordinem ac prasceptorum 
avvóxlnv: discenliamque memoriam; legenlisque repctilionem summariam moretur, 
hic omissam boni consule lector. Ësim ab Auihore (quem neoiiquam é maoibos 
libi excossum volumus) require ipso; Neque enlm hanc Epilomcn, Aulhoris, ediii- 
oni fraudi ^ssq volumus: Sed ut Enchiridii instar ad manum sit obvia, seorsom da- 
mus, in usum vel lectionum quotidianarum , vel Thesium ad Logicas Dispaiationcs 
aptiasimarum. Vale. 



55 

Adama had twee zonen, Augustinus, als student ingeschreven in 1589, 
dien w\j beneden als hoogleeraar in de geneeskunde zullen ontmoeten , 
en Epeus , die den 13 February 1615 tot Med. Doet. werd bevorderd. 

Onze hoogleeraar overleed in 1609. Zyne vrouw was hem den 22 
December 1597 , in het 49^ jaar haars levens , ontvallen , zooals ons 
bleek uit het opschrift van beider grafsteen. 

Triemoet, €5-67; Psqoot. I, 265; Mr. J. de Wal. Nederlanden, eiudenten ie Heidelherg 
e» U Gemève, Leid. 1865, 139; J«c, Adamaeas, 69. 



Elardus Beinalda, een zoon van Auke BeiDalda, grietman 
van Doniawerstal , wonende te Langweer , heeft als lid van het CoUegie 
van Gedep. Staten de oprigting eener academie in Friesland met 
groeten flver bevorderd. Hare inwijding, zoo ook die der academiekerk, 
woonde h\i in gemelde hoedanigheid bg. In het laatst van 1587 , of 
in het begin van 1588, beklom hy den katheder voor de Lat\jnsche 
taal en welsprekendheid ; in het laatst gemelde jaar aanvaardde I4j 
ook reeds het rectoraat. In 1591 heeft hfl echter het hoogleeraars- 
ambt nedergelegd , om zyn broeder Feddo Reinalda als grietman van 
Doniawerstal op te volgen. De eerste gelegenheid , die zich aanbood , 
om hem wederom tot onze academie in betrekking te brengen , liet 
men niet voorbijgaan , want bö de instelling van het Curatorium in 
1604 wezen de Staten hem terstond daarin eene plaats aan. 

Waar Reinalda zyne wetenschappelyke kundigheden verworven heeft, 
weten wg niet Werken heeft hg niet uitgegeven , doch dat hij bg 
zqne gewestgenooten als beoefenaar en bevorderaar der wetenschappen 
hoog stond aangeschreven , bleek ons reeds uit de lofspraak van zjjn 
vriend Gellius Snecanus. Ook z|jn voonnalige ambtgenoot, prof. Adama, 
rigtte in de Voorrede van de Igkoratie op Schotanus tot hem de 
vlegende woorden: Tu vero D. Renalda ex Deput. Ordine Professorib. 
adjunctus Collega, Academiae fuisti omamento, ut adornandae ante 
adjumento. Even vereerend was voor hem een getuigeniR, dat de 
academiedrukker Aeg. Radaeus heeft neergelegd in een brief aan 
Rector en professoren, geplaatst vóór de Fragmenta M. Terentii Varronis^ 
ederUe ét recensente Avsonio Popma, Frisio, Fran. 1589, betrekkelijk 
welke uitgave hg zegt: Ad hoc me movit — quod tuo indicie Magnif. 
Domine Rector vir Clarissime , D. Elarde Reinalda , hic liber mihi ob- 
tigerit , eo tempore quo adhuc unus é numero Ampl. D. D. Ord. esses, 
sieut toto jam quadriennio fueras, quo quidem tempore licet maximarum 
rerum curis fatigatus varié huc & illuc distrahereris , ita vt ultra te 



56 

nihil praestare potuisse , omnes qui recte judicant , affirmare debeant ; 
animi tarnen tui erga litterarum studia, & nostram operam quae 
studiis inservit, tam perspicuum argamentum semper edidisti, ut te 
omnia litterarum & honestarum artium caussa veile , Solis luce clarius 
sit, quo nomine immortales tibi litterae nostrae gratias debent. 

Beinalda had uit z\jn eerste huwelijk , met me is ons onbekend, een 
zoon, Aéde genaamd, die van 1615—1619 eveneens grietman van 
Doniawerstal is geweest. Zijn tweede echt met Sake van Rinia, we- 
duwe van Gale Hania , bleef kinderloos. Hjj overleed den 27 October 
1610 , en werd in de kerk te Langweer begraven, 

Vriemoet, 68, 69, Add, 8, Scheltema; Staati. Nederland, II, 252; vsd Sminia, 347; Jac. 
Adamaeas, 89-93. Vgl, ons D. 1 . 13. 14 . 20. 



Alardus Auletius. Door de benoeming van dezen hoogleeraar 
werden eerst de leerstoelen voor alle vakken bezet. 

Van zflne vroegere levensjaren is bekend, dat hij een Leeuwarder was 
van geboorte, en twaalf jaren lang een leerling is geweest van de scholen 
in zijne woonplaats. Hy verdiende daarna zijn brood als paedagoog bq 
de eene of andere aanzienlijke familie te lande. Zqn gelukkige aanleg 
trok weldra de aandacht, zoodat hg in de gelegenheid werd gesteld 
buitenlandsche hoogescholen te bezoeken. Dit weinige blqkt uit het 
zeer zeldzame Epicedium dicUogicim , straks nader te noemen , aldus : 

1. Cuo. 
Füiiis crtdwC tM^uA o ApoUo 
Natus ohscuro <t tenui patente 
MuUa, cum primum coleret Camenins 

Hercle ferehat; 
Subdititë cunctis sociis ad arma 
Cogitur stricte fertUa retorta^ 
Atque L^caei Leovardiani 

Claustra gerehat. 

2. Melpomene. 

Hic post lustra tria instUutuSj inde 
Inter nohüium latet coronam^ 
Informans alios gravem subibat 
O pcsdagogiam satis molestam. 



67 

3. Thalu. 
JMer ruriieulos , ae asinos mdes 
IkUniua fuerat, ni ingenium üKus 
Tam apkndens aliquos cancierü viros, 
Qui hunc mütuni peregre jam juvenem virum. 

Aan de hoogeschool te Heidelberg is hg den 15 Oct. 1569, te Genève 
den 27 Dec. 1580 ^ ingeschreven, ter laatste plaats als Med. Siud. 
Aannemelijk achten wg het, dat hij, tot aan de Pacificatie van Gent 
als balling rondzwervende , intusschen ook andere academiën heeft 
bezocht. Waar de doctorale graad in de geneeskunde door hem werd 
behaald is eveneens onzeker. 

In het vaderland teruggekeerd , vestigde hg zich als geneesheer te 
Dokkum , waar hg tevens tot Rector der Latgnsche school werd aan- 
gesteld. Van daar vertrok hg naar Amsterdam, zoowel om daar de 
geneeskundige praktgk uit te oefenen , als om het rectoraat der scholen 
waar te nemen. De later zoo beroemd geworden Pieter Paaw ontving 
hier van hem onderwgs in de klassieke talen 0. 

Ten jare 1589 trad Auletius als de eenige hoogleeraar in de genees- 
kunde te Franeker op. Voor zgn onderwgs nog geen botanischen tuin 
vindende, voorzag hij zelf zoo goed mogelgk in deze behoefte, door het 
aankweeken van planten in den ongecultiveerden tuin , die bg de aca- 
demie behoorde. Als geneesheer verwierf Auletius een groeten naam ^). 

Over een groot getal leerlingen heeft hg , althans zoolang hg in 
zgne faculteit tot 1603 alleen stond, zich echter niet mogen verheugen. 
Voor zoover wg dit in het album academiae konden nagaan , zgn er 
immers van 1589—1603 in het geheel slechts 38 studenten in de medi- 
cgnen ingeschreven. De eerste was Augustinus LoUius ab Adama, dien 
wg later als hoogleeraar ontmoeten. Sixtus Arcerius , later hoogleeraar 
in de Grieksche taal, was de eerste, die aan deze hoogeschool , onder 
Aulaetius, de laurea doctoralis verwierf, en wel ten jare 1596. 

Men wgte het gebrek aan belangstelling in zijn onderwgs echter niet 
aan dezen bekwamen hoogleeraar. Wetenschappelgk gevormde genees- 
heeren en chirurgen werden toen nog weinig gewaardeerd. 



1) Ac prima sane rudimenta eorum Amersfortiae sub Gesselio posuit, quae mox 
snb Alardo Frisio , AmstelodameDsis icholae Rectore , postea io Frisia ad maiorem 
dignitaiem traoslato, continaavit Meursius, Ath, Bat. p. 264. Hg moet de opvol- 
ger zgn geweest van Ant. Duetius. als rector van de Scnola vetus. Verheyk. Örat» 
uc. de antiq. et vicisiitudin, icholae AmsteL publUae. Amst. 1778, p. 43. 

^ V. d. Hd|ideD, Verhaal v. d. verrigtingen der Je%uieten in Frieiland, Leeuw. 
1842, blï. 77. 



58 

Den trearigen toestand der geneeB- en heelkundige praktyk in zgn ge- 
west schetste hg in eene ManUio ad OréUnea Frisiae de reformanda praxi 
medica. Fran. 1603. Tal van onkundigen en kwakzalvers (temerarii Em- 
pirici, indocti monachi , insuisi idiotae ac ineptae quaedam mulierculae) 
oefenden die vakken uit, lieten zich duur betalen en vonden meer ver- 
trouwen dan wetenschappelgke artsen. ^) Deze laatsten konden daar- 
door geene gevestigde praktyk met een behoorlijk inkomen verwerven, 
en zagen zich wel gedwongen er een andere kostwinning bg te zoeken 2). 
Met één woord, de geneeskunst was in minachting. Vermogende ouders 
vonden zich daardoor afgeschrikt om met zware kosten hunne zonen 
voor dit vak op te leiden — unde illa verorum artificum apud nos hoc 
seculo raritas — zegt hg. Mingegoeden konden daaraan niet denken, 
want toekomstige medici werden door de Staten niet met stipendia 
begimstigd. Zoo kozen de meesten dan de regten en de theologie , 
vakken waarin men spoediger tot een doel kon komen , en die de aan- 
bevelingswaardige zgde hadden, dat een mislukt jurist nog notaris, pro- 
cureur of secretaris , een verongelukt theoloog nog schoohneester kon 
worden, maar: Quid medicinfi? Haec nisi liberaliter percepta, immo 
ad colophonem perducta, nulli est usui, nee in foro, nee in Ecclesia, 
nee in Scholis. 

Hoe dit kwaad te genezen ? Zgns inziens moesten de Staten, voor- 
gelicht door eene commissie , zamengesteld uit ervarene mannen , de 
toelating als heelmeester en apotheker wettelgk regelen, hunne be- 
voegdheid omschrgven en een billgk tarief van salarissen vaststellen. 

De medische studiën aan de academie dienden aangemoedigd te wor- 
den door t verleenen van stipendia aan minvermogende studenten in 
dit vak , in die mate, dat elke go ten minste één alumnus te Franeker 

had. 

Zie daar de strekking van 't geen Auletius met dringenden ernst den 
Staten in zgn boekske heeft aanbevolen. Bg hunne Besolutie van 24 
Febr. 1604 werden de Qedep. gemagtigd om in dit opzigt te handelen 
tsoo sy tot minste quetsinge ende costen der goede ingezetenen , ende 
meesten dienste der menschen gesontheit oirbaerlgcxt vindea sullen.'' 
Later — sedert wanneer bleek ons niet — gaf men ook stipendia aan 



1) Dit onderwerp is ook behandeld door den Frieschen geneesheer P. Talpa, in 
lün dialoog : Empiricut iive indoctus mediew. (Anty. 1563, Leov. 1679. Fran. 1595.) 
Dexelfde schreef mede — volgens Su/Tr. Petrus — #cxilinm Empiricorum , brevi 
Elegia satyrico sale condita descripium." Wat »in Medico yero** vercischt werd 
ontvouwde Jo. Fungerus, Sylva Carminum 1585, p. 100. 

2) Dit achtte hij zeer nadeelig, daar dan het eene ten koste van het andere moest 
lüden. Nunquam enim bene haec conveniunt: Ludimagister et Medicus, Ecclesiasi a 
et Medicus, Professor et Medicus. 



59 

toekomstige medici, zooals blgkt uit art 19 van het Reglement op de 
alumnen van 1653. Oyerigens bleven de aangeprezene hervormingen 
achterwege. 

Onze hoogleeraar, die gedaan heeft wat zgn hand vond om te doen, 
overleed den 21 Jan. 1606 in het 62e jaar zgns levens. Of hjjj uit zjjn 
huwelgk met Engel Gremers of Cramers ook kinderen had, bleef ons 
onbekend. 

Hoort men Thalia in het Epieedmn ^ahgicum , dan moet z^n dood 
zeer z^n betreurd. 

Quid commota gemit plebs ? quid moribtinda jacebU 
Pharmacopia; honum veUent revocare Magtstnm 
De superis hartia^ ubi pax, tM gloria summa ? 
Non licet^ ét si omnem vellent Acheronta movere 
Nee rediisse velit^ quia muUos cemit amicos 
Nempe Professores, junctos sibi müle sodales. 

Ejiceditm JHalofficum in obiiuM D. Alardi Avlaetü, S, S, Medicinae Doetorii ^ in Jea- 
demia Patria Fro/essorit primarii; Mortvi anno JEUt. tuae 6-2, nUutiê ver o nostrae 1606 
die 21 JoMuarii eircOer koram, matutinam 3. Jbucriptum. nohiliiê, virit D. Fppio d Burmania; 
D. Süramdo ab Oeingha, eupremit Defuncti amicis, et Mecoenatibut eoUnditê. Auctorie I, S, 
Naevü, Med, Siud, Bolt, Frie, DUeipulite. Fran. 1606, Vriemoet, 70-72 129. Paqnot. U, 
264; de Wal, Nederlanders, Studenten te Eeidelherg en te Genéve , blz. UO; Banga, I, 
190. Jo. Fvngenia, Sylva Carminmm, 1585, 164, ed 1607, 160, 161. 201. Jac. Adamaeos, 
71. De Igkoratie yan LoUiua Adama is ons eyenmin als Vriemoet in handen gekomen. 

Johannes Arcerius Theodoretus. De leerstoel voor 
het Griekschf zoo spoedig reeds opengevallen door Tiara's dood in 1586, 
werd , na tgdelqk door Lollius Adama te zjjn waargenomen , eerst in 
1589 weder vervuld door de komst van den Utrechtschen rector Arce- 
rius. Waardoor de voorziening in deze vacature zoolang werd ver- 
traagd, weten wij met zekerheid niet op te lossen. 

Arcerius was aan de Friezen niet onbekend. Ten jare 1538 geboren 
te Noordhom (prov. Groningen,) waar zijn vader Theodorus, of Dirk, 
het landbouwbedrijf uitoefende , ontving hy zqne opleiding aan de St 
Maartensschool te Groningen, onder Praedinius. Door dezen beroemden 
leermeester daarvoor aanbevolen , kwam hjg , twintig jaren oud, als 
paedagoog in betrekking b\j een aanzienl^ke familie in Friesland, 
met wier zonen hg, naar zgne eigene getuigenis, gedurende een tien- 
tal jaren, in de letteren is gekoesterd en opgekweekt. Ter volmaking 
hunner studiën heeft h{] met die jongelingen ook veel buitenlands , 
bepaaldelgk in Frankrijk, verkeerd. Daarna werd hg rector der triviale 
school te Franeker, in 1568;gelgkVriemoet, naar bovenstaande opgaven, 



60 

heeft gegist. Zeer juist, want de Franeker rector Mr. Jacob Boelofz. 
van Daelen (Jacobus Dalenus) was in het begin van dat jaar overleden ^). 
In Frankrflk schgnt Arcerius met zijne pupillen de hoogeschool te Douai 
bezocht en daar in Jaqueline Lotin eene beminnelgke deern te hebben ge- 
vonden, met wie hQ in 1568 of 1569 zich in den echt begaf. Yanzgne 
werkzaamheden en zgnen invloed als rector. zyn ons geene bijzonderhe- 
den gebleken. In een veel bewogen tqd levende, viel hij onder de verden- 
king van ketterü, zoodat de bisschop CunerusPetrizIjne bibliotheek on- 
derzoeken en daaruit vele theologische boeken ten vure liet doemen. Men 
mag hieruit afleiden, dat de rector zich mitsdien met godgeleerde stu- 
diën heeft bezig gehouden. Zich niet meer veilig achtende, vluchtte 
h\j met vrouw en beide zoontjes naar Holland. Van de Scylla verviel 
btj echter in de Charybdis ; daar zg te Haarlem zgn aangekomen, juist 
op den 11 December 1572, toen het beleg een aanvang nam. 

Bg het ngpen van den hongersnood gelukte het hem nogthans, on- 
danks den barren winter, z\jne hoogst zwangere vrouw met de knaap- 
jes te laten ontvlugten naar Leiden , waar hij haar spoedig volgde. 
In 1573 ontmoet men hem te Delft, waar Jaqueline beviel, en ook te 
Emden. Zonder have of woonstede schgnt de vlugteling vervolgens 
te hebben omgezworven, totdat hij van 1576—1586 achtereenvolgens — 
dank zg z\jne theologische studiën — het predikambt heeft bekleed te 
Purmerend , Sluis , Ooster- en Westerschelling, en te Leeuwarden. 

In het laatstgenoemde jaar ontving Arcerius weder eene aanstelling 
in z\jn hoofdvak. Den 7 Febr. 1586 had de magistraat te Utrecht 
immers aan de Hieronymusschool eene Hervormde inrigting gegeven, 
tengevolge waarvan de rector Sarcerius en de overige onderwijzers af- 
traden. In hunne plaats werd onze Arcerius, met vier nieuwe docenten, 
aangesteld. Uit de daadzaak, dat het aantal leerlingen weldra van 300 
tot 65 afnam , blijkt dat die ommekeer van zaken , waarscbynlijk door 
ingenomenheid tegen de nieuwe leer, geen opgang maakte. Diensvol- 
gens werden al de nieuwe leeraars reeds den 2 Dec. 1588 tegen Pa- 
schen des volgenden jaars weer ontslagen. In de getuigenis van Al- 
berti *) , dat Gothofr. Sopingius, zoon van den Utrechtschen predikant 
Nicolaas Sopingius, «de eerste beginselen der letteren aldaar leerde 
onder den bg uitstek geleerden Theoloog ^n in de Grieksche letteren 
doorkneden rector Joannes Arcerius Theodoretus", blijkt, dat het hem 
niet aan bekwaamheid ontbrak. Tot den 18 April 1589 is hem het 

1) Wq leiden dit ar uit de ioventarisaüe zy oer nalatenschap 2 Maart 1568. Fran. 
Anh, no. 132. 

2) Hesychii Lexicon, c. n. varr. ed. J. Alberti. L. B. 1746 , I, Praef. 



61 

rectorstractement, jaarügks ƒ550, nevens vrge woning, bedragende, uit- 
betaald ; den 2 Mei daarna zijn z^ne zonen Johannes en Sixtus, den 11 Mei 
is zgn leerling en huisgenoot Sopingius te Franeker ingeschreven O* 
Met zekerheid kan men dus bepalen , wanneer hg het professoraat in 
de Grieksche taal te Franeker heeft aanvaard. Met Sopingius woonde 
ook bij hem in Jo. Is. Pontanus^), later hoogleeraar te Harderwijk, met 
wien hg ook , naar de opgave van Alberti „de beschavende letteren , 
vooral de Grieksche, en de studie der kritiek, met allen jjver en door 
onderlinge bgzondere oefeningen, behandelde". Van zgne toewping 
aan de kritiek getuigt voorts de uitgave van een codex , dien hg 
uit Frankrgk had medegebragt, namelgk Jamblichi Chalcidensis 
De VUa Pythagorae éb Protr^tkae orationes ad Phüosophiam Lih. II. 
Nunquam hactenus visi^ nunc vero Grcecè dt Latinè primuin editi cum 
necessariis castigalionibus dt notis. Addütz sunt in fine Theanus^ Idyiae^ 
Méliss€B éb FhytagortB aliquot epistólia Gr. d: Lat. — In Bihliopoïio Cam- 
meUniano, Ao. 1598. (Exc. Aeg. Radaeus) 4o. Ook verrgkte hg o. a. 
een codex van Hesychius met aantt., van welke velen in de uitgave 
van Alberti zgn opgenomen. Dat hg eenige nagelaten geschriften van 
zgn voorganger Petr. Tiara uitgaf, is reeds vroeger vermeld. 

Gellius Snecanus rangschikte hem onder zgne vrienden, met het vol- 
gende elogium: His succedit Joannes Arcerius ft sacrae Theologiae 
quondam minister, & Graecae nunc linguae Professor undecunque peri- 
tissimus ; vir purae religionis ergo multum foris atque domi jactatus & 
in omni politioris literaturae genere exercitatissimus , in cujus mutuae 
amicitiae memoriam hoc levidensi versu alludere visum est: 

Qaid monnmenta Lttina docent, quid scripta Pelasga, 

Te Cicero « EnripideB institnere timnl. 
Ta mentes liomiiiiim demnlceB earmme docio , 

Ta sacra verba Dei noscere rite atades 
Per varias artes omnis qoibas alea serrit. 

Te merite Aonioa laadat abiqae chorns. 

De Prae/aüo van i^n Jamblicbaa ; Vriemoet p. 78^81. Add. p, 8. Dr. A. Ekker, JOe 
Bieronjfmntachool te Vtreekt. Utr. 1868, blz. 68—74. Jo. Fangeri, Sjflva Carminum^ 1586. 
120, ed. 1607, p 117. Jac/Adamaeos, 73. Gellias Snecaims, Methodica Descriptio etc. 
1591, 449. 



1) S. S'oeama vergist zich in het levensberigt van Sopineius, geplaatst Toor 
diens Apologetica Responsio etc. Fran. 1616, door op te geven dat Arcerius in 1587 
hoogleeraar werd, en Sopingius nog 1^ I2 jaar te Utrecht, bij zijn vader bleef. 

s) Hij is 3 Mei 1589 te Franeker ingeschreven als Johannes Isaconus, Med. Stud. 
en ook van Utrecht niedegekomen. 



62 

Johannes Roggius, geboortig van Embden , werd den 5 April 
1591 op nieuw als student te Heidelberg ingeschreven (inscriptionem 
renovavit). Eerder hebben wg hem niet ontmoet Immers zal Joannes 
Boge , Amstedamensis , den 21 Mei 1584 ingeschreven , wel niet de- 
zelfde persoon z^'n geweest 

Baudart wil^ dat Roggius te eeniger tqd hoogleeraar in het He- 
breeuwsch te Heidelberg zou zqn geweest. In de archieven dier hooge* 
school komt echter geen hoogleeraar van dien naam voor, zooals Mr. 
J. de Wal na een opzettelijk onderzoek ons welwillend heeft medegedeeld. 
Mogelqk steunt Baudart op het berigt , dat Roggius te Heidelberg on- 
derwijs heeft gegeven, waartoe baccalaurii, licentiaten en magistri be- 
voegd waren, 't Is ons wel meer voorgekomen, dat ten onregte daaruit 
werd afgeleid, dat de docent hoogleeraar was. Den 20 April 1591 besloten 
de Friesche Staten , om , ter handhaving van de orde op de burse , een 
hoogleeraar of ander geleerd man aan te wijzen tot inspecteur dier 
academische inrigting. Hoe nu de oogen op Roggius gevallen zgn , 
bleek ons niet , maar zeker is het , dat hij kort daarna inspecteur der 
burse is geworden. Den 14 Nov. 1592 werd hg in het album ingeschreven 
als : Magister artium et Inspeotor. 't Gelukte hem niet de orde te herstellen. 

In ons eerste deel gaven wg eene schets van het drama, waarvan 
Roggius , eerst als inspecteur , daarna als hoogleeraar in de mathesis, 
ongeveer vgf jaren lang het middenpunt was. Zooals prof. Schotanus 
hem aan ons deed kennen, zou Roggius herhaaldelijk door eene onver- 
standige en overmoedige houding den onwil der studenten jegens zgn 
persoon hebben uitgelokt Zonder de waarheidsliefde van Schotanus 
in twgfel te trekken , meenen wg bg nadere overweging toch te mogen 
aannemen , dat Roggius wel zeer geschikt was voor de betrekking van 
inspecteur de burse , en , gelgk het behoorde , dadelqk doortastend te 
werk ging, doch door gemis aan voldoenden steun bg den Senaat en de 
Gedep. Staten zgn gezag en overwigt zag ondermgnen , zoodat hij ten 
laatste tegenover het verzet en de dagelgksche kwellingen, die hg van 
de zgde der studenten ondervond, halstarrig en onhandelbaar is geworden. 

Tot deze zienswgze vinden wg aanleiding in den vroeger reeds door 
ons aangehaalden brief van prof. Lydius, wiens volledige inhoud 
eerst onlangs tot ons kwam O* Kennen wg uit een brief van Schotanus 



1) Op het gezag tan het RegUter van het archief te Franeker, beschouwden 
wij dien brief als in 1594 geschreven, doch nu bleek ons, dat h\i alleen den datum 
12 Februari] , maar geen jaartal draagt. Uit den aanhef mag men aOeiden , dat 
Roffcius sedert kort was opgetreden. Lollius Adama, die in 1591 Rector werd, 
wordt als zoodanig genoemd. Daarom meenen wg, dat de brief van Lydius den 11 
February 1592 is geschreven. 



63 

de laatste periode in Roggius' loopbaan te Franeker, Lydius schetste 
^s mans wedervaren , kort na zgne komst. En zoo vernemen wq dan , 
dat onze inspecteur een student om gegronde redenen van de burse 
had verwQderd, doch dat deze straf niet uitgevoerd, ten minste aan- 
merkelgk verzacht werd, in dien zin, dat de overtreder wederom werd 



Lydius zag maar al te goed in, dat men Roggius door zulk eene 
onvergeeflijke zwakheid alle prestige ontnam, en tevens aan de driestheid 
der bursalen voet gaf. HQ waarschuwde daarom de Gedeputeerden 
Toor eene herhaling van dergelijke fouten , en wees hen op de schro- 
melijke gevolgen , die daaruit moesten ontstaan. 

Zga brief luidt , naar het afschrift door Dr. Banga genomen, aldus : 

GcBied end vrede door Christam Jesom onsen Saligmacker. Amen. 

EriTette, HoocHaclitbare , W^'se Heeren, het betrouwen, welcke ick toot uwer beiden 
Gflduligen gemoet hebbe , beeft m\i stoot gcmacket an U. £.« an die ick ror anderen de meeste 
kennis bebbe, dit te sebr\JTen« welck mg dacbte eene zaeke ran gewiekte te wesen, ala 
gekoorende toot bebondinge der disciplin in nwer Oeeonomie. Het beeft God m^nen Heeren 
to(^gcicIiickt toot eenen Regenten derselvc den Magis. Roffffitm , wel eenen jongen m an , 
loektans loo beqnaem deae oflici te bedienen , end de z^ne graviteit bg deaer jonckbeid 
loditiiu loo wel kvn onderbonden , dat mgnea eraebtens (want lek sien niet op betaelve 
«it andere door ainistre affectie bienran oordeel en) in langen tQd niet licbtelick een i\jns 
gdiken met grooter moijte anderswoor inld konnen gefinden werden, soo w^ z\jner solden 
Boeten missen. Kaer b^ der onbendigen jeugd, die haer alleenÜck nae den exempeln der 
rageregeltbeit in andere universiteiten richtet, is eenem Regenten van noode, dat hem van 
kt hoogen oTerheid die band gebooden werde ; en bem auctoriteit van derselven gegeven , 
gesuekt end onderbonden werde : suns waer het alles bQ soleker jeugd om niet. 

Na schijnt bet M^'ne Heeren, dat biertegen in deser twistigen zaeke, daervan niwlick on- 
jer ü gehandeld is , all vele oversien end zeer gefaerliek gebandeld is, want boven dat M^ne 
Heeren hebben tegen des Inspeetoors sententie end vonnis ordineert, dat de moetwillige 
joBgenum, verspotter van zgnem Regenten ende van bet gebett toot God zijnen Heeren, weder- 
m mag inkomen, soo loocbcnen bem de twee toot U. E. afgesondene oock den contract, den 
Uj met dem Rector Hagnifico gemacket badde, van noch 8 weken daerwt te blyven, ende 
diena nae X dagen wederom gebeel daerwt te scbeiden, gebruickende bierto m. Heeren 
Commisssrien getnigenisse , daarmede z^ tegen ons zeer triumpbeeren. Hierdoor zeker 
Xise Heeren word Inspectors autboriteit gebeel daameder geslagen, gelick de erfiieringe al- 
bereed hetoonet. Want daer sedert, dat dese ernst tegen dezen jongelinge gebmickt was, 
gnote ongewoonlieke stilte end ruste in der Oeeonomie gewest is , beginnen' se zicb albereid 
BMtwUÜg te sceUen, nu se booren, dat des Inspectors vonnis te niet gemaeckt is, welcke 
ooehtans wel eenigen vromen berten daarin^ gedocbt beeft niet te vele, maar wel te weinig ge- 
^ te hebben. Jae bet is onder den anderen Professoren, die bem dem Inspector tegen stellen, 
vel een, die vr^ wt bekennet, dat de jonge man, also gedaen bebbende, niet bekoorde daer weder 
isgelsten te worden. Hyne Heeren konnen immers wel verstaen, dat geene Papisten l^den 
nlden iahaeren bnrsen eenen^ die also met dem gebede toot Oqdspotiede. Ende Aristotete- 



64 

1m, de heide « wiste wel te seggen, wat eener door dronckenheit miadaen ludde» d«t fokke 
niet tot eenige ODtachnldinge koude streeken , mier toot vele meerder beswaeringe. Het was 
immers M^jne Heeren all hoge tgd, dat man nae gewaltsamer opbrekinge des earcers, wtwer- 
pen der fensteren in TJ. £. Oeconomie, in des burgemeesters hnise, jae des Rectoria Lollii 
selve, ende nae solck pasqniU schr^Ten, eenmaal toot dem straffen door M. Heeren autori- 
teit qnaeme ende voortginge : want dese vuorgeseide groote groove rerbrekinge ign, of ge- 
heel niet, of geheel slappelick gestraft worden, gemeenlick sendt man se b\j den Promotoor, 
daer se dan beter bier drincken, dan se snns gewoont z^jn. Hoo eernstlick dat onse Collfr- 
ginm swaere fanten strafet, dat zal de statraet wel betuigen, ende het is genoegsam ge- 
bleken in des Pedelli zaeken, M\jne Heeren kunnen immers hen nochwd in gedachtenis 
brengen, wie sie onder ons waeren, de vor den Pedell, die hem tegen den Oeconomnm end 
sommige Professoren soo moetwillig droeg, suppliceerden end b\j TJ. £. hem noch eene 
groote Torehmng wtbrachten. Het zgn immers dieselTe, welcke nn M\jne Heeren , ran we- 
gen deses jongen mans, orerloopen ende niet anders soeken, dan sich b^j den Studenten in 
gonst, andere in ungonst te brengen. Als U. £. eene godsalige Academiam begerden , daer 
God zgnen segen too geven zulde , soo zuid mun trowen solcke slappicheit niet langer dul- 
den. Is daerom m\jne onderthanige bede an M^jne Heeren, dewil ick verstae dat de Inspec- 
toor nu daer is, ende hem sonder twifsl hier over hooglick bg Mijnen Heeren zal beswaeren, 
dat se doeh haer beste, seffens anderen Heem Gedeputeerden , daerinn yioen willen, dat dese 
&ute mooge rerbetert end dem Inspectoor z|jne authoriteit weder opgerichtet worden door 
wtsluitinge dezes moetwilligen jongelings , of immers onderhoudinge der transactien, gelick 
de Inspector seid, dat se gemaeckt z\j. Want het is lichtelick om te dencken, dat de In- 
spector geenzins eenige solcke slappe transactie end rerdrag, als de Rector nu ToorsteUt, 
zulde gemaekt hebben of willen ingaen M^'ne Heeren waeren doch genoeg van desem jon- 
gen man adverteert , als de Heeren Gommissarii den Inspectoor hier brachten , ende hadden 
gedacht op middelen hem too bedwingen. Is daarom te verwonderen, hoo dat nu, daer hy 
het noch grover gemaeckt heeft , soo saehte met hem worde gehandelt. 

Dit bidde ik ü. £. desto vlitiger, dew^'1 ik sorge, soo dem Inspectoor zyne herdoor ver- 
loorene autoriteit niet weder opgerecht word , dat h\j zulde moogen verdrietig worden, end 
daerwt scheiden , dit zuid ick niet geeme sien : vresende dat w|j langsam zgnes gelicken 
zuiden wederfinden, die soo recht daer mede door ginge, sonder op gunst of ongunst te 
sien: sonderlick zulde hierdoor (welcks ick noch meer vreese) de gedurrige slappicheit onaes 
CoUegii alhir iu het straffen grootelicks gesterckt ende bevestiget worden. Jae ick selve 
solde vor m^jne eigene persoon hieïdoor geheel kleenmoedig worden om hemamals der disciplin 
mehr tegen so vele voor te staen. Hope daerom dat TJ. £. (hoo Godsaliger desdve van m^ 
bevonden is) desto meerder neerstigheit doen zal, dat dem Inspectori z^ne autoriteit we- 
derom worde opgericht: end dat hem, soo eenem f\jnem manne, geen oorzake gegeven worde , 
daerdoor h\j wt der Occonomi moete scheiden, ende een wulpsch jong man daertegen weder 
ingelaten worde. 

Of den ditt alles bg M\jnen H. niets wtrichten zulde, soo zal my deze brief b^j TJ. £. 
streeken toot een getuigenis, dat ick m^ genoegsam gequeten hebbe , ende het geem met 
der disciplin goed gesien hadde, end dat ick onschuldig 4aeran zy , soo eenmaal een groote 
landschande end leelick fegt hierwt achterfolgede. Want soolang w^j niet vaii der overheid 
in zaeeken der disciplin gehandhavet worden, soo is het met ons niet. Maar daer gaet het 
welf daer de P£urherr of Pastoor van Capemaum ende de hoopman van aldaer een dem 
anderen de hand bieden. 



65 

Hiermede Ehrnveite Hoosrftchtbare Gocctige Heeren befele ick U in de protectie dei M- 
muhtigen . die U met z^nen Geeste aboo regiere^ dat gi in awer offici tl lan{ bo mehr 
liet op die ehre Godes. Wt if'nneker 11 Febr. 

ü Ekmv. andêrihamffê, 
HARTINUS LIJDIUS. 

An die Ekrnyeste Hoogaehtbare W^ae Heeren Mijne Heem Doawe Sitiama end Ipo Jaeob- 
looB, Gedeputeerde der Heem Staten van Vriesland , m^nen gejongstigen gebiedenden Heem. 
betden of elcken iiisonderSj in afweaen der eenen, op te breken. 

De uitkomst heeft bewezen, gelgk w\j in het eerste deel hebben 
geboekt , dat de voorspelling van Lydius waarheid en werkelijkheid is 
geworden. Roggius heeft zich niet staande kunnen houden als inspec- 
teur, noch in zgne opvolgende betrekking van hoogleeraar in de mathe- 
sis. De gewestelijke en stedelgke overheden bleven hem! niettemin 
waardeeren, want de Gedeputeerde Staten reikten hem bg zgn ontslag 
in 1596 een vereerend testimonium uit, hetwelk onder anderen inhield, 
dat .tusschen studenten deur belegdinge enigher onverstandighe ende 
ongunstige — mr. Joanne Roggeo — disciplin. mathem. professor , 
zekeren questie ofte misverstandt ontresen is geweest'*, en h^ om 
.meerder inconvenient" te voorkomen eervol was ontslagen , doch dat 
hg .hem in zgne beroepinghe , zoo int profiteren als int voeren van een 
eerbaer leven ende wandel eerlgck ende deuchdelgck in alle modestie 
gedragen heeft als een vroom ende eerbaer Professor toestaet , zulcz 
dat zg hem dgenaengaende zgn bedanckende, gelgck men naerder 
ende mede wtte testimoniaelbrief van de magistraet der stede Frane- 
ker, hem ten selvighen egnde overgedeelet , can affnemen" O 

Van zijn volgenden levensloop weten wg , dat hg in 1597 beroepen 
werd te Groote Lindt en Oudelands-Ambacht , van waar hg in 1600 
naar Hoorn vertrok. 

Hier huwde hg een jaar later Maria Yerlaan , eene dochter van den 
burgemeester Megnart Yerlaan , en kleindochter van Hadr. Junius ^). 
Als gverig Calvinist verzette Roggius zich ter dezer standplaats zeer 



1) Areh. Gabbema. Roggius heeft tijdens zyn professoraat te Praneker ook deel- 
geoomeo aao de vestiging van de Hervormde kerk ie Groningen. 

Sprekende van de dagen na de Reductie van deze stad, dus over het einde van 
1594 eo 1595, xegt prof. Hnninga, in de lijkoratie op den raadsheer Phebens: In 
hoc recaperaue urbis initio maximus ezulum in patriam reHeuntium doctorumque 
aliorom ad eam concursus fuit. Glariss etiam Sibrandiis Lubbertus, ^bbo Eramius, 
Jokannes Roggius , aliique hospitio a^ eo excepti. Vnde apud eum eiusque in aedi- 
bos Irpquens eo tempore doctorum Thpologorumque conventus, et quasi con^^i^toriiim 
aiiquod et coria quaedai. erat exigua, ac locus plerarumque, qnae tune in Ecclesia 
et Folitia reformata sunt, deliberationttm. 

DL n. 5 



66 

tegen de Remonstrantsgezinde party, zoodat h\j in 1614 werd ontslagen, 
nadat hem de Burgemeesteren, uit last der Vroedschap; te vergeefs had- 
den .yermaent synen dienst nevens d'andere twee Predikanten waer te 
nemen en sich daerin vreedtsaem te gedraegen/' Na den dood van 
Drusius 'bood eene Commissie uit den Senaat en den magistraat , om 
den door hen van onregtzinnigheid verdachten Amama te weren , in 
persoon aan de Gedeputeerden een drietal aan voor den vacanten leer- 
stoel , waarop Roggius als de tweede voorkomt '). Het schqnt wel, dat 
Roggius te Hoorn is blgven wonen. Hg overleed den 4 Maart 1618. 

Vriemoet. p. 82—86: Abbing, Oeseh, van de tktd Hoorn. I, 62, atntt. 119—121; Be 
NawicMer. IV, 841. 



Julius van Beyma. Was bg de oprigting der academie slechts 
één leerstoel voor het regt aangewezen, de tijdsomstandigheden ver- 
oorloofden aanvankelgk ook geene uitbreiding, in tegendeel , de Staten 
gaven in Mei 1589 nog den last om het aantal professoren niet te ver- 
meerderen, tenzij het noodig mogt zgn een professor ethices te beroepen. 
Bg het toenemend aantal studenten werd de taak van Schotanus echter 
te zwaar ; bovendien kon hg alleen niet dat uitgebreid onderwgs geven, 
waarvoor te Leiden drie hoogleeraren waren aangesteld. Vele studen- 
ten verlieten Franeker dan ook, om aan die zusteracademie hunne stu- 
diën te voltoogen. Daarom beproefde men in 1592 Dion. Gothofredus , 
van Straatsburg, voor een tweeden katheder te verwerven, doch vruch- 
teloos^). Of daarna ook nog anderen beroepen zgn, bleek ons niet 
Eerst in 1596 liet van Beyma zich overhalen om Leiden met Franeker 
te verwisselen. 

Hg was een Fries , in 1539 geboren te Dokkum , waar zgn vader la- 
ter Burgemeester is geweest ^). Onder Praedinius op de St Maartens- 
schooi te Groningen opgeleid , was hg de vierde hoogleeraar, dien deze 
voortreffelijke inrigting aan Franeker schonk. Van Beyma studeerde voorts 
te Leuven en daarna te Orleans , waar hg tot licentiaat is bevorderd. 

In Friesland teruggekeerd, was hg als advocaat bg het Hof te Leeu- 



1) B'u die gelegenheid Terscheeo een Epithalamium in Nuptia$ Omatissimi vir 
D, Johannis Roggii , Homae verbi Divini Adminiitri et Lectissimae yirgirUe Maria 
Verlaniae. Horoae 1601. 

i) R. G, 15 Maart 1616. 

8) Fran, areh, no. 295. 

4) De (grootvader van Julius , Jucke Beyma, was een eigenerfde op Beyma State 
te Blya. Aant. Burmania. 




-iJleyaeii.iicn 



SteesiA-TP^loniiiiers/sHa^e. 



J^^ ^y 




67 

warden gevestigd, toen in 1567 of 1568 de vervolging der Hervormden 
hem noopte naar Duitschland te wgken. 

Tien jaren lang heeft hg daarna te Wittenberg het regt onderwezen met 
groeten bgval. De eeretitel van Cames Palatinus, hem in dien tgd ver- 
leend, mag ten bewgze strekken van het groot aanzien, waarin hg stond. 
Toen de staatkundige hemel in ons vaderland door de Pacificatie van 
Gent en de Unie ophelderde, schgnt het verlangen naar den geboorte- 
grond hem bewogen te hebben herwaarts terug te keeren. Eene wel- 
willende ontvangst viel hem ten deel , want den 20 Julg 1581 O zag hg 
zich voor een jaar tot buitengewoon hoogleeraar in de regten te Leiden 
benoemd; den 21 Aug. 1582 werd hg tot ordinarius bevorderd. 

Met Maijke van Gadema tenzelfden jare in den echt getreden^ heeft 
hij veertien jaren met lust en gver zich te Leiden van zgne taak g^ 
kweten. De doctorstitel is hem daar nog in 1595 verleend. Zgne bio- 
grafen vermelden, dat hg van de vruchten zgner studiën heeft uitgegeven 
een Oamm. method* ad InstüuHones juris, en een Oomm. ad universam mate' 
riam de cantractibuSf waarin men zgne voorlezingen te Leiden gehouden 
terugvindt, wat ook gezegd zal moeten worden van zgne verhandeling 
Be jusHHa ac jure tam ecripto , qtAam non scripto , in 1596 te Leiden 
verschenen. Ofschoon de zeer vereerende aanbeveling van Ev. Bronck- 
horst om van Beyma naar Leiden terug te roepen, geen gevolg had, mogt 
Schotanus zich toch niet lang verheugen over het bezit van den ambt- 
genoot , met wien hg , volgens Amama , vriendschappelgk innig verbon- 
den, als een broeder omging. In het vooijaar van 1597 nam van Beyma 
immers een raadsheerszetel te Leeuwarden aan '). Een bundel Dispw 
tationes juridicae^ Fran. 1598 , herinnert nog aan hunne gemeenschappe- 
lijke werkzaamheid. 

Ook in zijne nieuwe betrekking mogt van Bejma niet lang werkzaam 
zgn, daar hg den 15 Augustus 1598 op 59-jarigen ouderdom overleed. 

Bekend zgn des hoogleeraars Opera posthuma , door zgn zooi^ Lam- 
bertus^) ter perse gegeven, namelgk Oommentaria in varios TUtdoe 
Iuri8; item Tractatus amgtdaris De Mora, De usura. De Eo quod inter^ 



1) Vriemoet ceeft deozelfden datom Tan 1580 op. Siegenbeek, Ge<ci^. der Let(ifcA< 
koogeiehool, II, 64, o. i. naauwkeuriger 1581. 

^ De maf^istraat van Fraoeker wendde pogingen aan by 6. S., om de benoe- 
ming van ? B. tot raadsheer te doen intrekken en nem als hoogleeraar met f 1000 
te beioldigen, wat hem ook te Leiden geboden was. Fran, arch, 343. 

') Behalfe Lambertus had hij nog een zoon Johannps, later lid van Gedep. Sta- 
ten. Yriemoet, meldt dat zijne eenige dochter Ena gehuwd was aan Joh. Verroeius. 
Dit is eene dwaling. Zijne eenige dochter hef^tte Tilia of Teteke , en huwde Gerla- 
cos Yerracius. Progr, fm, Qerl. Yerrucü^ 1631. 



es 

est , De Poenali stiptdatione, Et de Dividuis é IndwidtHs» Leov. 1645. 
é^ (665 pag.); Caminent. in tUtUum de verhorum stgnificatione^ et de dwer- 
sis regtilis jwris afUiqui^); Ejixsdcm Tradatus de moderamine incuilpatae 
tiOelae et de legUima. Leov. 1649. 8o (448 pag.) 

Adami FUae Oermanorum Ictorum, Francf. 1706 p. 148; Freher, Théointu mrorum erud. 
elaronm, 986 ; Vriemoet, 86—92; Paquot II, S60; Oab. de Wal, Be eiaris Frinae Ictis , 
aon, p. 65, 426. H. Nenliiiaii Extemporanea foewuOa, LeoT. 4666, 241 , 



Johan van den Sande. Was het den Friezen gelukt reeds 
drie hoogleeraren van Leiden naar Franeker te lokken, na van Beyma's 
vertrek beproefde de regeering van Franeker op diens aanbeveling den 
Leidschen hoogleeraar £v. Bronckhorst voor hare hoogeschool te ver- 
werven 3). Deze vlieger ging echter niet op. Te lang bleef de vacature 
daarna bestaan, totdat de magistraat eindelgk aanvoerde, dat het aan- 
tal studenten zeer toenam, maar velen in de vacature >oorsaeck souden 
nemen omme weder te vertrecken", voorts, dat de regtsgeleerde facul- 
teit te Leiden hem den Utrechtschen advocaat v. d. Sande bqzonder 
had aanbevolen, ,wiens geleerthe^jt , ervarenthegt ende cloeck verstant 
sg (de leden dier faculteit nl.) verclaerden genouchsaam geproeft te 
hebben, beneflfens sgn goet leven ende conversatie, daarbtj doende — dat 
sg vermenen den schole tot Franeker door zgne professie te sullen ver- 
eert ende sg in corte jaren door sgne goede gaven ende neersticheijt 
beroemt ende bekant sal worden". De Gedep. Staten gaven aan dezen 
aandrang gehoor en benoemden v. d. Sande ad professianem Fandecta- 
nm^ op / 700 tractement s). 

Van den Sande had namelgk eerst te Wittenberg gestudeerd en te 
Leiden kortelings (14 Julg 1597) den doctorsgraad verworven, na een 



1) Volgens de toenmalipe methode werd de terklaring Tan den titel De verb, 
significatione en van de Regulae juris naast de Instituten op den Yoorgrond ge- 
plaatst. Zoo zegt Eiissingha , In Instit. commentarii. Fran, 1595, ad Lectorem : 
Ac in primis capita Titulorum de verborum signiGcationibus et de regalis juris (qui- 
bas totius iaris fundamenta continentur) ita cum Institutionibus lustiniani contuli , 
singulisque paragraphis subiunxi, ut et institationes explicentur, eademque opera 
leges, quae sub praedictis Titulis comprehensae sunt, illustrentur atquc i o tel liga n tor. 
Huber keurde deze methode zeer af. In de Orat. fun, op Cup, p. 12, zeide hij 
immers: Non vexaTit, opinor, memoriam ediscendis Regularum luris et de Verborum 
&gnificaHone libris, quod multi perperam novis Instinianaeis suadent, quia ex diver- 
sissimis rerum capitibus praecisi textos quaesitaque brevitate obscurl ignaris termino- 
rum Artis praepostere usurpantur. 

>) Zoolang er nog geen coUegie y%n Curatoren was, oefende de Franeker magis- 
traat, zooals ons herhaaldelyk bleek , een indirecten invloed uit op de kenze van 
nieuwe professoren. 

3 ) R, G. 28 Jmij 1598. 



69 

dispuat de possesaione. Hg was den 28 Jong 1568 te Arnhem geboren 
uit het huwelgk van den raadsheer Reinier van den Sande én üatha- 
rina van Reyd , eene zuster van den bekenden geschiedschrgver Ev. 
van Beyd. 

Niet zonder tegenwerking van sommige hoogleeraren , die misschien 
boos waren, omdat hg geen Fries was^ aanvaardde van den Sande z\jn 
post in September 1598. Ymck Idsaerda, jongste dochter van den raads- 
heer Baerthe Idsaerda, werd spoedig zgne echtvriendin, zoodat de hoog- 
leeraar, door het huweljjk met eene Friesche, evenveel regt op ambten 
verkreeg als een inboorling. Het disputeren nam sedert zgne komst 
onder de Juridische studenten aanmerkelgk toe ^). Over zijn bezit mogt 
de academie zich slechts zes jaren verheugen , v^ant in 1604 bezorgde 
zgn gunstige naam hem den raadsheerszetel , die door zgns schoonva- 
ders dood ledig stond. Zeer gewaardeerd als scherpzinnig regtsge- 
leerde , werd hg, geslagen vgand der Arminianen, in 1618 als ouderling 
afgevaardigd naar de Dordsche Synode, terwgl hem inmiddels ook eene 
plaats was gegeven onder de regters over Oldenbameveld en diens mede- 
gevangenen. Meermalen betrokken in de behandeling van staatsregte- 
lijke geschillen , was hg in 1634 afgevaardigde ter Staten Generaal. 

Rgpe vruchten van studie en ervaring gaf hg eerst op gevorderden 
leeftgd in het licht, en wel: Conment. de adionum cessione, Fran. 1623; 
Comment. de adumum cessione , addUo comment. dUero de prohtbUa rerutn 
aUenoHone , Leov. 1633 ; Decisianes Frisicae, eive return in suprema Fris. 
Curia Judicatarum liM V. Leov. 1635 ; van 't laatste zag werk in 1638 
eene Nederduitsche uitgave het licht 

In den aanvang van 1638 heeft de geleerde schrgver , die inmiddels 
tot presiderend raadsheer was opgeklommen, het tgdelgke met het eeu- 
wige verwisseld , zeventig jaren oud. Door de zorg van prof. Wissen- 
bach verscheen na zgn dood nog : Joan. è Sande ad lUülum Digestorum 
de diversis regulis juris antiqui Commentarius. Leov. 1647. Om niet te 
gewagen van de herdrukken dezer werken, die voor hun groeten af- 
trek pleiten, zg alleen vermeld, dat zg gezamenlgk zgn uitgegegeven, 
onder den titel Joan. & Sande Opera amwia juridica , Gron. 1683. 

Als geschiedschrgver is van den Sande bekend geworden door eene 
NederlarUsche Historie. Het onuitgegeven handschrift, loopende tot 
des schrijvers dood , kwam «onversiens ende bugten hope** in handen 



1) Nora tam exercitionom genera , ()uasi ad aemolatioDem item inter studiosos 
crebrescere coepenint, sub nostro ex Institationum et Codicis, sub D. Saodio ex Di- 
g^^torum Acroamatibus praelectionibusque publicis, L. Adama, Orat. in funtrn 
Henr, Schotani, 



70 

van den Leeuwarder boekhandelaar G^sbert Sybes, die het, met een bg- 
voegel tot 1641, yereenigd met en als vervolg op den arbeid van Van 
Reyd ten jare 1650 uitgaf. *). 

Vriemoet. p. 98—97, Add, p. 19, Paquot, III, 250, J. Sickeng», Het Hof van 
FrieèUnd gedurende de zeventiende eeuw. Leid. 1869, 170 — 174. L. Aetscma, Poemata ju- 
veniiia, Fran. 1617, 13—16; Henr. Nenhasius, t. a. p. 156, 241—1^7. Bein. Neohusii 
Poemata juvenilia. Amst. 1644, 56, 181, 167. Vlg. ons D. I. 88. 



Adriaan Metius was een zoon van Adriaan Antoniszn., die als 
krijgsbouwkundige , onder den titel van «stercktêbouwmeester der Ver- 
eenighde Nederlanden," den lande in den tachtig-jarigen oorlog ge- 
wigtige diensten bewees, en ook zgn naam heeft verbonden aan de ontdek- 
king van de bepaling der rede van den omtrek tot de middellvjn des 
cirkels , van 355 tot 113, bekend onder den naam van «verhouding van 
Metius." Volgens de meening van prof. Bierens de Haan, zou Adriaan 
Antonisz. te Metz z\jn geboren. In 1573 werd hj] burgemeester van 
Alkmaar. Suida Dirksdochter , die gezegd werd uit het geslacht van 
Brederode te zgn, was zgne vrouw. 

Des vaders liefde voor de mathematische wetenschappen erfde over 
op zqne zonen Dirk , Antonie , Adriaan en Jacobus ^). Onze Adriaan , 
geboren te Alkmaar den 9 December 1571, ontving zgne opleiding aan 
de Latgnsche school aldaar, toen Dr. Ludolf Potter, van Groningen, 
die de uitgave van Eiliaen^s Etymologicum Teutanicae Imguae bezorgde, 
en Conr. Alutarius, later predikant te Tzum, rector en conrector wa- 
ren. Onder den naam Adrianus Adriani vindt men hem den 24 Jun^' 
1589 als student te Franeker ingeschreven. Indien het nu waar is , 
dat de geslachtnaam Metius ontleend werd aan des vaders geboorte- 
plaats Metz, dan is het wel vreemd , dat die naam toen nog niet ge- 
voerd werd, noch door den vader, noch door de zoons. Waren zijne 
studiën aanvankelük aan de wqsbegeerto en de letteren gewgd, ter 
voorbereiding van de beoefening der regtswetenschap , — zijne voor- 
liefde voor de wiskunde zegevierde weldra over den wensch zijner 
ouders. Daarom verliet hy Franeker, na een driejarig verblijf aldaar , 
om in het vak zijner keuze aan de Leidsche hoogeschool door Rudolf 
Snellius en Ludolf van Geulen onderwezen te worden. De oude Adri- 



1) Een Latijnsche uitgave, bijgewerkt tot 1648, verscheen te Utrecht in 1652, 
onder den titel Belgiearum hhtoriarum Epitome. 12ol Over de verschillende ver- 
meerderde editiSn vgU men Paqnot. 

^ Den 3 Aug. 1611 werd te Franeker nog ingeschreven: Abrahamus Adriani, 
Alekmarianui, frater D. A. Melii, bibliopegus» 



71 

aan Anfhonisz. dacht waarschünlQk, — zegt Moll — dat de wtjsbegeerte 
yan Petrus Ramus, die door Snellius onderwezen werd» de beste school 
niet opleverde, waarin wezenlijk nuttige wetenschap kon verkregen 
worden, en zond zqn zoon daarom naar den onsterfelijken Tycho 
Brahé, en diens observatorium Uranienborg, op het Deensche eilandje 
Huen. De beroemde mathematicus en cartograaf Willem Jansz. Blaeu, 
die in hetzelfde jaar als onze Metius te Alkmaar, of te Uitgeest b|j 
Alkmaar , het levenslicht zag , heeft ook een bezoek aan Tycho Brahé 
gebragt. Of Metius en Blaeu schoolkameraden waren en gel^ktgdig 
bg Tycho Brahé zfln geweest, weten w^ niet; wel is het zeker dat de 
meeste werken van Metius later voor rekening van Blaeu werden ge- 
drukt In hoever beide jongelingen op elkanders vorming wederkeerig 
invloed hebben uitgeoefend, is door den biograaf van Blaeu niet 
onderzocht ^). 

Adriaan dan verliet Uranienborg om Rostock en andere Duitsche 
academiën te bezoeken. Te Jena bleef, hq een tqd lang openbaar en 
privaat onderwgs geven in de sterrekunde. Huiswaarts gekeerd stond 
hfl z\jn vader ter zgde bg het aanleggen van strategische werken. Op 
dezen weg werd h\i gunstig bekend bg Prins Maurits en Graaf Willem 
Lodewgk. Was het misschien ten gevolge van een wenk van den laatste , 
dat hjg zich den 30 Mei 1598 wederom te Franeker liet inschreven , 
en wel als Math. Stud.P Kort daarna werd hem althans] de buitenge- 
wone leerstoel in de mathematische vakken aldaar aangeboden, die 
sedert het vertrek van Boggius onvervuld was gebleven. De uitgave 
van zgne Badrina l^haerica^ welke h\j in 1595 te Jena had onder- 
wezen, gaf meer bekendheid aan z^ne verdiensten, die den 22 April 
1600 de bevordering tot gewoon , hoogleeraar ten gevolge hadden. 
Daarb\j werd hem toegestaan , om naar eigen goedvinden , zoowel in 
de moedertaal als in het Latijn, alle onderdeelen der wiskunde, open- 
baar en privatim, te onderwijzen; met de bevoegdheid om de kandi- 
daten te bevorderen tot de graden, waarop z\j aanspraak mogten hebben. 

Op eene eenvoudige bevattelgke wijze, onderwees hij voortaan, zon- 
der jjdel vertoon, bg afwisseling de lagere en hoogere reken- en 
meetkunde, zeevaart-, landmeet- en vestingbouwkundO; en de astrono- 
mie 2). Over alle deze vakken heeft hg een tal jan werken uitgegeven 
die door Yriemoet onvolledig en onnauwkeurig werden vermeld. Om 



1) Vgl. P. J. H. Baudet, Leven en werken van W. J, Blaeu. Utr. 1871. 

*) Op den Ordo Lectionum Tan 1629 lezen wij: D. Adrianus Metius usum ntrius- 
que Globi & Planisphaerii caiholicl explicat ; op dien Tan 1631 ; explicabit Geome- 
iriam Theoricam & Praciicam. 



72 

tot eene volledige lijst zgner geschriften te geraken , hebben wg daar- 
om reeds in de BibliograpJusche Adversariay L 229 — 232, eene opgave 
gedaan van die, welke w\i hadden aangetroffen. De ondervinding leerde 
ons intusschen , dat de gewoonte van Metius , om ook de onderdeelen 
zijner werken van afzonderlgke titels te voorzien, iemand ligt op een 
dwaalspoor kan leiden en onderdeelen als afzonderlijke werken doen 
beschouwen. Daar wij later de meeste geschriften van onzen hoog- 
leeraar onder de oogen hebben gehad', en door de studiën van prof. 
Bierens de Haan omtrent andere nader zijn voorgelicht , kunnen wg 
thans aan den voet van dit levensbericht eene verbeterde evenwel nog 
geene volledige Igst aanbieden. De daarin behandelde onderwerpen zijn 
ons vreemd, weshalve wg ons moeten vergenoegen met het uiten van 
den wensch, dat daaruit eens door eene bevoegde hand de wetenschap- 
pelijke verdiensten mogen worden aangetoond van een hoogleeraar, vdens 
naam vele buitenlanders herwaarts voerde, vooral Noren, onder welke 
van aanzienleken huize, zelfs Prins Ulrich van Denemarken ^). 

Het genoegen, dat die waardeering van zgn onderwgs hem verschafte, 
werd een paar malen getemperd door de straf van tractements-vermin- 
dering, telkens van f 100, welke hem werd opgelegd, eerst naar aan- 
leiding van de twisten met de Veno, omdat h\j zich «menichmael in 
droncken drincken verlopen^' bad, en zulks voor één jaar ; later >om re- 
den dese vergaderinge (van Gedep. Staten) moverende". Doch Metius 
schgnt zich verbeterd te hebben , want zgne jaarwedde is den laatste 
tot ƒ 1000 verhoogd, «aenmerckende. de profitable diensten van D. 
Adrianus Metius . . . ende geraden vindende denselven diensten hono- 
rabelijck neffens sijnen E. te recompenseren , insonderheyt verstaen 
hebbende syn intentie en vaste voornemen om in de vorss. Universi- 
teit voortaen te verblqven ende aldaar in den voorss. professie te con- 
tinueren") . 

Had hfl te Leiden de anatomische lessen van Paaw getrouw bijge- 
woond , bü voortduring hield h\j zich op de hoogte van de geneeskunde 
en de chemie. 

In 1625 schonk de Franeker Senaat hem zelfs de] laurea dodoralis in 
de medicgnen. Te wetenschappelijk om zich met astrologische voor- 
spellingen af te geven, heeft hg ook door de ondervinding geleerd, hoe 
vruchteloos het is te zoeken naar den .steen der wgzen." 



1) Penetravit melior ea fama io Arctoom nsqae orbem, unde Dobiles adaudien- 
dum Meüum huc cerutim coavenere , ejusque praeclaris artibus itnbuii ia suain 
qoisque patriam remeaverunt. Nic. Blancardi Panegyriui, p. 24. 

«) G. R. 15 Jan. 1610. 14 Oct. 1620. 13 April 1633. 



73 

Zqne beide huweiyken , het eerste met Jetske Andreae het tweede 
met Gedlia Vertest , die hem overleefde , bleven kinderloos. 

Eene korte, doch hevige, ongesteldheid sleepte den eenvoudigen en 
rondborstigen man op 16 September 1635 ten grave. 

Naar waarheid beeft hij in 1631, in de voorrede van een zyner laat- 
ste werken , tot de Staten kunnen zeggen : Anni plus quam triginta 
sunt, quum ad professionis Mathematicae munus in Inclyta Academia 
yestra obeundum vacatus sum, atque ita vestro benelicio liberale otium 
nactns, hoc egi, ut Spartam mihi oblatam, quibuscunque possem mo- 
dis, exornarem. In id enim totus incubai, ut qua publice , qua privatim 
Academicam juventutem praestantissimae Matheseos dulcedine traduce- 
rem , & quidem in eum maxime finem , ut pacis & belli tempore solidi 
utilesque fructus ex praeclara hac scientia ad Remp. redundarent. 

Hem Winsemias , Orai, fun. in obUum Adr, MeÜi, Fnui. 1686 ; P. Winsemii in obUum 
Adr, Meiü Fpieedion, ace. Epiêiola ei monumentum, Fran. 1686; Vriemoet, 08 — 112; 
B, NenhusiuB, 138, 16'>; Blancardi Paneff, 81; Coll. Monument, 440; 6. MoU, Oeechiedk, 
Onderzoek naar de eerste tatvindere der perretijken. Amst. 1881, biz. 18 en volg.; D. Die- 
rens de Haan, Bouwstoffen voor de geseh. der Wis- en natuurkundige wetenschappen in de 
Jfederlanden (VersL en Meded. der Kon, Acad, Afd. Natuurkunde, %t Reelcs XII). 

WERKEN VAN METIÜS. 

1. Doctrinae Sphaericae Libri V. Franeq. 1598 i). 8u 

2 Inatitntionuin Aatronomicanim Libri III. Aee, Traetatas de Novia Anetoris Instro- 
mentia et modo, qao atellarnm fixaram sitna motusque aolia per eadem obaervantor. Franeq, 
1603. 8o. Item 1606, 1607, 1608. 

3. Arithmetieae et Geometriae practica. Franeq, Romh, Doyema. 1611 , 4o. Ibid, L, 
Balck 1624. 

4. De gennino a-a atriaaqae gloU. Amst. 161 1 , 4o; Franek, 1624. 

5. Institationea Astronomicae & Geographicae , Foadamentale ende grondelgcke onder- 
wysinge van de Sterrekonat, ende beachryyinghe der Aerden, door het ghebrnjck van de 
Hemeltehe ende Aerdtache Globen. Item hoemen op alderleye vlacke aaperfitiën, de prin- 
cipale Circolen dea Hemela beschryyen ende veracheyden Sonnew^sers bereij.^en aal. Misga* 
ders eene korte ende klare onderrechtinghe Tan de noodel^cke konst der Zeevaert. In- 
kimdende nienwe ghepractiaeerde inatmmenten, konatighe pract^cken, ende regnlen daer toe 
dienende. OAedruet tot Franeker, bif Thomas Lamberis Saltoarda, Voor WUlem Janss^ 
tot Amsterdam in de Sonnevgser, 1614, 4o. Iteïn, Amst, 1621. 

6. Nienwe Gecgraphiache onderwijaiDge , vraer in ghehandelt wort die beachr^'vingbe 
ende ifinetinghe dea Aertache Globe , ende van zgn gebruyck. Mitsgaders eene grondclycke 
ooderwijjainge ran de principale pnncten der Zeevaert: Inh'indende sonderlinghe nienwe 



1) Dat hiervan eene Frankforter nitgave van 1591 zon beataan, ia eene dwaling van 
Foppcna. Zie Vriemoet, p. 110. 



74 

ghepneticeerde Instnunenten , Gonstige inct^cken, diTerwhe noodtlgcke Regulen, die alle 
Pilooten ende Staer-layden behooren te verstieii. Tot Franeker, By Tkowuu LamberU 
Salwurda, 16U. 4o. Item Jnut. W. Jansz 1621. 

7. Praxis nova geometrica per tstui circini Et Regalae Proportioualis . Franekereu, Ex. 
offidna V/d, Dom. Balck, Expetuit Joh Jatuonü, Jmstelrodami 1C23. 4o. 

8. Arithmetica, etgeometria nova, Quaram illa Libris II comprehensa « NnmeraDdt artem 
egregie explicat. Cai adjongitur Trigonometriae planoram methodas saccincta. Alten Tero 
in VI partes distincta. Franekerae , Exe, Vld, Balei, 1625. 4o. Fa* dit werk Jtomem 
exemplare» voor ouder den volgenden titel: Arithmeticie Libri Dto et Geometriie Lib. H. 
Hnic adiangitnr Trigonometrise Planorum Methodns snccincta. Altera vero^ praeter alia, 
nova regalae j roportionalii inventa proponit, et, qnaecnnqne loca adversas hostium insnl- 
tns iaxta boe secnlo praxin (qoam fortificationem vocant) mnnire solide docet. Logd. Bat. 
Ex. offidna Mzeviriana Anno 1626 1) 4o Hetzelfde verk it herdrukt onder den titel: Arith- 
meticae Libri Dto: et Geometriae Libri VI. In qaibns etiam Tractatnr Trigonometria 
Planorvm, Geodaesia , Vsas circini k Regvlae proportionalis, Architectura Miütaris , Proble- 
mata Astronomica, Sciaterica Horologia, Editio postrema priore molto anciior. L. B, 1640, 4o. 

9. Maet-constigb Liniaal, ofte lYoportionalen Ry ende platten pasaer. Als mede De 
Sterckten-Bonwingbe , ofte Fortificate. Onlanghs nyt bet Latgn in onsen Nederlandtachen 
sprake overgheset. Door Petnrm Baardt. M. D. & Matbeseos Stndiosnm. Ghedruett tot 
Fran, Bg üld, Balck 1626 2). 4o. 

10. Fundamentale onderwgsin^be , Aengaende De Fabrica, ende bet Teelvondigh gebmgck 
van bet Astrolabinm , soo Catbolicnm als particnlier. Voor Hendrick Lomoerene, Boeekver- 
cooper tot Amet. Tot Fran. Ohedruekt by Fld. Balck. 1621. 4o. 

11. Eenwigbe Handt-Calendier , In bet welcke gbeleert wordt, eeuwicbl^ck alle de Feeat- 
dagben des Jaers soo beweecblgck als onbeweecblgck , mitsgaders de Lunatiën ende water- 
gbet^den op een nienwe manier door de leeden der vingeren des bandts te reeckenen ende 
te tellen. Tot, Amet, By Jan Jamz, 1617. 8o. Item: Den tweeden dmok, vermeerdert 
met een Almanaek van ses acbtereen volgende jaren. Rotterdam. J. p. Waesberghe, 1628. 8 o. 

12. Primvm mobile, Astronomicè, Sciograpbicè , Geometricè et Hydrograpbicè , nova Me- 
tbodo, Ezplicatam in I. Spbaera, II. Planispbaerio. III. Triang. Spbaericis. IV. Tab. 
Astronomicis, Loxodromicls. V, Lineamentis Geometricis, Opns absolntnm, IV Tomis distinc- 
tum. Amstel, Jo. Jamz. 1681, 4o. 

18. Astronomiscbe ende Geograpbiscbe onderw^singbe. In de welcke Door 't gebrnyck 
des Aertscben Globi, ofte gebulte Caerten, midtsgaders t* Astrolabinm Catbolicnm ende 
platte Fas>Caerten de const der Zeevaert verlicbt, ende de Scbippcrs on Stnerla^jden dny- 
delgck ende cortelyck in baere voyagie onderricbt worden. Beneffens Twee nieuwe tafelen 
Romborum. Tot Amet. By E, Zauwerentz. 1632. 4o, 

14. Opera omnia Astronomica. [Primvm Mobile. Ed. nova, ab innumeris meudis vendi- 
cata et Instrvmentis matbematicis Aucta a Gvilielmo Blaev. Amet. 1H83 (Primi Mobills 
Tomus primvs de doctrina Spbierica in quinque Libros distributa. Amst, 1682 ; — Tomns 



1) In de voorrede zegt b^, dat dit eene uitvoeriger bewerking is van den sub S door ons 
vermei dei: arbeid, die nitverkocbt was. Caeternm prima editione passim per Germaniae Gal- 
liasque Academies (ut de Italis taceam) sparsa &; dificientibus sensim exemplaribns Typogra- 
phus Elzivirius de vulganda deinceps Aritbmetica & Geometria me compellavit. 

2) Jk Fortificatie ofte Sterckten-Bouwinyhe , door prof, Bierens de Haan afisonderlijk 
vermeld (noot 20), is een onderdeel van dit werk. 



76 

Mcvndns qTo Astrulabii ParticnlariB & Cstholiei Fabriea et tsyb sez Libris ezplicatnr. Am$t, 
1638. Tomva Tertra De Hiatoria Astronomica Tribaa Libria comprehensa. Amst. 1632. 
De Theoria et motv aoUa Liber singvlaria. Anul, 1633.)] 4o. 

15. Manrale Aritbnieticae & Oeometriae 1*racticao, In het welcke Beneffena de Stockre- 
kenioge ofte Rabdologia Nepperi, cort-elgck ende daydelijck t*ghene den Landtmetera ende 
Ingenienra, nopende het Landt-meten ende Stercktenbonwen nootwendich ia, wordt ghcleert 
ende ezemplaerl^jck aengeweeaen. Tot Fran. Ohedruekt by Vld. BtUek 1638» 8o. Hiervan 
hmt eene titelmUgave voor: Tot Anut. Bij H, LaurentMz. 1634. Item „De tweede Editie 
gecorrigeert". Fra», 1646. 8o. 

18. In de Chroniqne van Vriealant , ra» Wineemius, vindt men eene kaart van Friesland, 
»ex mathematicia Observatiombas D. Adriani Metit et Gerardi Freitag dedncta — Inciaa a 
Petro Harlingense tG22. 

17. In de Bibliotheca Oiaeliana, p, 874, no, 2. komt voor : Globns, sive Sphaera coelestis 
{en/me korizoniii diameter pedem nnum et dimidium aequai) lummo atndio, anmmaquo 
indnatria Adr. Metii ad abacoa Tych. Brahé conaignata, edente lo. Janaonio. 1618. 



Henricus de Veno (de Veen, van dej Veen), tweede 
zoon van Laurens de Veno , secretaris , later lid der vroedschap van 
Leeuwarden, en Jantje Gerrits Mamminga, werd den 13 Mei 1591 als 
Phü. lAng. et Theól. Stud. te Franeker ingeschreven. Onder Henr. An- 
ten. Nerdenus hield hg den 22 Mei 1596 eene IHsputatio Theol de.usuris ^). 
Toen v^a h^ reeds Magister, de titel van hen, die b\j de philos. facul- 
teit doctoreerden. De regten en medic\)nen werden tevens door hem 
beoefend, zoodat hg daarin ook den doctoralen graad heeft verworven. 
Zich in 1599 als advocaat te Leeuwarden hebbende gevestigd, kwam 
hg bg de Ged. Staten spoedig in aanmerking om Lydius als Theol. 
Prof. op te volgen. Jo. Arcerius en Henr. Antonides drongen echter 
namens den Senaat met goed gevolg aan op de benoeming van Fr. 
Junius , n hoewel zg op de persene van D^ Veno niet vele hadden te 
seggen , anders dat hg een jonghman was , die hem principalgcken in 
jure ende Medicina geoeiFent, ende noit geen specimen in Theologia 
. . . . g' exhibeert hadde , ende daeromme soo vruchtbaerlijcken deselve 
professie niet soude cunnen bedienen, als de voorss. Junius" ^). Ofschoon 
deze kans hem voorbg ging , werd hg , op / 600 tractement , den 23 
Sept. 1602 als Prof. Ethices et Physices, en mitsdien tot een nieuwen 
leerstoel, beroepen. 

Op den titel eener Biss. polU. de Magistratu s), door Henr. k Weerdum 



1) CoU. V, Br. no. 19. 

^ H. G. 18 Sept. 1601. 

8) Dexe dissertatie is zeer belaogr^k voor de kennis Tan H geen men destyds 



76 

in 1606 onder hem verdedigd , wordt de Veno Academica Phüjaaphiae 
prqpugnator ac Professor celeberrimus genoemd. In zgne hier aangewezen 
rigting verschilde h\j dus van Lollius Adama , die Aristoteles aanhing. 
Hq liet ook niet na in theses onder zijn praesidium de Aristotelici aan 
te vallen ^). Hierdoor£sch\jnt hg zich het ongenoegen der meeste col- 
lega's op den hals te hebbenigehaald. Terwql hij in 1609 het recto- 
raat bekleedde/^brak er althans een storm los , die daarin ongetwijfeld 
z^n oorsprong had. Lycklama, Faber, de Adama's, Metius en S. Arcerius 
klaagden hem en hij hen wederkeerig bij Gedep. Staten aan , met dit 
gevolg, dat de Veno werd afgezet, maar ook de tractementen van Aug. 
Adama, Metius en Arcerius, met ƒ 100 werden verminderd ^). Eene com- 
missie, ten volgenden jare door de Gedep. Staten afgevaardigd om de 
partijen te vereenigen en bij wel slagen de Veno weder voor één jaar 
in zgne betrekking te herstellen, schijnt geen gunstig gevolg verkregen 
te hebben, want den 28 Jan. 1611 is hij eerst weder op J 500 tracte- 
ment voor één jaar aangenomen, op voorwaarden, 1» van zich naar de 
academiewetten te zullen gedragen ; 2o dat hij zou «lesen ende doceren 
hord potneridiana moralem ofte naturalem phüosophiam ArisMeliSj ende 
hem soe in docendo als disputando wachten van subtile parerges ende 
quaestiën, oock van contumeliose daden ende woorden'', en 3<» «holden 
ende helpen onderholden trangmUüatem academicam , ende hem wachten 
van eenige correspondentie t'holden met studenten, het sy in de burse ofte 



onder de politica Terstond. Publiek regt werd toen nog niet onderwezen als een 
zelfstandig deel der regtswetenschap , maar ten deele begrepen onder de politica , 
als een pbilosopbisch onderwerp. Zoo vindt men, na de beschouwingen over 't 
geen een magistraat is, in deze dissertatie de volgende vragen behandeld: lo. An 
liceat magistratui helium legitimum gerere? 2o. An religio subditorum seu cul- 
tus Dei ad coram magistratus pertioeat et an magistratus sii custos utriusque tabu- 
lae Decalogi? 3o. An necessarium sit ut magistratus sit peritus artis medicae, cum 
debeat curam gerere sanitatis corporum subditorum ? io. An etiam illud , quod 
Reip. noxium non est a magistralu aboleri debpal? 5o. An magistratus sabditis,aa 
yero subditi sint magistratui dati ? 6o. An foemina ad imperium admittenda? De eerste en 
de tweede vraag worden bevestigend, de derde, vierde en zesde ontkennend beantwoord 
van de vijfde het eerste toegestemd. Voorts worden verscheidene vragen over den 
besten regeeringsvorm en over de verkiezing van overheden behandeld, waaronder : 
An divites pauperibus praeferendi sint ? An in eligendo magistr. corporis eliam 
statura spectanda, enz. 

Het bo^kske levert mitsdien eene belangrijke hydrage tot de geschiedenis van het 
hooger onderwijs in die dagen. Bij het Fr. gen. is een ex. voorhanden . Vgl. over 
het onderwijs in de politica, in tegenstelling van het jus publicum, de Oratie van 
Ulr. Huber, qua disseritur quamohrem jus publicum ohm in Academia nostra pro- 
fessione publica non sit honoratum. Opera min. I. 75. 

2) B.v. in Quaestiones illustres ex ioia philosophia conquisitaCy door Hier. Fred. 
Isbrandi, van Groningen, ten jare 1606 pro gradu doctoris onder hem verdedigd* 

») G. JJ. 12, 18 Dec 1609, 15 Jan, 1610. 



T7 

daer bn^'ten^ enz. Een groot aantal studenten had nl. party voor de Veno 
getrokken en kon met moeite door den Senaat in toom worden gehouden. 

öelijktgdig zagen de drie bovengenoemde professoren zich in hunne 
TQrige tractementen hersteld. Misschien is het privaat onderwqs in de 
logica, dat de student StellingwerS ten jare 1608 gaf, niet zonder invloed 
op deze oneenigheid geweest Stellingwerff, misschien een geliefd leer- 
ling van de Veno , was een hevig tegenstander van de Aristotelische 
philosophie , gelp wg zagen, L 335. 

De «professor celeberrimus'', die dus — hoe onvoorzichtig en aanma- 
tigend hg zich ook moge hebben gedragen — eigenlqk het slagtoffer 
werd van eene rigting, die veel bqval vond onder zgne leerlingen, maar 
niet in harmonie was met de Calvinistische leeringen , overleed den 22 
April 1613, tot welken tijd hig zijne betrekking heeft behouden. 

Zijne eerste vrouw Moederke Gnoop, met wie h\j den 16 Mei 1606 
in den echt was getreden , was hem , met hun eenig zoontje , spoedig 
ontvallen ; de tweede, Hiltje van Aiglva, schonk hem een dochtertje , en 
huwde later met Jr. Wgtze van Beyma. 

Triemoet, p. IIS-^IIS ; Add. p. 3, 19. 



Raphael Clingbtjl werd in 1603 tot hoogleeraar in de ont- 
leedkunde benoemd, naast Auletius, tot dusver den eenigen professor 
in de medische faculteit. Hg was in 1569 te Binsumageest , waar zgn 
vader predikant was, geboren , en vervolgens aan de school te Bols- 
ward , onder den rector Joh. Fungerus, opgeleid 0. Den 10 Mei 1589 
te Franeker student geworden, beoefende hq onder Auletius de plant- 
kunde , de beginselen der anatomie en de geneeskunst Daarna be- 
zocht hg de academiën te Wittenberg, Padua en Bazel. Ter laatstge- 
melde plaats promoveerde hij. Teruggekeerd begaf hg zich met Anske 
Berstwerd , eene weduwe, in den echt en vestigde zich te Enkhuizen , 
waar hg met groeten bgval practiseerde, en tevens aan het hoofd 
der Latgnsche scholen geplaatst werd. Om redenen van gezondheid, 
weinige jaren later met der woon naar Franeker vertrokken , werd 
hem in 1603 de bovenvermelde leerstoel aangeboden. 

Sedert den dood van Auletius in 1606 bleef hij weder de eenige 
hoogleeraar in zgne faculteit, tot dat een vroege dood hem den 25 
Maart 1608 aan vrouw en kinderen ontrukte. Aan zgn vriend en ambt- 



O Niet te Franeker, xooals Vriemoet opgeeft , voorbyziende, dat Fungerus des- 
tijds te Bolsward , en veel later te Franeker rector was. Vgl. Gab. de Wal, a. w. 
Ana. p. 71. 



78 

genoot Sixtus Arcerius, JHed. Br. et Ling. Oraecae Prof.^ was alleen de 
uitlegging van Hippocrates opgedragen, zeker ten behoeve van hen, 
die zich voorbereidden tot de medische studiën. Het behoeft niemand 
te verwonderen, dat Glingbijl alleen de faculteit in een zoo korten tgd 
niet tot bloei kon brengen , al ware de staat zijner gezondheid ook 
beter geweest. 

Van de weinige leerlingen destijds heeft h\j maar één tot Med. Dr. 
bevorderd, namelqk Faulus Arcerius, conrector te Dokkum. Onder 
zijne leiding heeft Fierius Winsemius o. a. in 1606 Cantroversiarum medi- 
canm decades duae aan een dispuut onderworpen, bq de inzage waar- 
van ons bleek, dat de werken der Fransche geleerden Laur. Joubert, 
Andr. Laurent en Joh. Femel , der Spaansche medici Tbom. Roder k 
Vega en Fr. Valesius, met die van Fr. Vesalius, den weg naar Franeker 
hadden gevonden. 

M. Lyclama a Nyeholt , Orat. fitn, quam memoriae i), Baphaeli» Clinffhyl dixü, Franeq. 
1608 (waarachter een JBpieedion Oraeco-Laiinum van S. Arcering, en eene Megia in obiium , 
van Tim. Faber); Vriemoet 119—121; Banga I, 192, 198 ; z^n grafschrift in Blancardi 
PaHej. 80. 



Marcus L^jcklama k Ngeholt. Na het vertrek van Van 
den Sande benoemden de Ged. Staten (25 Mei 1604) twee professoren, 
nl. Lycklama, een Friesch edelman, sedert 1597 advocaat te Leeuwarden, 
afgevaardigde ter S. G., en Dominicus Arumaeus, buitengewoon hoogleeraar 
te Jena i), twee leerlingen van Henr. Schotanus, die in hetzelfde jaar (1593) 
te Franeker aan de academie gekomen en daar dischgenooten en slaap- 
kameraden waren geweest De onderhandelingen met den laatste ge- 
voerd leidden niet tot diens overkomst; Lqcklama werd daarentegen 
den 21 Jung 1604 geintroduceerd als Prof. Pandedarum. 

Zqn vader Meine Lijckles , substituut-grietman van Weststellingwerf , 
later raadsheer, had hem aan de triviale scholen te Leeuwarden, onder 
lo. Fungerus , voor de academie doen opleiden. Marcus schgnt in zijn 
vierde academiejaar te Heidelberg gepromoveerd te zgn, althans h\j is 
daar den 19 Mei 1596 ingeschreven. 

Terw^l hg als lid der Algem. Staten in April 1604 de bemagtiging 
van Yzendüke en andere sterkten in Vlaanderen bewoonde, begverde 

1) Men zie over dezen Frieschen geleerde Gab. de WaLa. w. annotp. <99sqq.en 
de daar aangehaalde schrijvers, bij welke nog gevoegd kunnen worden J. G. ieu- 
meri Vitae Professorum Jenensium, Jenae 1711, Cl II, 64. Rector en profes- 
soren hebben by den magistraat zeer op medewerking tot zijne benoeming aan- 
gedrongen. Fran Arch. no. 472. 




JM-vü'^üier-LüIi. 



. ^v**nd v^BlovaBer^Ur'clla.'^ 



atno 






79 

zgn boezemvriend Jo. Saeckma , die ook te Franeker en Heidelberg had 
gestudeerd en nu raadsheer te Leeuwarden was, zich zeer om hem 
te Franeker op den katheder te helpen, en zulks met gunstigen uitslag, 
zooals w|j zagen^). Lgcklama verwierf zich den naam van een uit- 
stekend en oorspronkelgk jurist Inzonderheid maakte zyn bundel ^r- 
handelingen over verschillende rechtspunten, onder den titel Membra- 
narum Idbri FIT (Fran. 1608, 1609, Jenae 1624, Leov. 1644) veel opgang. 
Hierop liet hg volgen De jure studtosarum. Fran. 1609 ; Sermo forensis 
de heredis instüutione in legitima et re certa ad AfU. FdbrtMn, ib. 1612 . 
De meunda rei debitae aestimaüone liber^ CommerU. ad L. Tifvum 22 ff. 
de réb. cred. , ib. 1610, Leov. 1644. Van de disputen onder zgne leiding 
gehouden kwamen ons onder de oogen twee, ten vervolge op die van Scho- 
tanus over den Codex (zie boven blz. 43), en Hlustres quaedam juris con- 
troversi pasUiones ex materia Emtionis— Vendüionis coüectae , quas propos. 
Edz. Jac. Clant. Fran. 1606. 

Ten jare 1610 verliet h\j den katheder om grietman van Ooststel- 
hng te worden ; in 1623 volgde hg zgn broeder op als grietman van 
Weststellingwerf. Daar h\j , kort na zgn aftreden , in 1610 tot Curator 
werd benoemd, bleef hg met de academie in betrekking. Zgn vol- 
gende loopbaan was hoofdzakelgk aan de behartiging van de algemeene be- 
langen des lands gewgd, want spoedig zag hg zich wederom naar de S. G 
afgevaardigd. Ter zake van de Alliantie met Venetië in 1620 genoot hg 
als Voorzitter van Hunne H. M. tgdens de ratificatie de eer door den Pre- 
gradi of Raad dier Republiek, tegelgk met Dan. Heinsius, tot Ridder 
van St Marcus te worden geslagen , waarvan de insignia door den 
gezant Marco Antonio Morisini bg diens overkomst in 1623 werden me- 
degebragt *). In 1621 sloot hij te 's Hage een verbond met Denemar- 
ken, naar aanleiding waarvan hem met Reinier Pauw en Rutger van 
Haersolte nog eene buitengewone zending werd opgedragen »). 

Inmiddels liet hg de studie der regtswetenschappen niet varen. 



^) In de Coll. v. Br bevinden zich een onaitgegeten Latjjnscb ters van M. L. 
op Saeckma, van 1594; voorts een brief uit Heidelberg over züae bevindingen al- 
daar; een gedagteeicend iln de vlooie voor hendijck, ll4 Aprilis 1604,» over liJn 
kans op het professoraat; voorts brieven over academie- en staatszaken , de laatsten 
nit den Haag geschreven, te zamen 26 stuks, 1596—1624. 

^ Dit deelt Meursius mede, Athenae Batavat, p. 215, zonder hlerby het jaartal 
te Toeffen. De ratiGcaiie had echter in 1620 plaats, waarna de gezant van Venetië 
eerst in 1628 zich herwaarts begaf. Zie Mr. de Jonge , Nederland en Venetië , 
4 Grav. 1853, blz. 109, vv, 163, by wien wy van de onderscheiding aan Heinsius 
eU Lgckiama te beurt gevallen geen gewag vonden gemaakt 

^) Vgl. over de strekking van het bedoelde tractaat van 9 Aug. i621, dat door 
den Deenschea Koning niet werd bekrachtigd, Wagenaar, X, 427. 



80 

Dit getuigen zijne latere werken, nl. Oratio deprofessorejuris, Fran. 1616 ; 
Antan. MerccOoris (pseudoniem) pro Jac. Cuiacio Operae grahdtae de con- 
didione furtiva^ adverstis cperas Ant. Fabro . . . stibsidiarias^L, B. 1616; 
Benedidorum libri IV, L. B. 1617. 

Uit z^'n huwelqk met Perk van Goslinga sproten geene kinderen. 
Hfl overleed den 9 Aug. 1625, en werd te Nyeholtpade begraven. 

Vriemoet, p. XLI, 181—126. Add. p. 8, 4, 20. ülr. Haberi Opera mm. 1, 131, 182; 
Paqnot I« 435, 486; Seheltema, Siaaik. Nederland, H, 42, 48. 6ab. de Wal, Ann. p 208 
^218, 448, TUI Smüum, Nieuwe Naomi, 9, Orietn. ''9B, 894; Jo. FimgeruB, SvIm Carmtmum, 
Fran. 1607, p, 10. 



Sixtus Arcerius. Na den dood van Jo. Arcerius deden de 
Franeker professoren stappen bij Gedep. staten om zijn zoon Sixtus , 
destijds legerarts, de vacante plaats te doen innemen. De Gedepu- 
teerden antwoordden echter, dat de bevoegdheid tot het benoemen van 
professoren hun bq eene resolutie der Staten ontnomen was, en hier- 
mede dus tot den e. k. Landsdag gewacht moest worden ^). Er wa- 
ren misschien aanmerkingen gemaakt op hunne benoemingen van Ly- 
cklama en Arumaeus, ongeacht de S. R. 20 April 1591 (Zie Dl. I, 28), 
want toen de Staten den 20 April 1605 Sixtus Arcerius tot Ling. 
Graecae Prof. benoemden, werden de benoemingen van de beide eerst- 
genoemden nog goedgekeurd, ofschoon Lycklama al bgna een jaar in 
functie was. 

Sixtus , geboren te Franeker den 13 Dec. 1570 , ontving eerst aan 
de Latgnsche school te Leeuwarden zqne opleiding , daarna aan die te 
Utrecht, en zulks tengevolge van de verwisseling van standplaats 
zgns vaders. Toen deze in 1589 te Franeker als hoogleeraar optrad , 
werd de zoon daar dadelijk student, met het voornemen om zich aan 
de beoefening der geneeskunde te wgden. Gelijktijdig zette de veel- 
beloovende jongeling de kritische beoefening der oude letteren, inzon- 
derheid die van het Grieksch, met \jver voort, en wel ten huize zijns 
vaders, gemeenschappelijk met uitstekende commilitones , zooals zijn 
oudere broeder Johannes, Gothfr. Sopingius, Jo. Isatic. Pontanus, Adr. 
Metius, Baphaël Clingbijl, Thom. Herbajus en Sibr. Siccama , die allen 
in de wetenschappelijke wereld genoeg bekend z\jn geworden 3). 



1) R. G. 30 Oct. 1604. 

*) Illi collegium et socieUlem stodiorttin iDieraat certis poenis legibusque- Ita 



81 

Prot Alardus Auletius was zQq leermeester ia de geneeskunde. 
Sixtas bezocht echter, om zich verder te bekwamen, ook de academiën 
te Leiden , Douai, Leuven en Parys, en promoveerde na z\jn terugkeer 
te Franeker in 1596. 

Spoedig werd hem aan het Hof van graaf Willem Lodewyk de op- 
Toeding van een paar neven des Stadhouders toevertrouwd. Daarbg 
oefende bij te Leeuwarden de geneeskundige pract^jk uit* Vervolgens 
bezorgde zqn beschermer hem op gunstige voorwaarden eene aanstelling 
als legerarts, in welke hoedanigheid hg verscheidene expeditien heeft 
medegemaakt, tot dat hem in 1605, gel^k w\j zagen, de leerstoel voor 
het Grieksch ten deel viel. Hieraan werd de uitlegging van Hippocrates 
Terbonden. 

Van zgn academisch onderwijs zijn geene berigten tot ons gekomen, 
maar dat hg een geleerd taalkundige was moet kunnen blgken uit de 
beide werken , die hg uitgaf, nl. Aeliani et Leanis Imp. Tacticoy c. nova 
mmne et animadoersiambuSj L. B. 1613, en Cl Gdkni Pergameni Para- 
fkrasUs MenodoH ad Artium liberaUum shtdium capessendum oratio adhor" 
iaUma, Bem^ quod qpHmus Medicus, nisi etiam Philosophus^ non stt. Ex in- 
terprekdiane nova , cum Notis ^usdem^ in qutlms partim textus Chraecus 
mend(aurj parHm iUustraiur. Fran. 1616. ^ 

Yeel verdriet baarde hem de misschien onregtvaardige doch spoedig op- 
geheven straf van tractementsvermindering, die hem, om dezelfde redenen 
als aan Metios , naar aanleiding van de geschillen met de Veno (zie 
blz. 72) was opgelegd, want aan Saeckma schreef hg nog in 1617, zeer 
ontmoedigd door den langen duur en ongunstigen loop eener procedure 
tegen de erven Stemsee over eene doctorsrekening : Sed utinam nunquam 
pedem fixissem hic ! Non eam expertus essem ignominiam ac jacturam, 
quae mihi , quoad vivam, cordolium faciet. Alii per vim eripuere, quod 
publico patriae sigillo decretum fuit stipendium, abinitio Professionis, 
qnarn obeo, et (aodebo dicere) cum honore (invideat quisquis est) ; Alii 
praeter fas, et omne aequum, quod mihi debetur, nunc detinent. Quid 
tandem mecum fiet misero ? ^). 
Achttien jaren werden hem ter vervulling zgner betrekking gegeven , 



Arceriaaac aedes domicilium Musarum erant, plu^que privata exercitia proderant, 
qeam qooniDdam lectiones poblicae. Siccama, de vita et morte Q, Sopingii, p. 3, 4. 
Aaa du gezelschap heriDoeren ook de inscriptien, die PoDtanus gaf in de Albums 
«B Arcerins, Herbajus en Sopingius, alsmede die van Sopingius in 'l Album tan 
PoDUnas, ia diens Poematum libri VL AmsL 1634, p 140, 143, 260. 

') Goll. V. Br. no. 192. 
DL IL 6 



want hg overleed, ongehuwd, den 1 Aug. 1633, ruim 52 jaren oud. Prof. 
Amama hield de lykoratie ; zijn jongere broeder Paulus en zgne zuster 
Jacquelina wgdden aan hem een epitaphium in de St. Maartenskerk. 

Vriemoet, 127—182 ; Banga, I, Ï92, 19S; zyn grafadiriftin Blancardi Paneg 82 ; Coü, Honum. 
484. 



Timaeus Faber. Schotanus overleed ruim een half jaar , nadat 
Lycklama was opgetreden, zoodat deze als de eenige hoogleeraar in de 
regten overbleef. Dom. Arumaeus schynt nog altoos eenig uitzicht op 
zQne overkomst gegeven te hebben , want in het begin van 1605 be- 
noemden de Staten hem op nieuw, en derhalve drongen de Gedepu- 
teerden ernstig bjj hem aan om de roeping optevolgen, ten minste een 
bepaald antwoord te geven, vermits zulks, nu Schotanus ook al aan de 
faculteit ontvallen was, in het belang der academie dringend werd ge- 
vorderd O- Ii^ FebruarQ bevorens was hq echter te Jena tot gewoon 
hoogleeraar benoemd. Om dat doel te bereiken zal hq de Friezen 
misschien wat aan de praat hebben gehouden. Inmiddels liet men 
andeimaal niets onbeproefd om Dion. Gothofredus, die 10 maanden ge- 
leden naar Heidelberg verplaatst was , op de meest verlokkende aan- 
biedingen overtehalen tot het verwisselen van zyn leerstoel met dien 
van Franeker. Deze pogingen bleven echter even vruchteloos aJs te 
voren ^). Daarop werden in het begin van 1606 onderhandelingen aan- 
geknoopt met Joh. Althusius, vroeger hoogleeraar te Herbom, nu Syn- 
dicus der stad Emden ^). In eene bijeenkomst met gecommitteerden te 
Bellingwolde schgnt hq beloofd te hebben de benoeming op een tracte- 
ment van / 1000 te zullen aannemen, maar ook Althusius kwam niet *)^ 

Intusschen slaagde men naderb\j gelukkiger bü Timaeus Faber, 
(Tjomme Biemers Smid), advocaat te Leeuwarden, waar hq ook (1578) 



1) R. G. 13 Mei 1605. 

2) R, G. 19, 27 Junij, 4, 6 Julij, 7 Sept, 9 Dec, 1605. Men bood hem jTlSOO 
tractement, vrye woning eo turf, restitutie van aüe traasportkosten, roet uitxigt op 
pensioen voor zijne weduwe. Dat de Keurvorst, ondanks de bemoeijingen vanoozen 
gezant Brederode, hem geen ontslag wilde gr.ven, daar hij nog maar kort te Heidel- 
berg stond, wordt aannemelijk uit een schrijven van G. d.d. 11 Aug. 1605, aan de 
curatoren. €oll. E. 

8) Vgl. over zijn leven en werken I. F. luglers Beytrdgê %ur Jurist, Biographie. 
II, 240. Hij overleed in het 81^ jaar zijns levens, den 12 Aug. 1638. 

4) R. G. 29, 30 April, U Mei 1606. Hoewei men inmiddels Faber reeds had 
benoemd, werd Althusius den 27 Maart 1607 nog aan z^'ne belofte herinnerd , met 
verzoek om de profcssio Juris te aanvaarden. Fran, Arch, no. 625. 



83 

geboren en vervolgens aan de Latgnsche scholen was opgeleid. Sedert 
1597 had hq te Franeker onder Schotanus en van den Sande, daarna 
te Leiden onder Bronckhorst, gestudeerd, met een zoo grooten tjver, 
dat hg zich zelfe geen behoorlijke nachtrust gunde. Toen voorspelde men al, 
dat hg eens een katheder zou beklimmen. Na in 1603 te Leiden de 
laurea doctoralis te hebben verworven , wgdde Faber zich met succes 
te Leeuwarden aan de regtspraktgk. In het laatst van September of 
begin van October 1606 aanvaardde hg het professoraat ^). Hoewel zgne 
gezondheid tengevolge van bovenmatig studeren zeer had geleden, 
en *t hem was aantezien, dat hg zwak was, heeft de academie hem toch 
17 jaren mogen bezitten. Even als Schotanus , onderwees hg hoofd- 
zakelijk de Instituten. Tot leiddraad voor de aanvangende leerlingen 
bewerkte hg Dispuiationes anmversariae ad q^atuor lii>ro8 InsHtuHomm 
ImperidUum^ Fran. 1609, 1612, 2 part, die ook aan andere academiën 
in trek kwamen, en zoodoende althans vier herdrukken beleefden ^. In 
zgne voordragt paarde zich helderheid aan beknoptheid. Met beleid 
wist Faber het oordeel zgner leerlingen zelfstandig te vormen, zoodat 
zg, zonder op gezag van anderen te steunen, regt en wet uit de bron- 
nen leerden verklaren 3'). Corypheën der wetenschap, als Huber, Vin- 
nius en van Bgnkershoek, hebben aan 's mans geleerdheid en scherp- 
zinnigheid den regtmatigen lof gebragt Vruchteloos hebben de Gro- 
ningers, bg de oprigting hunner hoogeschool, hem een leerstoel aangeboden. 
Hg overleed den 18 Sept 1623 , nadat zgne vrouw Titia Lammerts, 
eene dochter van den Leeuwarder burgemeester A4je Lammerts, hem 
kort te voren was ontvallen. Zg lieten ééne dochter na. 

fl. Boarieii Oraiio funebrU in OMwm, D. ïimaei Faèri, aecetierunt Epideeia (nl een 
Sfieedion. tu P. WuuemioB tu 12 blx. en Epieedia vui P» Kn)rf, I. U. D.) Fraa. 1628; 
Huber^ Autp, Dom. 182; Vriemoet, 188—188; Paquot, II, 58 ; 6. de Wal, Ann. 214-219; 
L. Aetsema, p. 67 ; lo FuDgenu. S^lva Carmi»um, Fran. 1607, p. 2. 



SYriemoet meende dat Faber in 1607 hoogleeraar werd. In het archief der 
unie is echter onder de missives van Gedep. Staten een brief van den Senaat, van 9 
Oct. 1606, houdende o. a., dat sommige studenten »hen vervordert hebben by de 
introductie D^ Tzommeri Fabri sulcken getier ende ongeruchte milden in de ver- 
gaederinge ten aensien ende b'yi^esen van de Heeren Feytzma ende Hillama te maken". 

S) L. B. 1612, 1615. Franeq. 1622, Lips. 1694. Zijn eerste werk was Annotatio- 
ntan liber unutj quo varia juris eivilit loea explicantur et eotunliafttur. Fran. etAmst. 
1608. Aan de Leidsche uitgave der Disputt, annivertariae van 1615 is toegevoegd 
zijne Quaestionum illustrium sive Annotationum selectarum — diatypcsis, 

*) Qiiicqoid subsecivi ocii a professione et gravioribus studiis impetrabat, amicis 
aut clientibus impertiebatur, conjungebatque duo difficillima, profitendi dexteritatem, 
cum solertia Patroni. Bouricius, Orat, fun, p. 18, 



84 

Augustinus Lollius Adama, oudste zoon yan prof. L. 
Adama, was een uitstekend leerling van de school te Dordrecht, terwQl 
Joachim Orydrius, volgens een ander berigt, Lollius Adama, daar Rector 
was. Den 4 April 1589 werd hij student in de geneeskunde te Franeker. 
Auletius was dus zgn leermeester. Tevens beoefende hij de oude let* 
teren , en bezocht vervolgens buitenlandsche academiën. Waar hQ tot 
Pbilos. et Med. Doet. is bevorderd, bleek ons echter niet ^). 

Sedert het begin van 1600 tot het einde van 1602 was Adama Lector 
tertianorum of conrector te Utrecht ') ; den 26 December 1602 werd hij 
op /*400 tractement, vrije woning en transportkosten , tot Kector te 
Kampen aangenomen voor zes jaren, van welke de laatste drie opzeg- 
baar waren. Den 18 October 1605 is hem zgne betrekking tegen Pa- 
schen e. k. dan ook opgezegd, en Wolfgang Marcus Gualtherus den 4 
Oct. 1606 tot z\jn opvolger benoemd '). Of hg nu nog tot October 

1606 in functie is gebleven, weten w\j niet; wel bleek ons, dat hg in 

1607 als geneesheer te Leeuwarden was gevestigd en moeite deed om 
opvolger te worden van den Rector Jo. Fungerus, die naar Franeker 
was vertokken *). Gelgk bekend is, werd Edo Neuhusius echter be- 
noemd. Na Clingbgrs dood benoemden de Staten hem {8. B. 10 April 
1608) tot Med. Prof., ,om 't goede rapport hun gedaan ende mede om 
die goede kennisse die (zij) selSis hebben van z\jn persoon''. 

Vond hg de faculteit niet in bloei, — in de eerste jaren gelukte het 
hem ook niet haar optehe£Fen uit dien toestand. Naar aanleiding van de 
twisten met de Veno verminderde men den 18 Dec 1609 zgn tracte- 
ment van ƒ500 immers nog met ƒ100, op den vrg zonderlingen grond, 
«dewgl deselve Adama maar twee auditores heeft". £en jaar later is 
die harde maatregel echter opgeheven. 



1) Et cum bic meus lileras coluerit et humaniores qaam liumaniss. extraqiie Pa- 
triam judicijs Academiarum publicis ornatus, Harlinganus vero conrector Dulla liheraü 
institutioDc perpolitus, nedum Graeca... Zoo schreef zijo vader over hem aan 
Saeckma. Coll. v. Br, or. 195. 

2) Ekker, blz. 81. 

3) Ons uit de archieven van Kampen medf'gedeeld door den archivaris Mr. J. 

Nannioga Uijtterdgk. 

4) De aangehaalde brief van zyn vader, die, ofschoon zonder jaartal, kennelgk 
tot 1607 moet (;ebragt worden, omdat daarin sprake is van Saeckma's aanstaand 
vertrek als buitengewoon afgevaardigde naar den Haag (zieSickenga, blz. 168), strekte 
om Saeckma's invloed te verwerven ten behoeve van Augustinus. Hij be- 
klaagt zich, da' Bogerman hem niet wilde helpen, en den minder bekwamen conrector 
te llarlingpn begunstigde. Dat Augustinus ie L. was, volgt uit de gebezigde woor- 
den : de filio meo istic (daar waar gjj zijl) Dr. Augustinus; en: fitius vero in isia 
Rep. civium onera snmptusque toleratj sint conditione, praxique tenuiore. 



85 

Onder Clingbtjl vonden wg in 1605 twee, in 1606 v^f, in 1607 twee 
medid ingeschreven, onder Adama in 1608 en 1609 geen enkele, althans 
voor zoover dit vak bq de namen in het album staat aangeteekend. 
Van Junq 1610 tot December 1615 tellen wQ daarentegen ten minste 
25 medische studenten in 't album, van welke er velen door Adama zgn 
gepromoveerd, o. a. Joh. Crellius, van Dordrecht, van wien Banga gewaagt 
(blz. 294), Barthol. Bachovius, van Gulik; Theod. Dammius, van den 
Briel , Petrus en Jacobus Lansbergen , twee Zeeuwen ' ), Henricus en 
Gellius Schotanus. Petrus Schotanus a Sternnga, een zgner verdienste- 
lijkste leerlingen, was in 1615 de laatste, die door hem is gepromoveerd ^). 

Wanneer men het album academiae verder raadpleegt, dan blpthet, 
dat Adama, terwjjl big in 1615 Rector Magnificus was, den 24 November 
nog eigenhandig een student heeft ingeschreven en daarop onmiddellijk 
de namen heeft vermeld van vgf, die in dat jaar gepromoveerd waren; 
dat onze Rector daarna, van af den 6 December tot aan het einde van 
het academiejaar door maandelijksche Praesides werd vervangen. Win- 
semius vermeldt in zgne Chronique, dat Adama in 1616 overleed. Wat 
kan er dan tegen het einde van 1615 met den hoogleeraar zgn voorge- 
vallen ? De Acta Senatus verspreiden daaromtrent geen licht. Prof. van 
der Linden, die in 1644 eene volglgst van Rectoren {Fasti Eectorales) aan 
het album toevoegde, schreef achter den naam van Adama: Quo sub 
anni eariium loco moto fttere ddnc^s menstrui Fraesides. Op deze woorden 
alleen steunt het berigt van Vriemoet^ dat onze Adama als Rector en 
hoogleeraar zou z\jn afgezet ; doch waarom ? Gravi, ut facile cogites, de 
canssa, quae vero nos latet^ zegt hg. Had Vriemoet nu maar bedacht, 
dat de bevoegdheid om een hoogleeraar af te zetten b\j Gedep. Staten 
berustte, dan zou hem gemakkelgk hebben kunnen blpen, dat hun 
Resolutieboek daaromtrent niets behelsde, en Adama gevolgelijk niet 
a^ezet kon zgn. 

Wg waren gelukkiger dan van der Linden, Vriemoet en Dr. Banga, 
want wg vonden onder de losse bescheiden in het academie-archief, 
het authentiek procesverbaal , waardoor de zaak wordt uitgemaakt ^). 
Woordelgk luidt het aldus : 

Den 3 t0M> 1616, ue dat ten versoeeke Magnifici D. Bectoris conyoceeri waerran aUe 



1) Zie over beo de la Roe, Geletterd Zeeland^ 347, 848. 

') Deze schreef een Compendium ex Galeni libris de locii affeclis conscriptum, 
Fran. 1616; en Speculum Luis pestiferae, in quo causae, signa, arctdentiaet curatio 
tam praeservativa quam eurativa ob oculos ponutUur. HoUui'd¥ 1621. 

^ Acta inter Dominos Professores et D. A. Adama", in hvi Dossier Stukken de 
Privilegiën enx. raakende. fi. 



86 

Heeren Professoren, s^n in Cnria Academica gecompareert DD. Busias, ticg Ex-Rector, Ma- 
couios, I. Andreae , Dmsius , Metius , Arcerins ende Leontins, Alwaer d Toorscbr. Rector D. 
Adama heeft yerclaart hoe hij yan Foerscheiden enormiteit worde geinsimoleert b^ den E. 
Heeren Professoren, welcker h\j hem evenwel merendeels niet scholdich en weet noch en 
achtet. Ëaenwel alsoo h\j daechelijckes grooter ende grooter molestien heeft, soo met het 
Rectoraat als met de conventen, dewelcke h^, vermits sijn suachheit niet bestand is te vor- 
draegen, versoeckt h^j nu ende mits desen, dat hij b\j het Collegie van du £. Heeren Profes- 
soren h\jcr tegenwoordich mach worden ontslagen, als mede dat hij van den convencibns 
mach worden geëxcuseert voor een tijtlanck , versoeckende euenwel de fanoir, aliantie encle 
goede vrientscbap met de selae Heeren Professooren s^jn coUegis, gel^jck h^' sich wederomme 
tegens hoerla^den presenteert ende belooft aller der seiner eere ende goede naeme ten allen 
tijden helpen voertestaen ende verdedigen. 

H^'er op is geresolneert , dat de Heeren i^rofessoren, van gel\jcken verclaeren gemelten 
Rectorem met alle vrientscbap willen b^egenen, hem ende sijn eere helpen defendeeren, ende 
voor hem intercéderen b\j gelegentheit nae behoeren. Is hem volgens accordeert syn vordere 
versoeck ende hij van het Rectoraat ontslaagen, geleek hem oock is geeonsenteert, dat hij, 
tot renocatie des College' , van den Conventen sall sgn bevrget. £x decreto et mandato 
Senatns Academiae volnntateqne Domini A. Adama nominati, scripsi snbscripsi Secretarius 
Aeademiae Franekeranae anno, die loccqne qnibas snpra. 

BROERIÜS AB HANNUA. 

De beschuldigingen, die tegen Adama waren gerezen, betroffen waar- 
schflnlgk het niet nakomen van zijne verpligtingen als Rector, of de 
gebrekkige handhaving van zgn gezag in een tijd , waarin de burse en 
de conventicula nationalia zoo veel te doen gaven. Dat het beroep op 
eene zwakke gezondheid zgnerzgds niet werd voorgewend om van het 
rectoraat en van het bijwonen der Senaats-vergaderingen verechoond te 
worden, en de man dus werkelijk Ijgdende was, mag men gaaf aanne- 
men uit de omstandigheid, dat Adama in het begin van 1616, dus zeer 
kort daarna, is overleden. Zgn opvolger Winsemius werd immers reeds 
den 14 Maart 1616 benoemd. 

Adama heeft ook een goeden naam nagelaten. Prof. Verhel, die 
student werd te Franeker in 't jaar, waarin Adama gestorven is, her- 
dacht hem ten jare 1639 , in de Igkrede op Winsemius, immers in de 
volgende bewoordingen : Obiit Anno 1616 Vir Clarissimus Doctor Au- 
gustinus Adama, in celebri hoc Athenaeo Medicinae Professor facundus 
aeque ac judiciosus, eruditione clarus. — Het was ons aangenaam, dat 
WB het weinige, dat Vriemoet van hem wist medetedeelen , konden 
aanvullen ; nog meer verheugde het ons , dat wg dezen hoogleeraar 
konden zuiveren van een blaam, die door een enkel los woord van van der 
Linden op hem was geworpen en bleven rusten. 



87 

Paalus Buis. Wij hebben gezien hoe er ook na de benoeming 
van Tim. Faber pogingen werden aangewend om Althusius tot de over- 
komst te bewegen. De Gedeputeerden schijnen zelfs tot na het vertrek 
van Lycklama, zich gevleid te hebben nog met hem te zullen slagen, 
totdat op inlichtingen van Sibr. Lubbertus, dat de Emder Syndicus er 
van af zag, den 7 Sept. 1610 besloten werd tot de benoeming van Paulus 
Buis, Deze Zwollenaar was den 12 Mei 1593 aan de Franeker academie 
gekomen en alzoo een leerling geworden van H. Schotanus. Exercitii 
gratia* verdedigde hfl onder dezen den 5 April 1595 Theses (29) de 
acguirendo rerum dominio jure geniium , Fran. 1595. Buis bezat den graad 
van Licentiaat. Of hij dien te Franeker of elders had behaald, kunnen 
wij niet beslissen. In 1602 ontmoeten wij hem als I. U. Licent. en Con- 
rector in zijne geboorteplaats '). Volgens eene aanteekening v^n E. M 
van Burmania, komt Willemtien, dochter van Pieter Butgers, in dat jaar 
voor als zijne vrouw. 

Intusschen heeft h^ zich, ongetwijfeld om het Eanonnieke en Ger- 
maansche regt te beoefenen, ter voorbereiding zijner straks te noemen 
studiën over de Pandecten , te Keulen opgehouden , waar in 1601 zijn 
Tradatus de annuis redüibtis, in 1604 z\jne Subtüiorum juris sive disser- 
iaiümum Academicarum de jure theorico libri VII voor het eerst zijn ver- 
schenen. Daarna zich aan de theoretische en practische regtsbeoefening 
in zijne geboorteplaats wadende, gaf hifl een De offido judicis liber sin- 
ffularis, quo judicum munus et potestas in cognitione definUioneque causarum 
perspieue tradüur^ Fran. 1603, uit, terwijl in 1608 van een CommenL in 
umversas Pandectcts, Cum diffenrentiis juris canonici et consuetudinum Oer- 
maniae, prior pars^ te Zwolle het licht zag. 

Reeds ten jare 1606, toen het uitzigt op de komst van Althusius ver- 
flaaawde, was Buis door prof. Lycklama voor het Franeker professoraat 
aanbevolen 2). Faber ging hem toen wel voor, maar na Lycklama's ver- 
trek ging men hem niet voorbij ^). Ofschoon h\j sedert een paar jaren 
ook burgemeester van Zwol was, nam h\j toch gaarne den leerstoel aan, 
ten einde zich geheel aan de v\^etenschap en het onderwijs, en daarmede 
aan de voltooijing van zijn vergelijkenden commentaar op de Pandecten 
te kunnen w\jden. De uitlegging der Pandecten zou immers juist z\jne 



1) Oe Zwollenaar G. B. Zellias droeg zijne Thêses Logieaede categoria quantitatit, 
Fraa. 1608, o. a. op aan Nicolaas Buis, een der drie secretarissen, en aan Paulus 
Bais. 1. U. Licent en Conrector te Zwol. Dat hij deze betrekking ook heeft vervuld, 
bleef aan Vriemoet onbekend. Zyn vader was Johan Buis. Bijdr, t. d, gesch. v. Over- 
ysM/. V. 216. 

s) Goil. V, Br. DO. 164. 

3) R G. 7 Sept. 1610. 



88 

taak zgn. Het tweede gedeelte daarvan kwam dan ook in 1614 teFra- 
neker van de pers. Zgn collega Faber doceerde de Instituten , maar 
Buis liet de studenten over dit rechtsboek disputeren, bliijkens de Ulustrea 
quaestiones controversae ad libros IV InstüiUionum^ disputationibus XVJU 
in Academ. Franeq. propositae. Fran. 1615. Inmiddels bewerkte hg ook 
een handboek ter beoefening van de PoZi^a, onder den titel: DerepubUca 
libri tres, quibas tota FolUkae ratio nova éb succincta mdhodo ingenuo 
eiusdem praxi applicaiur, Fran. R Doyema, 1613. Hij begon dus de Po- 
litica reeds aan de philosophie te ontrukken, blijkens de volgende defi- 
nitie, die hg in het aangehaalde werk gaf: Politica est doctrina Keipu- 
blicae rite tractandae. Est nempe magis practica quam speculativa. Aan 
het verzoek zgner leerlingen om eene systematische handleiding, kwam 
hq gaarne door de uitgave van dit werk te gemoet — vooral ook om 
de werkelijke behoefte» hem gebleken: postquam deprehendi quidem 
exstare compendia nonnulla ejusdem doctrinae, sed conclusa fere prin- 
cipiis philosophiae extremis. Tenzelfden jare verscheen zijn lUustrtum 
Disquisitionum polUicarutn liber, quo quaestiones poUticae, seu ejus quae 
est de gerendae reipublicae ratione, septendecin disputationibus expUoantur. 
Fran. U. Balck. 1613. 

Op den 23 Sept 1617 ontrukte een plotselinge dood dezen geleerde 
aan de hoogeschool. 

Ware de lijkrede, door prof. Andreae gehouden, in druk verschenen, 
dan zouden ons zgn levensloop en zgne huiselijke omstandigheden mogelgk 
meer in bijzonderheden bekend zgn geworden. 

Vgl. Vriemoet, 141—144. 



Andreas Boorda werd den 25 April 1611 door de Staten tot 
hoogleeraar in de logica benoemd, in de plaats van wijlen LoUius Ada- 
ma. In het Eesolutieboek der Gedep. Staten leest men daarentegen op 
10 Mei dv. : Is binnen gestaen Andreas Boorda, ende heeft alhier sijn 
commissie als Ethices Professor horen lesen, ende aengenomen deselve 
naer behooren te bewaren". Daar de Veno Ethices prof. was, moet in 
het diploma of in de resolutie der Gedeputeerden eene vergissiog heb- 
ben plaats gehad, gelgk Vriemoet teregt opmerkte. In den Senaat werd 
hij den 16 Mei als Prof. Logices ontvangen. 

Vriemoet houdt hem voor een zoon van Carel Boorda, grietman van 
Idaarderadeel, een bekend en verdienstelijk staatsman. De bewerkers 
van het Stamboek van den Friesehen adel geven gronden ter bestryding 
van dat gevoelen op ; daarentegen toekende £. M. van Burmania aan, 



dat Andreas, met zgn vader Garel voornoemd , onder óén grafsteen , in 
de groote kerk te Leeuwarden is begraven. Gaarne laten wg aan ge- 
nealogen over, om de waarheid in dezen uitvondig te maken. Van zqn 
vroegeren levensloop is ons evenmin iets bekend geworden, als van 
zgn onderwQS, gedurende de tien jaren, waarin Rootda aan onze hooge- 
school was verbonden. Zgn vriend lieuwe van Aitzema prgst hem 
aldus: 

Te aemper indefessus habet labor 
Saeras docentem Piëridnm timb, 

Nomenqne ab eoo propagat 

SoUs ad besperium cubile. 

Den 27 Maart 1621 werd h^ aangesteld tot rentmeester-generaal van 
's lands domeinen en het Bildt. Zgne vrouw Anna Juckema , die hem 
overleefde f was eene dochter van Ipe Jacobszoon, of Epo Jacobs Juc- 
kema, burgemeester van Franeker en volmagt ten landsdage. 

Het jaar, v^aarin hg overleed, aan Vriemoet onbekend gebleven, blgkt 
uit de begeving van het rentmeesterschap aan Bern. Oosterzee op den 
11 October 1626, ,nu door den dootlgcken affganck van W. den fleer 
Andr. van Roorda vacant geworden zgnde". Z|jn sterfdag was, volgens 
Buimania, de eerste Augustus. 

Vriemoet, 145—147; add. 4, 20; L. AetMsma, 51, 52; Stamhoeh, U, 207; Losse aantt. 
Tan Jbr. £. M. Tan Bnnnankj in de CoU. E, 



Joachim Andreae (van Andreè) een edelman uit Straal- 
sund, zoon van den Ridder Martgn Andreè en Margaretha Veltschouw, 
werd den 8 September 1607 student te Franeker, waar hg tot aan zgne 
promotie in de regten schgnt gebleven te zgn. Hg volgde (& JS. 17 Mei 
1613) de Veno op als hoogleeraar in de Physica en Kthica^ in welke 
hoedanigheid hg den 4 Jung 1613 is geïnstalleerd. Twee jaren later, 
den 26 Jung 1615, legde Andreae den Senaat eene aanstelling over van 
den 15 Jung bevorens, «omme jus et Ethicae doctrinam te profiteren 
ordinarie". 't Onderwgs in de physica werd gelgktgdig aan Maccovius 
opgedragen. Tot den dood van Buis in 1617 telde men in de juridische 
faculteit dus drie hoogleeraren. Faber doceerde de Instituten , Buis de 
Pandecten; welk deel dier wetenschap nu voor rekening van Andreae 
kwam, bleek ons niet. Na 1617 zal hg, vermits Buis niet dadelgk door 
een ander werd opgevolgd, de Pandecten wel behandeld hebben, totdat 
hem in 1620 een zetel in het Friesche Hof werd aangewezen. De weg 
tot dien hoogen post was hem, als vreemdeling, geopend door zgn huwelgk 



90 

met Ansk van Burmania. Later ziet men Andreae een staatkundigen, 
loopbaan betreden. In 1634 werd hg namelijk met vgf anderen naar 
den Haag afgevaardigd om namens den Stadhouder en de Staten ge- 
schillen over krijgszaken uit den weg te ruimen. In het jaar daarna 
vervulde hy namens de S. G. met Rochus van den Honaert en Andr 
Bicker eene ambassade naar Pruissen om het verlengen van 't Bestand 
tusschen Zweden en Polen te bewerken ; in 1645 was h\j in de ambas- 
sade, die namens de S. G. het vriendschaps- en handelstractaat met 
Denemarken heeft gesloten. 

Na het raadsheersambt ten behoeve van zijn zoon Henning George 
ten jare 1646 te hebben neergelegd, wydde hy zich meer uitsluitend 
aan het lidmaatschap der Algemeene Staten. De ratificatie van den 
Munsterschen vrede is door hem als hun voorzitter geteekend; in April 
1651 bekleedde hg het voorzitterschap van de Groote Vergadering. In 
zijne politiek toonde h\j zich zeer Stadhoudersgezind. 

Sedert 1646 was Andreae wederom in betrekking tot de academie 
gekomen als Curator. 

Den 2 Mei 1655 overleed h\j. Z\jne eerste vrouw had hem vier 
kinderen geschonken ; zQn tweede echt met Sophia van Vervou, weduwe van 
W\jtze Sickes van Cammingha, heer van Ameland, was kinderloos gebleven, 

Naamrol der Raden 's Boft van Friesland, U, 85; Vriemoet, 148—150; Scheltema^ I^ 
26;Sickciig», 181-184; R. Neuhusius. 11. 168; H. Neuliusms, 22—86, 109, 18*. 



Johannes Maccovius. Na den dood van Lydius beriep men 
Fr. Junius van Leiden op het hooge tractement van /■1200, waartoe de 
stad Franeker uit eigen beweging / 200 had aangeboden »). Bij deze 
vruchtelooze poging schgnt het te zgn gebleven. Toen echter vele jaren 
later (1614) ook Nerdenus gestorven en Lubbertus alleen overgebleven 
was, dacht men beide vacatures gelijktijdig te vervullen, door de be- 
noeming van Joh. Bogerman en Godofr. Sopingius, predikanten te Leeu- 
warden en Bolsward. Beide verklaarden, .siende de noot van de Aca- 
demie tot Franeker", die roeping, ondanks vele bezwaren, te zullen op- 
volgen , als de stedelijke magistraten hen maar wilden laten gaan «), 
Terwijl er nog pogingen werden aangewend om zulks te bevorderen , 



») jR. G. 23 Scpt. 1601. 

«) R. G. 30 JutUj, 23, 28 Dec. 1614. 



91 

gaven Curatoren aan Gedep. Staten, ter aanbeveling van een daartoe 
strekkend verzoekschrift van studenten , te kennen , dat er maar één* 
professor in de theologie was, waar drie behoorden te z^'n, «endeJoh. 
Maccovius om enen geringen tractement wel soude wesen te becomeu; 
en dat deselve Maccovius een persone was van seer goede partien ende 
uijtnemende geleertheyt, oock in Theologie, ende verscheiden andere 
wetenschappen seer ervaren, ende benevens dat de studenten bovenmaten 
aengenaem, die bugten twtjffel de Academie tot Franeker enen groten 
Luister soude geven ende vele studenten van alle quartieren herwaerts 
trecken, gelgck daervan airede goede beginselen gesien waren" i). Den 
28 Januar\j 1615 volgde dan ook de verlangde benoeming van Maccovius 
tot buitengewoon professor in de theologie, op ƒ500 tractement. 

Maccovius was , met twee Poolsche edelen , die aan zijne hoede en 
leiding waren toevertrouwd, den 21 October 1613 te Franeker als student 
ingeschreyen en kort daarna (8 Maart 1614), na een dispuut de Ecclesia 
te hebben gehouden, door Sibr. Lubbertus tot Theol. Doet bevorderd. 
Twaalf dagen later overleed Nerdenus. Ongetwüfeld dacht Maccovius de ge- 
l^enheid om zgn fortuin te maken te moeten benuttigen, door het 
houden yan voorlezingen , waarin hg, van af 15 Julg 1614, een Systema 
breve TJieologiae ontwikkelde. Ziedaar de ,goede beginselen" waarvan 
Curatoren gewaagden, en die hem de gunst en ondersteuning der stu- 
denten bezorgden, gevolgd door het professoraat. 

Inmiddels vervloog het uitzigt op de komst van Sopingius ') ; reden 
welligt, waarom Maccovius al den 16 Juni] dv. tot ordinarius is bevor- 
derd, met eene tractementsverbetering van ƒ100. 't Onderwgzen der 
physica, tot dusver de taak van Andreae, droeg men hem tevens op. 
Makowsky was zijn eigenljgke geslachtsnaam , Lobzenicz , een stadje in 
Polen, zijne geboorteplaats, Samuel Makowsky en Margaretha Seklewska 
waren z{jne ouders. Geboren in 1588, kwam hij wat laat aan de studie, 
en wel eerst te Dantzig, onder leiding van den destigds vermaarden 
Barth. Eeckermann, wiens handboek over de logica nog bg de Instructie 
der Curatoren van 1660 aan de Latgnsche scholen en onze academie het 
burgerrecht behield. Onderscheidene hoogescholen in Duitschland wa- 
ren door Maccovius bezocht ; herhaaldelgk tegen Jezuiten en Socinianen 



1) R. G. 22 Nov. 1614. 

>) De Bolswarder gemeente schiJDt zeer tegen zijne losmaking geij?erd te hebben, 
zoodat hy om den Trede te bewaren besloot te blijven. Hy overleed reeds den 30 
November 1615. S. Siccama, de vita et morte Godefr. Sopingii, i, a. p. 



92 

opgetreden , had h\j zich eene baitengewone vaardigheid in het rede- 
twisten verworven , ofschoon hg het in de klassieke talen niet ver had 
gebragt 

Zonder dat de Curatoren 't oordeel van Lubbertus hadden ingewonnen, 
was h|j op den katheder geplaatst door den aandrang van studenten, in 
wier gunst de oudere ambtgenoot , wegens zyne strengheid , weinig 
deelde ^). Was deze een vurig Calvinist, naar de leerwflze en de inrig- 
tingen der Nederl. Herv. Kerk, de jeugdige Poolsche godgeleerde was 
nog steiler door de consequente toepassing dezer leer; Calvinista tam 
rigidus et paradoxus, ut et aliis rigidis displiceret — schreef Weismann. 
De collegiale vrede was dan ook van geen langen duur. Lubbertus liet 
weldra theses, welke onder het praesidium van Maccovius waren verde- 
digd, door antitheses bestreden. Geen van beiden moet het daarbg aan 
hatelijkheden hebben ontbroken. 

Zeker als wjj er van zjjn, dat de aanklagte wegens onregtzinnigheid, 
waarvan Maccovius, gelgk w\j vroeger zagen, ten laatste door deDord- 
sche Synode werd vrggesproken , door Lubbertus werd voorbereid ') , 
meenen w\j toch de drijfveer van Lubbertus in dezen niet alleen aan 
onverdraagzaamheid te moeten toeschreven, maar ook aan het streven 
om de academie te bevrgden van den nadeeligen invoed van Maccovius. 
Wg kennen Lubbertus immers als een gverig voorstander van orde en 
goede zeden, die alles beproefde om de bandeloosheid der studenten te 
keer te gaan. Maccovius was op aandrang van studenten uit hun mid- 
den op den katheder gekomen. Weldra bleek hg zgne collega's te 
belasteren en voor de academiejeugd niet onder te doen in vechten en 
zwelgen. Vier professoren, aan wier goede trouw niet valt te twgfelen, 
schetsten hem als een homo moribus plane barbarus^ wiens leven niets 
meer of minder was, quam continua impietas. Uit de Senaatsvergade- 



1) Experientia enitn didici D. D. Scholarcbas (inter nos dictum esto) maluisse 
desideriuiD pastorum vestrorum sequi, qaam judicium oostrum. Polonus enim, Wio« 
semius, Rhala, Buricius, Hachtiogius et Amesius oobis iosciis et incoosullis Tocati 
saot. Ita factum est ut quibus nusquam locus patebac, bic omnibus praelati sint — 
zoo schreef Lubbertus aau Saeckma, 7 Aug. lt>23. Goll. v. Br. no. 47. 

3) Lnbbertus zond die theses en antitheses aan Saeckma en de Leeuwarder pre- 
dikanten ter beoordeeling. Over de beschouwingen Tan de laatsten schreef hij aao 
Saeckma: Judicium illorum est rectum, neque debent illi, quibus orlhodoxa doctrina 
cordi est, hoc judicium aspernari. Nosiri paf tores incipiunt fremere, et fideo futurum 
ut ip<ium »d D. D. l)epuldt<»s deferant Quod si fla, mirabor an quisquam sit, qui 
tam ab»urdoruin dogmalum defeusionem aut patrocioium suscipere velit. Notas dili- 
genter expeiidi, collat'one facta video quaedam ab iliis esse notata, quae ego prae- 
terg Sed ego ea tantum, quae crassiora sunt, notare volui. Brieveo van 13 en 19 
Maart 1618, in de GoH. v. Br, no. 34, 35. 



98 

ringen werd h\j rervolgens geweerd. In wiens oogen kon zoo iemand 
een grooter gruwel zgn, dan in die van Lubbertus ? 

Tot ons leedwezen zgn ons geene theses in handen gekomen , die uit 
de pen van Maccovius z|jn gevloeid — doch wjj meenen niettemin ge- 
rust het er voor te mogen houden, dat de man, die door z\jn twistzieken 
aard zelfs met Amesius over hoop geraakte, van den beginne af aan 
zgne dispuutcollegien zal hebben misbruikt om Lubbertus te tergen. 

In de talrqke brieven van Franeker professoren uit dien tfld, die 
wg mogten raadplegen, hebben wfl geen enkel gunstig woord over 
Maccovius aangetroffen, maar altoos een oordeel in tegenovergestelden 
zin, terwgl Lubbertus door zgne ambtgenooten , van welke faculteit 
ook, altoos met eerbied en hoogachting werd besproken. 

Gaarne gelooven wQ echter, dat Maccovius met het klimmen z\jner 
jaren wgzer en bedaarder is geworden. In 1629 werd hem het bq wonen 
yan de Senaatsvergaderingen immers b\j provisie weder toegestaan , en 
in 1633 heeft men hem. voor het eerst sedert 1617, het rectoraat we- 
der toevertrouwd. 

TTit de Ordines Lectumum van 1629 en 1631 bleek ons, dat Maccovius 
in die jaren de hei conmunes theologici^ laatstelgk daarvan de Prae- 
desiinatie behandelde, welke voorlezingen door zgn leerling , landgenoot 
en bewonderaar, Nic. Arnoldus in het licht zgn gegeven (Fran. 1650, 
Amst. 1658) , even als de Theologia pokmica^ AtUi'Socianus en andere onder- 
werpen , op zgne collegien behandeld , welke vereenigd den titel dragen : 
Joh. Maccovms Redivivus, sive manuscripta eju8 typis exscripta^ procurante 
Nic Amoldo O- Fran. 1647, ed. 2» 1654. De disputen, die van 1618—22 
en in 1625 onder onzen hoogleeraar werden gehouden, zgn gedrukt als 
Collegium Theologicum , en Collegium cantroversarum guaestionum, te zamen 
onder den titel CoUegia TJieoïogica^ quae extant omnia^ ed. 3* , Fran. 1641. 
Onder zgne OpuscUla phüosophica omnia^ Amst. 1660, is ook een Systhema 
physicum opgenomen , dat waarschgnlgk de leiddraad bg zgn onderwgs 
in dit vak was. 

Bronnen genoeg om daaruit 's mans leer- en denkwgze te kunnen 
vernemen. 

Eenmaal schgnt hem de eene of andere betrekking in zgn vaderland 



1) ... haec, ut Haccovü pleraque, extemporaea sunt, studiosis, ex temporff^ 
absqae ullo librorum adjumento diclaia, . . . Araoldus in Praefat, -— Zes of seTen 
theologen hel»ben uit haoden tan M. de doctorale waardigheid ontyangen, o.a. Gonst. 
L*Emperoar ap Oppljck, in 1617 oa terdediging van Theses de peccato originis, Job. 
C1uto« ia 1633, en Joh. Goccejas, in 1644. 



94 

te z|jn aangeboden. Overigens is ons niet gebleken, dat men hem er- 
gens heeft verlangd ^). 

Na den dood van Hachting deed h{j ob rem angustam domi (hg had 
maar J 700 tractement) moeite om, althans tydel^jk, de logica te mogen 
onderwazen. Ofschoon dit niet werd toegestaan , heeft men hem toch 
met eene tractementsverbetering van / 100 verblijd. 

Na veel sukkelens overleed Maccovios den 24 Junq 1644. Driemaal 
was hü in het huwelijksbootje gestapt, eerst met Antje Ulenborch ^ , 
daarna met eene dochter van prol Cliogbtjl, eindeügk met Frouk van 
Bonnama, die hem overleefde en nog tweemaal hertrouwde. 

Joh. Cocceji Oraiio habUa in fttnere Joh. MaecovU, Fno. 1644 ; ook voor den Macconmt 
Redivivftt, en in Coccoji Opera, VUI, 61-54. Vriemoet, 151—160; Paqnot, II, 118— ISO; 
B. NenKaeini, 162; zgn gnfeehrift Blancardi Faneg, 88; Cotf. JCmnksi. 147; Ons D. 1,45-50. 



Theodorus Leontius, eigenlijk Dirk Lieuwes, geboren in het 
Friesche stadje Sloten , kwam ons niet vroeger voor, dan toen hg den 
29 April 1598 , op 25jarigen leeftgd, te Leiden als student in de regten 
werd ingeschreven. In 1606 ontmoeten w\j hem als rector van de La- 
tgnsche school te Sneek ^). Het doctoraat in de regten werd hem eerst 
den 31 Julij 1607 verleend, nadat h\j eene D. decriminelaesaeMajesiaHs 
had verdedigd. Daar de conrector van Dockum, Dr. Paulus Arcerius, 
in 1609 tot rector te Sneek beroepen werd, mag men aannemen , dat 
Leontius toen is afgetreden, om den 25 April 1609 het secretariaat bij 
het stadsbestuur van Sneek te aanvaarden. In deze laatste betrekking 
bleef hg werkzaam tot den 2 Mei 1614, toen hg , naar het schgnt zgns 
ondanks, als zoodanig door Gajus Nauta werd vervangen. Den 24 Aug. 
1614 schreef hg namelgk : cum hisce diebus Langeveram, ad excutiendum 
animi languorem, excurrissem, deprehenderunt isthic me litterae con- 
sulis Franequerani. Dit schrgven van den magistraat van Franeker 
strekte om hem te verwittigen, dat er binnen kort zou worden overge- 
gaan tot de vervulling van de professie UnsftMe Latinae aut Eloquentiae. 
De leerstoel in dat vak was, waarom bleek ons niet, sedert het aftreden 



1) Wij leiden dit af uit de tolgende schampere passage in een brief Tan Lub- 
bertus aan Saecidna, Tan 9 Junij 1624: Sarmata abiturit in Polouiam, sed petit aug- 
mentum stipeodij, unde colligo illum nihil minus cogitare , quam in Sarmatia manere. 
Goll. V. Br. no. 48. 

2) Zij was «ene dochter ?aD den raadsheer R. Ulenborch, dus eene zuster der 
Trouw Tan Rembrandt. 

8) tScholae Snecanae Rector Tigilantissimus" Trordt hg genoemd door lUn leer- 
ling Henr. ATercampius, in de opdragt Tan eene in 1606 te Franeker gehouden dis- 
putatie. 



95 

van Elardus Reinalda in 1591, onvervuld gelaten. Den 2 Julti 1614 was 
die zaak in de vergadering van Gedep. Staten ernstig overwogen, doch, 
om ons onbekende redenen, door de Curatoren aangevoerd, in delibera- 
tie gehouden. 

Leontius maakte van den hem gegeven wenk dadelqk gebruik. Hg 
wendde zich namelgk om raad tot Relnalda, dien hq nu eens zjjn 
affmis^ dan eens z^n «broeder*' noemde, en tot Joh. Saeckma, wiens moe- 
der Fedsje van Ringhia eene zuster was van de vrouw van Reinalda. Hun 
invloed b\j Ritske van Ringhia, een oom van Saeckma, en bü Sufir. van 
Hania, die door Leontius «mijnen lieven endewaerden Broeder" genoemd 
wordt, en een stiefzoon van Reinalda was, werd door hem ingeroepen O- 
Daarna wendde hg zich in het laatst van Augustus regtstreoks tot de 
Curatoren (Donia, Feytsma, Lycklama en Hillama). Nog voor het einde 
der volgende maand was hij reeds van den goeden uitslag verzekerd, 
hetzg dat hg was voorgedragen, hetzjj dat hem vergunning was gegeven 
om bg voonraad academische voorlezingen te houden. Dezen indruk gaf 
ons de volgende proeve van zgn dichtkunst, aan Saeckma gerigt : 

s. p. 

Mag:ne tIt atque tnimo semper vel maxime nostro^ 
Si TBcat, et plaeidé ntionem admiserls. edam, 
Car mea Te mraam compeUet epiito!a magnia 
Cinctatom et Patriae debantibaa omnia coris 

Qni nilia esse mihi, Patrone yidebar, et aara 
iEtheria nostra^ omni fore tempore Maaas 
Indignaa rebar, per Te nomenqae decasqne et 
Qnaesitam nobis fateor cnm laude corouun. 

Hoc animam stimnlat, andax hiue promicat üle 
£t terram linqnena veatris ae aubleyat alis. 
Ergo age, magne Hbros, andacibna annne eoeptta 
Ingeniomqne aage, qnod Tel Tibi aerviat xmi. 
Vel per Te moltia: Potero, ai poaae yidebor 
Te laadare , alioa (aed Te praeennte) doeere. 

Ominor hoc, aolnmque tuam, Patrone, favorem 
Ominia eaae loco fateor mihi : caetera tecum 
Conficient Haecenatea : quiboa omnia certe 
Bebebo : sed eoa omnea Tibi, SAËKEMA, aoll. 

Ato yir Ampliaaime, Patrone aingolaria : &camadDominam ab Ringhia et Fratrem ab Hania 
icripcerim. Te aiaiiil interpellari patere. Inter Orietmanum Obbens & me reconciliata gratia t. 



ï) Coll. V. Br. no. 217—220. 



96 

promititqve adieyerat^, se •eriptnrnm ad Dom, Crack, nvUamqve admUauram ezeaaationem 
i noD 01e in hoc ambitn k mefecerit. Sneoae 4o Kalend. Octolir. 161 4. 

Tmu totna 

THEODOBÜS LBONnUS. 

Leontius is echter eerst den 16 Junü 1615 door G^dep. Staten ,by 
eenparige stemmen gecosen totte professie Latinae linguae ofte Eloquen- 
tiae, op een tractement van zeshondert Caroli gulden 's jaers^ 

Yan zqn onderwtjs weten wg niets medetedeelen. Eenige brieven , die 
Tan zgne correspondentie met Saeckma bewaard bleven, bewgzen, dat 
hg zuiver en vloegend Latgn schreef, en een opgeruimd geestig man 
was. Hg gewaagt daarin van een boekje, door hem ten behoeve zgner 
leerlingen geschreven, 't welk Reinalda en Saeckma zouden nazien, al- 
vorens bet ter perse ging. Zgn vroege dood in 1617 heeft de uitgave 
misschien verhinderd. Een Igkzang op G. Sopingius, achter diens Ie- 
vensberigt door Sibr. Siccama^ was voorts het eenige, dat wg van zgne 
hand aantroffen. 

Vgl. Vriemoet. 161, 168. 



Menelaus Winsemius, de opvolger van Aug. LoUius Adama, 
den 25 Januarg 1591 in Frieslands hoofdstad geboren, aan de triviale 
scholen aldaar uitstekend onderwezen, vooral ook in het Grieksch, toen 
zgn vader Hago Fiers Winsemius praeceptor en Jo. Fungerus rector 
waren, promoveerde met groeten lof tot de hoogeschool. De Leidsche 
academie zag hem den 4 April 1609 O onder de aankomelingen. Aan- 
vankelgk beoefende hg de physica en wiskunde, daarna wgdde hg zich 
aan de medische wetenschappen, onder de leiding van P. Pauw, Ae. Ev. 
Vorstius, Otto Heurnius en Regn. Bontius. Winsemius werd spoedig een 
geliefd leerling van Pauw, ja diens huisvriend, ,mgn Fries,'^ zooals de 
groote man hem noemde. Van Pauw ontving hg ook privatim onder- 
wgs in het gebruik der eenvoudige en zamengestelde geneesmiddelen, 
artsengmengkunde, botanie en anatomie 2) ; het vertoonen en uitleggen 

1) Verhel is in zgne lijkeratie onnaauwkeurig. Hij |i;eert 25 Januarg 1593 als 
Winsemius* geboortejaar op, zegt toorts dat deze op IBjarigen leeftijd in 1593 onder 
het Rectoraat van P. Pauw student werd. Pauw was rector in 1606. Was W. toen 
15 jaren oud, dan moest hg in 1591 geboren zijn. Uit het Leidsche album blgktde 
waarheid. Hg is ingeschreven 4 April 1609, an. XVIII, stud« bon. Litt. Zijn fi^e- 
boortejaar is dus 1591, niet 1593. Dit stemt overeen met zijn Ao. 1635, Aet, ii, 
op zgn portret ten raadhuiie te Praneker. 

3) Anatomiciim studium docté et accurate peregit, in quo ejusdem Magi^tri usus 
opera , ejusdemque praeceptis non vulgaritcr imbutus, tantus evasit, ut solus inter 
omnes et apud omnes, tam Professores quam studiosos, eo nomine inclaraerit, nee 
aecundum ei et paris meriii et dignitatis agnosceret, praeterquam virum, unice ei 
dilectum, et inter omnes delectum D. Guilielmom Stratenum . . . 



97 

Tan planten in den hortus liet de leermeester niet zelden aan zgn be- 
gaafden diadpel over. 

Winsemins zag een wèlbesteed academieleven in 1613 bekroond met 
de laorea doctoralis, hem door Pauw oyergereikt 

bi zgne geboorteplaats teruggekeerd, Tond hg daar in Dr. Nic. Mule- 
rins, onderwqzer in het Grieksch en de philosophie aan de Latgnsche 
school, medicus en mathematicus, later hoogleeraar te Oroningen , een 
Triendschappelqken raadsman bq de practische toepassing zgner kun- 
digheden. Met diens oudste dochter Christina sloot hg den 11 Jul|j 
1613 den band der echtelijke trouw, terwgl hg zich inmiddels te Emden 
had neei^ezet. Op aandrang zgner verwanten vestigde hg zich, na een 
eenjarig verblgf te Emden, in zgne geboorteplaats, misschien wel omdat 
zgn schoonvader het hoogleeraarsambt te Groningen had aanvaard. Na 
Adama^s dood beklom onze Leeuwarder geneesheer in Maart 1616 den 
ledigen leerstoel voor de geneeskunde te Franeker, ten einde -- zoo 
luidde zgne aanstelling — alle deelen dezer wetenschap te onderwgzen 
en .anatomiam te exerceren^'. *t Medisch onderwgs, dat, zooals wg za- 
gen, onder Adama in zgne opkomst was, trok door den naam vanWin- 
senüus een steeds toenemend aantal leerlingen. Uit alle rgken, provin- 
ciën en landschappen, — zegt zgn welsprekende Igkredenaar Verhel, 
en *t album academiae staaft de waarheid hiervan — kwamen kundige 
en uitstekende jongelii^en , inzonderheid vele kandidaten over, om van 
W. den doctoralen graad te verkrggen. Onder hen treft men ook ver- 
scheidene Noordhollandsche predikanten aan, die destgds, nevens hunne 
lielenzorg, ook van de genezing des ligchaams een beroep maakten ^). 

Ten einde aan de promotien meer luister bg te zetten , lokte de hoog- 
leeraar den 15 Oct 1619 een Senaats-besluit uit, bepalende dat de 
doctorale titel voortaan niet verleend zou worden , tenzg de kandidaat 
sine praesidio in *t openbaar eene disputatie gehouden had. 

Volgens den Ordo Lectionum waren de openbare lessen van W. in 1629 
gewijd aan de verklaring van seJeetiores aphorismi^ in 1631 van iUustra- 
tiores aphori9mi Hippocratis ex libris 5—7 ; tevens aan de anatomie, toe- 
gelicht door demonstrationes extra ordinem. Verhel getuigt, dat zgn 
geneeskundige ambtgenoot dikwgls demonstratien hield en deze gaarne 
veelvuldiger zou hebben gehouden, wanneer er meer cadavers beschikbaar 
waren geweest. ^) 

>) B. r. Adr. Suellius» pred. te Alkmaar, door Rein. en Hear. Neuhusius zoo 
dikwerf bezongen. 

^) Aan het Terkrijgen van cadafêrs stonu het vooroordeel ten allen i\ide in deu 
weg. Men ondervond dit ook te Groningen (Jonckbloet, Gedenkboek, hit. 293), 
Dl. II. 7 



98 

Winsemius' verdiensten in het aanleggen van den academischen hortus 
behoeven hier geene herhaling (sde I blz. 411). De botanie werd des- 
tgds nog met geene andere strekking geleeraard , dan om de aanstaande 
medici behoorlijk bekend te maken met de geneesmiddelen, die het 
plantenrgk oplevert. Bevreemden kan het ons dus niet, wanneer wij 
haar onder de studievakken der medische faculteit en Winsemius met 
den titel Medic. Anat. et Botan. prof. ontmoeten. Die hortus gaf hem 
de gelegenheid om dikwerf demonstrationes botanicas ordinarias voor 
zgne discipelen te houden. Voorts liet hij , naar de gewone methode 
zijner eeuw , de jongelui druk over onderwerpen van het vak dispute- 
ren. Getuigen daarvan zign ons het Campend. anatomiae, di^nUationi' 
hu8 triffinta sub (e^) prfusidio propositutn^ Fran. 1625, en J. A. van der 
Linden , Universae medicinae compendium , quinque centurtis , sub dypeo — 
Men. Winsemii , puhlico examini decem disputt. proposüum. Fran. 1630. 

Den 15 Mei 1639 sloeg zgne laatste ure. Den vorigen dag had hij 
Joh. Heinscher, een Pruis, nog gepromoveerd en bq diens epulum 
doctorale aangezeten. Juist twee jaren vroeger ^ was hem zijne vrouw 
ontvallen. Kinderen hebben zg niet gehad. 

Pierii Winsemii Epittola exeeênd opivni , desideraiutimi fratrit Men, Winsemü. Ace, darr^ 
virr, Ejpittola ei EpiceéUa, g^\olgd doorAraoldi Verhel Pareutaiio habiia J), Menelao WtHsemio. 
Fran. 16a, Vriemoet , 163—165, Add. 4.; Paqnot, II, 801; Banga. I, 280—883, L. 
Aetiema, 116, R. Nenhniins, 184, 165; z^n grafecbriit Blancardi Paney, 88; Coii. Mo^ 
mum. 441. 



Sixtinus Amama. Den 6 Dec. 1610 beslisten de Ged. Staten, dat 
Drusins (die den 60-jarigen leeftgd reeds had bereikt) «een van den 



en te Hardenfgk (Bouman,!, 337). Te Leiden yerschafte de Overheid daarentegen 
een voldoend aantal lijken van geëxecuteerden , zoodat Pauw in 32 jaren althans op 
60 Igken demonstreerde (Suringar, De vroegste gesch, van het ontleedk. onderwas 
te Leiden^ in het Tijdschr, voor Geneesk. 1860). Hoevele secties door Winsemius 
z\in gedaan is niet gemakkelgk op te geven , zeide Verhpl. Dat hij niet zooveel en- 
davers bekwam, als hg wel wenschte, blijkt uit zgn schrgven aan Curatoren in 1629 
(Coll. T. Br. no. 152), waarin bii hun het belang dier zaak op het harte drukt. Hij 
vroeg een tweede cadaver aan : Faciet illud ad nomen Academiae augendumqoe stu- 
diosorum Facultatis Medicae numerum , et promovenda eorun studia, qui sui cognos- 
cendi studio incensi omnia in priore subjfcto videre non potuerunt. Demonstratio- 
nibus alterum similiter sceleton conGciatur locusque Anatomicus variomm animatium 
sceletis porro adornetur. 

Dergelijke sectien geschiedden te Francker, even als elders, in tegenwoordigheid 
van de geheele geleerde wereld aldaar. 

1) Idihus Maji 1637, volgens Verhel, 13 Mei volgens den grafsteen, naar Vrie- 
moet's opgave. 



99 

abmHen sal mogen aensetten ende mettertgt bequaem maken , omme 
nae sgn overladen de professie Hebreae Linguae te mogen bedienen , 
indien hg hem wel comt te quiten." Sixtinus Amama , een zoon van 
Mannes Amama , provinciaal bouwmeester te Franeker , ook een en 
andermaal burgemeester aldaar , werd op voordragt van Curatoren daar- 
toe aangewezen. Den 13 October 1593 geboren, aan de Latijnsche school 
te Franeker onder de opvolgende Rectoren Theod. Mantegum (1585—1607) 
en Jo. Fungerus opgeleid , was hg den 10 April 1610 als student inge- 
schreven. Spoedig moet hg blgken hebben gegeven van een groeten 
aanleg voor de studie der Oostersche talen, daar hem de bovengenoemde 
onderscheiding al vóór t einde van zgn eerste academiejaar te beurt 
viel. Drusius nam, na het verlies van zgn veelbelovenden eenigen zoon, 
Amama bg zich in huis en bragt zgn leerling zoo ver , dat diens ken- 
oLs algemeene verbazing wekte ^). Van Franeker begaf Amama zich in 
1614 naar Leiden , om Ei'penius te hooren en tevens werkzaam te zgn 
aan de uitgave van Drusius' AtmoU. in V. T. Daar van deze uitgave 
niet kwam , vertrok hij nog in December naar Londen , en verder naar 
Oxford , waar hg in 1615, door Prideaux en d'Orville in 't CoU^ievan 
Excester opgenomen , de theologie beoefend en het Hebreeuwsch heeft 
onderwezen , door de verklaring van den Prediker en grammaticale oefe- 
ningen. Terwgl hg zich daar reeds een jaar te midden van vele geleer- 
den had opgehouden, gaf de tgding van den dood van Drusius hem 
gereede aanleiding om dadelgk naar Friesland op reis te gaan. Vóór 
zgne aankomst waren hem al hindernissen in den weg gelegd door 
Sibr. Lubbertus , Bogerman en andere strenge Calvinisten , die een 
leerling van Drusius natuurlijk verdacht hielden van eene te vrgzinnige 
denkwgze. Bg monde van Andreae en Leontius, beide vrienden en 
geestverwanten van Lubbertus, vergezeld van een burgemeesterenden 
secretaris van Franeker, waren immers namens den Senaat en Magistraat 
reeds den 15 Maart 1616 — zes dagen na 't overlgden van Drusius — 
den Gedeputeerden drie zuivere Calvinisten voor den vacanten leer- 
stoel aanbevolen , namelgk Nic. Mulerius ^) , Johannes Roggius en Mol- 
lins, de laatste prof. te Herbom. Zonder onderzoek naar de gegrondheid 
van die verdenking, wilden de Gedeputeerden Amama echter niet voorbg 



1) Hij maakte met gemak Hebreeowsche verzen, b. y. S. ab Amama, Poëmotion 
tetraglotton (SyroChaldaicum , Ebraicum, Graecum , Latinum) in hon. Dom, J, Mac- 
eovii Poloni , Cum S. S. TheoL primus doctor pubL ^'^untiaretur in Acad. Fris. 
Franequerana , Fran. 1614. 

^ Dat hij door de Staten benoemd zou z^o lot opvolger van Drasius, zooali in de 
Elf. et Vitae Proftss, Acad, Gron, p. 67, verzekerd wordt, is mitsdien eene dwaling. 



19G95A 



100 

gaan. In b\jz\jn van Curatoren moest hg zich derhalve aan een ge- 
loofsonderzoek onderwerpen, waarbü Lubbertus en Bogerman zqne 
strenge examinatoren waren. Men zal bevonden hebben, dat Amama 
zuiver was in de leer, welker hoofdinhoud in den Heidelbergschen 
catechismus en de Nederlandsche geloofsbelijdenis is begrepen, en, naar 
art. 8 der Wetten , door een Franeker hoogleeraar moest worden be- 
leden. Immers werd h\j op het rapport , zoo van Curatoren als van 
Lubbertus .ende den dienaren des Goddelgken woorts binnen Leeu- 
warden ,'' nog in den namiddag van dien examendag (17 Mei 1616) >b^ 
eendrachtige stemmen" tot opvolger van Drusius benoemd, op een 
tractement bg provisie van ƒ500, nogthans onder schriftelijke belofte 
zgnerzqds van zich bg zgn onderwijs aan die zuivere leer te zullen hou- 
den , vrede en eendracht aan de universiteit te willen bevorderen , en 
zich diensvolgens van alle Arminiaansche geschillen en van alle .hoge, 
onnodige ende curieuse disputatien ende speculatien te wachten.'^ 

Bg nadere resolutie verstonden de Gedeputeerden den 2 Julg dv., dat 
hij] bq provisie slechts als extraordinarius was aangesteld. Op H gun- 
stig rapport van Curatoren , eindigde Amama's proeftijd , den 27 Aug. 
1618 , met zgne bevordering tot gewoon hoogleeraar , en eene tracte- 
mentsverhooging van ƒ 100. 

Bekend is zijn aanhoudend streven om het groote nut van de destgds te 
veel verwaarloosde beoefening der bpeltalen aan te toonen. Daartoe stelde 
h|j het gebrekkige in de bestaande en kerkelijk vastgestelde vertalin- 
gen en den nadeeligen invloed daarvan in het licht Tegen de Vulgata 
gordde h|] zich aan in eene JDi^^., qua ostendUur praecipuos Pajrismi err<h 
res ex ignorantia Eebraismi et Yvlgata versione partim artim , partim 
incrementum sumsisse, Fran. 1618; van gel|jke strekking waren zgne 
Censura Vuigatae Yersionis quinquc Libr. Mosis. Fran. 1620 en de Anti- 
Barharus BibUcus , in tres libros distrümtus , Amst. 1628, waarvan na zgn 
dood (Fran. 1656) een vermeerderde druk verscheen *). 

Onder den titel Bghelsche Conferentie^ Amst. 1623, vergeleek hg de 
Nederlandsche overzetting naar Luther met den Hebreeuwschen text en 
met andere vertalingen ; aan de Nederlandsche vertaling van het O. T. 
door P. Hackius , van het N. T. door H. Faukelius (Amst. 1625 , 26 
druk 1630), voegde h|j verbeteringen en aantt. toe^). 



1) De strekking dezer werken was natuurlijk niet welgevallig aan Katholieken. 
Yan daar, dat Amama door Paquot niet welwillend werd beoordeeld. 

8) Voor de opdragt vereerden G, S. hem fUO. Res, 14 April 1624. 



101 

Vruchtbaar waren zQae bemoeQiagen om het Hebreeuwsch als aca- 
demisch studievak verpligtend te maken. 

Aan de Friescbe Synode zond hq immers ten jare 1624 afdrukken 
Tan een vertoog , waarin de kerkel^ke besturen en de leeraars verzocht 
weiden daartoe de behulpzame hand te bieden i) , en hg smaakte de 
Toldoening, dat de Synode weldra van de kandidaten, die zich voor het 
proponents-examen aanmeldden , niet alleen de overlegging eischten van 
Yerklaringen, afgegeven door hoogleeraren in de Hebreeuwsche en Griek* 
schetalen, inhoudende, dat de examinandi den oorspronkelyken tekst konden 
lezen en verstaan, maar dat tevens deze op 't examen b\j de dassen daarvan 
de bewijzen moesten geven ^). Voorts namen de Gedeputeerden in het 
reglement van 1626 de bepaling op, dat het examen der doctorandi in 
de theologie ook over de Hebreeuwsche en Grieksche talen zou loopen. 

Zjjnerzfids zorgde Amama voor doelmatige handleidingen bg zgn on- 
derwas , zoo als daar zjjn : Tdbtda in grammaticam Chaldaioam. Fran. 
1620; De recta ledione linguae 9anctae^ ib. 1620, 1627; G-rammatica 
Mraka Marlinio — Buxtorfiana , ace, Coronie ad gramm. M. B. Amst 
1625, 1628, 1635; Be Hehreueohe Grammatica ofte Taal- Konet. Amst 
1627 ; Ebrevsch Woord-hoek, Fran. 1628. 

b zgne voordragt was hg helder , degelgk en niet langwglig. Ita 
orationis flosculis vemabat oratio , ita sententiarum omamentis crebris 
et ex abdito erutiseam expoliebat et picturabat, ut literaturae studiosi 
eam solam ob causam frequentere ipsum possent — dit getuigde zgn 



't Kostte hem echter vrg wat geduld om de aankomelingen Hebreeuwsch 
in te pompen, daar de meesten het alphabeth nog niet kenden. 
Daarom spoorde hg de Gedep. Staten aan om op de triviale scholen 
de toekomstige godgeleerden in de beginselen dier taal te doen onder- 
wazen. De plaatselgke predikanten konden zulks wel doen — schreef 
hg — en ieder Rector kon in een paar maanden, «achtervolgende ons 
ConsïUum de stisdio Ebraico recto instituendó'\ tot dat einde genoeg aan- 
leeren ^. 



1) Paraenesis ad Synodoi, Episcopos et Super-^ïntendentes Eecleiiarum Prote- 
stantium de ezcitandU S,S, Linguarum 9tudió. Frao. 1624 ; ook ia het Nederlaodsch 
verscheaen. 

a) Acta Syn, Barl. 1624, sess. 5, Doccum. 1625 sess. 2, Leov. 1626, sess. 4» 
Jowe 1627, sess. S, Fran, 1630, sess. 6. Hoe spoedig de Synoden van andere pro- 
vinciën dit Toorbeeld vokden, verhalen Tpeij en Dermout, if, 301 en Tolg. Sedert 
het Synodaal Besl. van 1634 klom het aantal toehoorders bg Amama in 1635 reeds 
tao 20 op 40. Zie ▼. d. Tuuk, Joh. Bogeman, 353. 

s) Hij zegt dit in de opdragt z'gner Hehreusche Gramm., waar o. a. ook de 
volgende belangrgke zinsnede voorkomt: >Ik hebbe tot noch toe bespeurt, dat by- 



102 

Zgne wenken z|jn ook in dit opzigt niet in den wind geslagen , want 
Schotanus vermeldt {Beschr. v. Frieslandty blz. 139) : «Sommige Rectores 
Ct behoorde algemeen te z\jn) leggen oock de fondamenten yan de 
Hebreeusche tale.'' 

Ongelukkig beleefde hg een tyd, waarin de bandeloosheid onder de 
studenten dermate den boventoon had, dat de studiegeest er onder 
verstikte. Met Lubbertus en andere ambtgenooten trok hg tegen dit 
dreigend kwaad dan ook moedig en herhaaldelgk in *t openbaar te velde i). 
Dankbaar erkende hg echter in 1628, dat door het krachtdadig optre- 
den der overheid eindelgk betere dagen waren aangebroken. 

Volgens den Ordo Lectionum behandelde hg in 1629 de grammatica , 
Jeremias en Sulp. Severi JERstoria sacra , waarmede hg ten vorige jare 
tot de geschiedenis der Koningen was gevorderd. In den herfst van 
hetzelfde jaar begon Amama te sukkelen aan de derdendaagsche koorts, 
zoodat hg van af de kermisvacantie geene collegien heeft kunnen 
geven. Met Jeremias was hg tot C. 38 , met Sulp. Severus tot Dayid 
gevorderd '). Niet lang daarna , den 9 December, ontsliep onze zeer kun- 
dige en verdienstel^'ke hoogleeraar in den krachtvoUen leeftgd van 36 
jaren »). 

In 1627 was hem de leerstoel van Erpenius aangeboden, maar de 
Staten wisten het verlies , dat Franeker door zgn vertrek zou Iqden , 
toen gelukkig af te wenden. Jammer dat de kunst tegen 's mans 
ongesteldheid niet even gelukkig was. Zich de vraag stellende of, bq 
vergelgking van hunne geleerdheid en hun roem, aan Drusius of aan 
Amama de eerepalm toekwam, betuigde M. Schotanus : largiamurPrae- 



kans alle degene die uyt de Rotierdammer, Amsterdammer ende Herderw'gkker schole 
met enige smaek der Hebr. Tale op onse Universiteyt quamen» tot treffelgkke erva- 
reotheyt ia dese Tale geklommen zgn, daar dikwils onder X, XX ja XXX die 
uyt andere scholen qaamen , naulgks één sich soveel aan dese Tale liet eelegen zyn, 
dat hg het wel konde lesen. En yerwonderen wy ons dan noch, dat de Barbaries 
in oase Provinciën ende kerkken so toegenomen heeft V* 

i) 6g de aanvaarding van het rectoraat sprak hü in 1621 over de dronkenschap 
(Orat. de ebrietate, Fran. 1621); in de Igkoratie op Sibr. Lubbertus wees hu 
op 't verval van Duitsche academiën door de zedeloosheid der studentea; b de 
aanvaarding van het rectoraat in 1628 hield hg eene rede de barbarie morwny ubi 
de praetenti Aeademiae Franekeranae statu disseritur. De beide laatsten zgn gevoegd 
voor den Antibarbanu Biblieus. Ëene zgner oratien is te Stokholm {[edrukt Heri 
amicus quidam meus ex Suecla ad me misit exemplaria aliquot Orationis , quam ego 
in hac olim Academia habui, Holmiae ezcusae, schreef hg aan Saeckma, in een brief 
z. d. Arch. Gabbema. Pak N, Afd. A. 

>) Hg schreef dit den 16 Nov. aan Curatoren. Goli. v. Br, no. ii9. 

8) Over zgn dood op dien dag, en niet 9 November — zooals Vriemoet, steu- 
nende op eene vergissing in Schotanus' li]koratie. opgeeft — schreven M- Schotanus en 
Pasor aan Guratt GoU. v. Br, no. 104, 189. 



103 

ceptorem in omnibus anteferendum : uterque tarnen summus , uterque 
priDcipatum tenuit, uterque primam laudem obtinuit. 

Zyne weduwe Meine van Adelen van Gronenburg , met wie hg se- 
dert 1617 in den echt was verbonden , bleef met drie zoons en drie 
dochters in zeer bekrompene omstandigheden achter ^). 

Aan Amama komt de lof toe de algemeene waardeering van de be- 
oefening der bijbeltalen zeer te hebben bevorderd. 

Hy beoogde daarmede de vorming van goed onderlegde theologen , 
die van Franeker's academie der Friesche gemeenten onophoudelijk als 
t ware toevloeiijende , het resultaat van zelfstandige Bijbelstudie pre- 
dikten, in plaats van, gelijk toen algemeen in zwang was, eeniglyk, 
jaar in jaar uit. Postillen op te dreunen (qui hanc anniversarias postil- 
las recitandi consuetudinem ad eztremam vitae calcem perpetuant), zoo 
als hq in de ten jare 1626 gehouden Orat. de harhane zegt 

Was het hem voorzeker eene aangename voldoening ^ wanneer zoo 
vele Duitschers , Engelschen , Zweden en Denen ^) aan zgne voeten 
zaten — zoo als M. Schotanus getuigt , — en dat de gewestelijke en 
kerkelQke overheden zgn streven toonden te waardeeren , ook aan te- 
leurstelling heeft het hem niet ontbroken. 

Immers kon hg in 1628 de klagte nog niet onderdrukken : «Onder- 
tusschen hebbe ik wel vernomen, dat vele met mjjn voornemen spot- 
ten, ja die voornamelijk, welke haer voor andere behoorden te be- 
neerstigen om dese tale te leeren. Ik meene sommighe uyt het ghetal 
der gene , die de name hebben van Studenten der H. Theologie. Foeno 
non vescUwr canis , prohibet tarnen accedere baves. Wat sal men doen ? 
daer zgn ook andere , die van ledigheyt niet wetende wat sy by han- 
den sullen nemen, dagelgks meer ia herbergen ende op de merkten, 
als in haer eyghen huysen verkeerende , nochtans met alle die ghene 
spotten , die haar tgdt met dusdanighe studiën doorbrengen ^)." 

Aan stof tot soortgelijke klagten heelt het echter aan bgna alle 
academiën nimmer ontbroken. 

Aan hen , die hg daar schetste, beviel zgn onderwgs natuurlgk niet, 
zoo schreef hg eens aan Saeckma, maar deze hadden niet de meer- 



1) Vgl. een brief van M. Schotanus, ColL v. Br. no. 113, S. R. 20 /«/y 1031 , 
R. G. 28 Febr^ 6 Sept. 1663, houdende de bewijzen, dat zg daarom in de opvoe* 
ding harer kinderen geldelijk is ondersteund. Zy o?erleed in 1662. 

^ Dat Zweden eo Denen waren gekomen om Amama te hoeren , boTestigde prof. 
Hachting io het begin ?an Jan. 1630: dicuotur enim Dani et Sueci moliri abitum,si 
non habeatur lectio Ebraica. Goll. v. Br, no. 206. 

a) Ebreusch Woordboekf Voorber. 



derheid , zoodat Amama kon betuigen : me hactenos in frequentissima 
javenum corona docuisse, inter quos veterani aliquot Borussi et Ger- 
mani , non leviter humanioribns litteris tincti O* 

M, Sckotums. Orat, in obiium D. Sixt Amama. Fran. 1630 , waarachter Tan prof. B. 
Schotanus een Latijnsch, Tan prof. I. Hachting een Hebreeawich, en Tan prof. 6. Pator een 
Griekach ren; Bayle, in Tooe; Nieeron. XXXIY , S88— S46 ; Triemoet, 166—170; Add. 
4, Paqnot, n. 868^269; Glaaiof , I. 89-48; Hensog, in voce; R. Nenhurins, 841, 409. 



Johannes Acronius. Toen ook de Leeuwarders hunnen Bogerman 
niet wilden loslaten , moest men naar een ander tot opvolger van Ner- 
denus rondzien. De keuze viel toen op Joh. Acronius , laatstelijk predi- 
kant te Wezel. Zevenhonderd gulden tractement werd hem toegelegd; 
tevens zou hg inspecteur der alumnen z^jn , tdes dat h^ hem sal heb- 
ben te reguleren , soo nopens de voorss. professie als inspectie, conform 
de instructie , die hem daervan ter handen sal worden gestelt'* '). 

Acronius was toen al een man op leeft^d , die zich in de Kerk als een 
wakker gveraar verdiensteiyk had gemaakt Geboren in Oost-Friesland, 
waarschgnlgk te Grimersum, waar ztjn vader Dominicus Acronius reeds van 
af 1563 of daaromtrent predikant is geweest, ontving h\j zQne opleiding 
aan de LatQnsche school te Emden. Erasmus Johannis , die aldaar in 
1576 rector werd , is zjgn leermeester nog geweest Waar hg z^*n aca- 
demie-loopbaan heeft aangevangen bleek ons niet Ten jare 1582 ont- 
moette men hem als student te Neustadt, werwaarts de Heidelbergsche 
academie destqds verplaatst was. In een der twee eerstvolgende jaren 
werd hg proponent en al spoedig tweede predikant te Eilsums). De 
Groninger gemeente riep hem in 1601. 

By afwisseling praeses , assessor , deputatus en correspondent der 
Synode van S. en L., betoonde hg een ongemeenen gver in de opbou- 
wing der gereformeerde Kerk, onverschrokken optredende, zoowel 
tegen hen , die daar buiten waren , als tegen de gebreken in eigen 
boezem. 

De Baad van Groningen vond b. v. in hem een warm verdediger van 



1) MUs, van 2t Dbc, 1626. Arch. Gahhma , pak N. Afd. A. 

S) R. G. i Jpril 1617. 

3) Hier trouwde hij ook , maar met wie blükt niet uit een brief van Ubbo Em- 
niuf , in Jahrb. der GetelUcha/t fUr hildend» Kunst ^ u.ê.w %u Smden. II. 99.105. 
(Emd. 1873.) 



105 

t plakkaat van 1601 O tegen de zoogenaamde wederdoopers en an- 
dere secten. Niet minder hevig en toch niet onverdiend viel h\j het 
collatieregt en de coQatoren in de Ommelanden aan. In de stads-juris- 
dictien was het jus vocandi , met afischaffing van het patroonaatregt , 
aan de gemeenten toegekend ; in de Ommelanden hieef dit laatste gehand- 
haafd door de Staten, wier leden (Jonkeren en Hovelingen) zelve patronen 
waren , die hunne bevoegdheid misbruikten om de leenen , prebenden 
es vicarien zooveel mogel\jk te verdonkeren, terwgl de leeraren honger 
leden. Tegen dezen toestand hief hg de geesselroede op 2). 

Ook gaf hg in 1605 een Syntagma Theologiae uit, opgedragen aan 
de Friesche Staten , t welk waarschgnlgk moest strekken tot een hand- 
boek voor de onkundige leeraars , met welke men zich in die dagen 
in Friesland , Groningen en Drenthe behielp ^). 

Ia 1607 was hg met Joh. Nicasius afgevaardigde naar den conventus 
praeparatorius, tenzeUden jare woonde hg ook de Delftsche Synode bg. 
Bg die gelegenheid deed Acronius zich kennen als een tegenstander 
van de revisie der Oeioofsbelgdenis en van den Catechismus ^). 

Dri^naal bedankte h^' voor Amsterdam , en wel uit afkeer van de 
kerktwisten door den aanhang van Arminius veroorzaakt 

Lx 1611 vertrok hQ naar Wezel , voorzien van een zeer vereerend 
testifflonium van wege den Groninger kerkeraad , door Ubbo Emmius 
geschreven , d.d. 13 Nov. 1611 , waarin de volgende zinsnede voorkomt, 
die bewigst, dat onze Acronius niet een zoon was van Bemardus Acro- 
nius , die vroeger te Wanswerd stond , gelgk men tot dusver meende, 
maar van Dominicus Acronius: Testamur igitur hisce literis nostris 
apud omnes , qui has lecturi sunt , notumque esse cupimus , eundem 



1) Apologia ofte Verantwoordinghe de$ Edict» , Hetwelcke van een Eerbaren 
Roet der Stadt Groeningen, tegen der Wederdooperen, ende andere secten Onordê^ 
nmgen^ den 7 Septemb, des jaers 1601 ghepubliceerd is, eni. Tot Groeninghen. 1601 
Vfl. over den inhoud en de strekking van dit boekske, het eerste Toortbreoffsel 
Tan de pars te Groningen, P. Hofstede de Groot, Geseh. der Broederenkerk te 
Groningen i bis. 148 volg. 

*) Erinnerinae van de Beropinge der Prediaer — Sampt oek wat van den Jure 
Patronatus — tho holden sy, Geiar. tho Grihungen, 1604. Dit is een zeer belang- 
r\ik werkje, waarin de S. Tolstrekt niet heeft OTerdreven, zoo als IJpey en 
Dennoat» die gaarne de Galnoisten hard tallen, wel wilden betoogen. Vlg. maar 
onze GeetteL goederen in de prov, Groningen y biz. 76 volg. Onder een eewQ- 
zigde titel verscheen het te Middelb. 1615. 

4 YgL sgn merkwaardi^en brief aan Gonr. Vorstius over dit Syntagma *en den 
kerkelqken toestand in Groningerland. Praest, ac erudit. virr, Epistolae, Ep? 76. 

^ Zulks was hem opgedragen, want den 5 Mei 1607, des daags na zUne be- 
noemiog, beeft de Svnode van S. en L. tverklaret, dat sie die Nedderlandsche con- 
fessie Yoor ;;uedt ende conform met dem Heydelbergiscbeo Gatecbismo, Goodes woordt 
nnd waarheyt erkennen, unde nichtes daerinne finden te reformieren." 



106 

hunc collegam et fratrem nostrum Dn. Acronium bonis parentib. patre 
Dominico Acronio, verbi diuini in Frisia ürientali ministri fideli & 
bene de Ecclesia merito , matre foemina perhonesta , uti a fide dignis 
accepimus , natum , atque a teneris in scholis orthodoxis educatum & 
institutum , postquam ad aetatem peruenisset , in ministerium Ecclesiae 
eadem in Frisia Ürientali coöptatum, eoque ministerio per annos quin- 
decim uno eodemque in loco cum laude defunctum , tandem anno aerae 
Ghristianae MDCI — a nobis & amplissimo Senatu huius civitatis in 
sacram Domini messem , quae bic colligitur — vocatum — & — adsci- 
turn esse. 

Toen Wezel in 1614 door de Spanjaarden was genomen , meende bij 
veiligheidsbalYe zjjne standplaats te moeten verlaten. Deventer werd 
bem toen een toevlucbtsoord. Oüscboon daar eene partg scbgnt te zijn 
geweest, die hem bemoegelgkte , werd b\j er toch een en andermaal 
tot predikant beroepen, doch zonder gevolg, daar Acronius zich niet 
wilde verbinden om de Arminiaansche geschillen op den kansel onbe- 
sproken te laten i). 

Ziedaar een korte schets van zgne loopbaan , eer hem de Franeker ka- 
theder werd aangeboden. 

Klinkt het vreemd, dat b\j zqne benoeming, in strgd met de gewoonte, 
sprake is van eene instructie, een brief van Sibr.Lubbertus aan Saeckma 
heldert ons dit op ^). Acronius is vooral ook benoemd — zoo blqkt 
daaruit — om den toestand der hoogeschool te onderzoeken en tegen 
de heerschende misbruiken en wanorde middelen aan de hand te geven. 
Herinneren wg ons slechts de woestheid en losbandigheid der academie- 
burgers in die dagen; voorts dat ten vorigenjareeen onderzoek was be- 



1) Tijdens z'gn Terbiyf te Deventer heeft hij de Tol(?ende geschriften ter perse 
ffelegd: Elenehuê ortkodoxui pseudo-religionis Romano-CathoUcae ^ Dav. 1615; Pro- 
olema theologictm de Nomine Elohïm. Gron. ^616. 

a) Superiores evocarunt I. Acronium , ut ex eo statum scholae cognoscerent. 
Est vir minime fucati.s, itaq rogavi eum, ut te accedere et tibi etiam res nostras 
explicare vellet. Peto abste — ut eum benigne audire et re probe cognita, cognatam 
nostrum monere velis , ut ille hanc occasionem sine fructu praeterire non slnat , sed 
omnia consilia sua ad Scholae emendationem dirigat. 8 Dee, 1617. In een anderen 
brief Tan denzelfden datum: D. D. Beputati evocarunt duos professores, D. Acronium 
et D. Metium, ut ex illis cognoscant, quo loco fuit res Academiae. Hac occasione spero 
etiam huic malo remedium afferri posse. Etsi enim in principio non accusabont eum 
turbatae Academiae, violataram legum, motae seditionis, corruptaejuventutisetadul- 
teratae doctrinae, tamenin progressu, si res bene deducetur , eo deveniendum est. 
Clare autem et sufficienter probari potest, illum horum omnium reum esse. Goll. 
V. Br. no. 38 , 33. De cognatus noster , in den eersten brief bedoeld, was de 
Curator E. Reinalda ; in den tweeden brief wordt zeer zeker Maccovius besproken. 
Beide brieven schgnen — in verband met de genoemde instructie — den werkkring 
nn Acronius te praeciseren. 



107 

TOlen naar de groote misbruiken in 't examineren van de jonge studen- 
ten en anderen, die zich aan de kerk gingen wijden ; eindelgk de toen reeds 
gespannen verhouding tusschen Lubbertus en Maccovius — dan kan 
men het verklaren , dat de Gedeputeerden een man als Aeronius on- 
der den titel van hoogleeraar in die bewegen maatschappij bragten. 
Zgne antecedenten gaven immers de gegronde verwachting , dat hg uit 
de bron zijner ervaring genezing zou] kunnen aanbieden. Begrg- 
pelgk zal men het dan met ons vinden, waarom de alumnen het onder 
zijne discipline gestelde collegium sapientiae zoo schoorvoetende be- 
trokken (I, 374, 375). 

Zijn Probtdeuma de studioso Theologiae rede privatm mstüuendo et con- 
eionibus ecdesiasticis, Fran. 1618, bevat waarschgniyk wenken aan de 
Overheid , over het aankweeken van geschikte leeraars. 

In 1618 nam hij eenigen tijd de bediening waar te Kampen; deze 
gemeente vaardigde hem ook af naar de Synode van Dordrecht , om 
hare zaak te handhaven tegen de Remonstrantschgezinde Kamper pre- 
dikanten. In hetzelfde jaar beriep men hem te Haarlem. 

Die gemeente riep zelfs de tusschenkomst van Prins Maurits in om 
Aeronius tot de overkomst te bewegen, en niet te vergeefs, zooals ons 
uit den brief des Prinsen, den 11 Dec. 1618 aan Aeronius te dezer 
zake geschreven , is gebleken. Aan dien politieken aandrang heeft onze 
hoogleeraar toegegevep. 

Op een schriftel^k verzoek van de regeering van Haarlem , lieten 
onze Gedeputeerden , na overleg met Curatoren hem gaan , «alhoewel 
D. AcroBius bij verscheiden gelegentheden alhier seer goede diensten 
soude connen doen"^. Deze uitdrukking is zeer verklaarbaar, als 
men aanneemt dat Aeronius de hoogeschool zou hervormen. Van den 
Senaat verkreeg h\j een getuigschrift , waarin wQ o. a. lezen : Testamur 
toto eo tempore, quo hic apud nos vixit, eum industriosissimam ac 
ntilissimam operam huic Academiae praestitisse in consul endo,docendo. 
concionando , ceterisque muneris sui partibus omnium bonorum applau- 
sum , cultum ac amorem meruisse , exemplumque — singulare sobrieta- 
tis, humanitatis, pietatis, affabilitatis , plurimarumque aliarum virtutum 
exstitisse. 

Zgne geheele loopbaan karakteriseert Aeronius als den leerling van 
Uisinus , als een gveraar dos voor het gezag. Om dit te scheppen of 
te handhaven was h^' misschien in eene gemeente en in kerkeligke be- 
sturen beter op zgne plaats, dan op een katheder. 

i) R. G. 17 Uaart 1619. 



108 

Eene scherpe aanschrqviDg aan de professoren van 19 Dec. 1617 , 
waarbig de Gedeputeerden op strenge toepassing der wetten , getrouwe 
opkomst ter Senaatsyergadering, en vooral geheimhouding der beraadsla- 
gingen aanbevolen , is mogelgk door hem uitgelokt. Voor 't overige 
schgnt zijne tegenwoordigheid den staat van zaken niet te hebben ver- 
anderd. De twisten tusschen Lubbertus en Maccovius kwamen immers 
bQ de Dordsche Synode; de bandeloosheid der studenten is eerst be- 
teugeld door den invloed van Amama, Amesius en Hachting, die daarin 
krachtig gesteund zyn door Gellius Hillama , Aus. Aysma , Joh. Ngs en 
Abr. Roorda , destqds Curatoren en Gedeputeerden ^). 

Dat de strenge Calvinist zich vganden op den hals haalde en bg Ar- 
minius, Uittenbogaert en Bayle niet gewild was, kan niemand verwonderen. 

Schrevelius schetste hem als een hoog ernstig prediker , doorkneed 
in de kennis van kerkelgke zaken , streng als Catp , een onverbiddelqk 
zedemeester , diep geleerd '). 

Wi overleed te Haarlem in September 1627. 

Vriemoet, 180—193; RcTini, LawentrUe Uluiiraüu L, VI, 585, 594, 599; Btyle, in 
▼oee; Brncherni, 811, 815, 819, 826, 827, 360—367; Botermund, Lat gelekrU Hamnover, 
Brem. 1828, I, 4. Olatioi, I, 10--12. Be aangehaalde teitimonia, en eenige aan Acronios 
gerigte brieven troffen ir^' aan in het archief Oabbema. 



Henriens Bhala, den 27 Aug. 1618 in de plaats van Leontius 
tot hoogleeraar in de welsprekendheid en geschiedenis *) benoemd , op 
een tractement van ƒ400 , was een zoon van Joh. Bhala, ontvanger der 
geestelöke goederen in Friesland , en Aaltje de Veno. L^uwarden is 
zïjne geboorteplaats ; aan de Latgnsche school aldaur werd hfl opgeleid. 
Na in 1606 te Franeker de propedeutische studiën te hebben aangevan- 
gen , beoefende hQ onder Lycklama en Faber vervolgens het regt. Aan 
buitenlandsche hoogescholen zette htj deze studie voort, want den 8 
Sept 1611 is hg te Heidelberg ingeschreven, in 1613 treft men hem 
aan te Marburg , Heidelberg en Bazel. Ter laatstgenoemde plaats is hg 
in November 1618 tot L U. D. bevorderd , nadat door hem een Ekuüt 
Uasima próbatianum materia tractcOua inauguraUSj Bas. 1613, verdedigd 

^) Dit deelde Amama mede, toen hg in de praef. igner Orat, de barbarie monun 
ten jaie 1638 een terugblik sloeg op bet jaar 1624. 

>) Marlemum , p. 136, gecit d. Vriemoet. Toen hg te Haarlem atond, schreef 
Acroniiis üitmomiering van versch. dolingen en ongerijmde opinien der Lutenchen 
eni. Arnhem 1625. 

8) De titel werd eenigzins gewgziffd. Leontins is benoemd tot »Prof. Lat. lin- 
guae ofte Eloquentiae," Rhala tot rrof. Eloq. ende historiarum. 't Latgn schgnt 
mitsdien door Eloquentia uitgedrukt te worden. 




Li.4Jiei^ 







109 

wa& Jn den aanvang van het daarop volgende jaar keerde hg huiswaarts 
en vestigde zich als advocaat te Leeuwarden. 

Uit dit tijdperk zgns levens dagteekent de Propositie gedaan van Doe- 
tore Henrico Ehala , Advocaat s^Hofa van Frieslandt , by ende aan den 
gJ^enen, die voor magistraat der steede Leeuwarden met ghewdU unUen tcor^ 
den erkent nopende de verschillen ende quaestien tusschen de ghemeene bur^ 
gerschap ghevaUen. z. j. e. p. (1614), gevolgd door een anoniem geschrift 
van hem betrekkel]ök hetzelfde onderwerp, getiteld : Exulans Leovardia 
anno db urbe turbata qtmcto (1615) O- 

Den 5 November 1618 werd Bhala als hoogleeraar geinstalleerd. Wat 
men van hem mogt verwachten , bleek ons aanvankelijk uit een brief 
van Sibrandus Siccama , die hem den 22 Mei 1616 schreef : Ytinam 
plures tuo exemplo cum studio juris stili , historiae , ac critices exer- 
citia conjungerent, melius se haberent studia juventutis nostrae prouin- 
dae, quae nunc pleraque vix a ferula dimissa in forum ac curiam 
irrumpit. 

Was hg, gelgk wg zagen , niet vreemd gebleven aan de politieke 
geschillen in Leeuwarden , h\j schgnt ook aan zgn onderwgs in de ge- 
schiedenis dat in de politica verbonden te hebben. Yriemoet noemt hem 
althans als den schrgver van eene Diss. politica (quae fuit lectio in C. 
ConL Tacitum XTTI) super illustri sententia, quae L. L Annal. extat: 
donee Augustus cuncta discordiis civilibus fessa nomine principis sub impe-- 
rium accepit. Fran. 1619. Als prof. Eloq. herdacht hg in 1620 den Stad- 
houder Graaf Willem Lodewgk in eene redevoering, die wg niet in 
druk aantroffen. 

Uit eigen beweging, doch niet zonder goedkeuring der Overheid, 
begon hg sedert 1626 het Bomeinsche regt te onderwgzen. Uit de 
Ordines Lectionum van 1629 en 1631 vernemen wg dan ook, dat, behalve 
de Romeinsche geschiedenis van Florus, ook de twee eerste boeken 
der Instituten in die jaren door hem behandeld zgn. Oratorische oefe- 
ningen en juridische dispuutcoUegien werden tevens door hem geleid. 
Een zgner beste leerlingen in de humaniora was Reinerus Neuhusius. 

Als eene vrucht van zgn regtsgeleerd onderwgs kennen wg zgne 
Dispvtationes ad Selectiora Institutionum Imperialium loca dübia maxime é 
in foro usitata^ 88. LL. Antiquüatibus Historicis lUttstratae, publicè in 
Acad. Franequerana habüae é defensae. Accessit Index controversiarum 
vt et Oratio de Calvmnia ac delationibus. Fran. 1632. 



1) Dat Rhala de schryver was , bl^ek oos uit eeo brief Tan Fred. SteüiogwerQ 
aan hem gerigt, 5 Aug. 16l5, Arch. Gabbema^ Pak iV, 



110 

Geeft deze titel ons de strekking van ziijn onderwgs reeds aan, in 
het voorberigt ontvouwde hg meer breedvoerig de noodzakel^kheid van 
de opheldering van het Romeinsche regt uit de antiquiteiten en de ge- 
schiedenis , en van hare behandeling niet als eene doode , maar als 
eene practïsche wetenschap ^). 

Bhala maakte zich echter door het geven van collegien over vak- 
ken , tot welke men hem niet geroepen had , zeer onbemind btj som- 
mige leden van den Senaat Zoo verhaalde Amama eens : Accidit ali- 
quando ut noster Rhala , cum sibi et Politicam & Latinae ling. Profess. 
& omnia vindicarct, a me rogaretur, atrum existimaturus esset, me 
quoque in ipsius choro pedem positurum, si Sulpicii historiam S. in- 
terpretarer, ad exemplum D. DrusiL Respondit quod sic ; Certemus ergo 
inter nos, uter majori cum fructu historiam suam interpretaturus sit 
Bij eene volgende gelegenheid schreef Amama» onder geheimhouding, 
aan Saeckma: Ingenium ei erectum & yów xP.co^ór. Quod si animum 
posset abstrahere a Mamona et usuraria, quam exercet, si totum se 
vellet dare exomandae huic spartae , nee somniaret alios honores, ut 
noster ille IC certe posset aliquando in celeberrimum Professorem 
evadere. Nihil n. ei deëst, non ingenium, non aetas, non bibliotheca, 
non opes. De voluntate saltem dubito, ob causas quas posui. 

Amama weidde nog verder uit om aan te toonen , hoe Rhala gaarne 
de baas wilde spelen. Op den titel eener Disputatie had hg zich 
Juris et histor. Professor genoemd, (lesteld , dat de Gedeputeerden of 
de Curatoren hem gelastten om den titel Juris Prof. weg te laten, dan 
zou hg zeggen : Ook goed, nu bedank ik. Over de boven aangehaalde 
Oratio de cdkmnia, welke Rhala den 19 Jung 1629 bg eene promotie 
gehouden had , liet Amama zich dus uit : Aureum illud Eloquentiae 
os, quod tot aDnis obmutuerat, superioribus diebus, cum Licentiatus 
publice promovendus esset , silentia rupit. Magno zelo dixit in calum- 
niam et delationem, sine uUa utriusque distinctione. Omnem delationem 
etiam quae ad superiores , etiam de rebus veris , etiam sine exceptione 
Proditionis et similium criminum , damnavit ; Delatores , quales quales, 



1) 1d jure enim iDterpretaodo illustrando dod 8uf6ciet nuda leg^islatorum nomina, 
nndas leges, nodos casus proponere, et antinomias tantum quaerere non safficiet. 
Alias et altiores prudentia civilia curas et consilia ex historiis saggerit. Qaae sci- 
ücet sit vita Principnm , qualis statas Provinciarum , qaid validom , qaid aefrram fae- 
rit, quinam reram casos, quales aoimi civiom; qui mores legislaiorum , qaae gen- 
tiuDi consaetudines, qoae ratio, quae circamstantiae, quae tempora legnm fueriitt. 
Tali cemmentario styloque grandi docio illustrata Junsprudentia demi Ichra, 
elaborata apparebit, marmore nitens et auro radiala. Animo id toties levolvens 
historiarom aaihoritate , foniibasque antiqois Jus Romanum illastravi, at ratio, eau- 
ste, scaturigines noscantur, atque in aperto monstrentor. 



111 

sparios, filios degeneres, nebulones, scelesta et nefanda capita proda- 
mavit Nanquam in ullum yitium ita detonuit— Ingemui primitus, cum 
intelligerem eum ita dixisse, ut omnes fere studiosi intelligerent me 
praedpue puDgi ob delatoriam , quam apud vos uti amicis meis loqui 
libet, exerceo. At post diei unius interyallum coepi ridere hominis 
impotentiam O- 

Amama was niet de eenige bij wien Rhala niet gewild was. Prof. 
Hachting klaagde ook in 1630: A tempore, quo coepit Rhala docere in jure 
(tamquam ibi ordinarius , quod prae se fert) non gessit se particeps 
nostrae facultatis ; nos iUud tulimus ob impetum hominis. Guravimus 
interim ego et D. Pasor ut aliquomodo etiam in Latina lingua et re- 
thorica candidati nostri examinantur ^. 

Dat onderwijs in de regten baande onzen Rhala — ofschoon hg be- 
weerde zulks niet te hebben beoogd — niettemin den weg tot het ge- 
wone professoraat in dat vak '). Pier Winsemius verving hem toen als 
Prof. Histor. et Eloq. Meteenereiedeoriffineyprogressuet dignUate juris^ 
prudentiae Bamanae aanvaardde hij den 29 Junq 1636 deze taak. Nadat 
z^ne jaarwedde deu 13 Maart 1640 op /* 1000 was vastgesteld, over- 
leed Rhala reeds den 18 November daarna, in den ouderdom van 
49 jaren. 

Door de zorg van een zijner vrienden verscheen in het volgende 
jaar, als Rhala^s opus posthumum ; Topica^ methodice tradüa^ succtnde 
et dUucide explicata , exemplisque ex (mni AntiquUate , maxime vero ex 
jure deprcmtis üluslrata. Fran. 1641. Zgne inaugurele oratie is daaraan 
toegevoegd. 

H\j was den 4 Julg 1624 te Emden gehuwd met Anna Duerkop , de 
dochter van een «Amptman.^' Met haar liet h\j drie zonen na, die aan 
de gunstige verwachting der ouders hebben beantwoord. Zg overleed 
den 5 December 1665. 

Vriemoet, 198-198; Paqnot, I, 582; 6. de Wtl, annott. 281—288. De Fri/e Friet. 
Vm, 65 — 71 ; J. de Wal, Nederlander*, ttudetUen te Eeidelberg en U Oenéve, 104, For- 
twuia Venus amplist. et conntltüs. B. d Rhala — tponei , Tim etiam leciist. — virgini 



1) Brieven van Amama ia het Arch. Gahhema, Pak N. 

^ Coll. V. Br, 00. 209. Naast Rhala benoemden de Staten den 27 JunU 1628, 
tot Lat: linir et Eloq Prof. extraord. op f400 tractement den geleerden Janus Ceb- 
hardos, en zolks >om te betoonen den goeden ijver, die bun Mogende zyn hebbende 
ad promoTenda stadia Literaria in hunne Academia." Gebhard nam echter het profes- 
soraat te Groningen aan. 

3) S. R, 18 Mei 1636. Hij terkreeg den rang boven Wijbinga , die in 1632 tot 
gewoon boogieeraar benoemd was ; een raog , dien hij zich in 1632 reeds aanma- 
tigde, doch die hem toen bij R. 6. 12 April 1633 zelfs was onuegd. 



112 

Jnnae d Jhterkop, Fran. 1824; Spieedia im obiium Henr. Skala. 1640; Zyeidiehi over dt 
droeve doodt det keert Henr. Rhala. Fran. 1040; Blancardi Faneg, 84 ; CoU, Mbuum. 4S8, 
439; H. Neahusini, 184, 165, 409; ïyasdem Ii»*iol. ftmiiiarium Cent, IIL Amst. 1651, 
p. 198. 



Arnoldus Verhel is den 29 Aug. 1583^ geboren te Amers- 
foort, — diversorium nativitatis suae suorumque parentam — zooals hg 
die stad ergens noemde. Zgne ouders Hendrik Verhel en Anna Grood- 
velt waren van aanzienleken huize , want hq werd bezongen als : a matre 
clara Nohüis et patre. 't Is ons niet gebleken , waar hij , na door 
uitstekende leermeesters op de Latgnsche school te Amersfoort onder- 
wezen te zgn , zijne studiën heeft vooi^ezet '). Men weet alleen , dat 
hj] de wqsgeerige wetenschappen beoefende , en al op zestiei^jarigen 
ouderdom tot Mag. art promoveerde. Ten aanzien van zgne volgende 
loopbaan geeft een Lgckébesiedinghs Treurgedicht^ door den student Seb. 
Baardt aan hem gewqd, eenige aanwgzing in de woorden : 

Hoe lieh de Vader qneet , om 't quaet tot goed te baygen. 

Dat kan de Oroote Vortt Yan Coilenborgh getuygen , 
In wiena geheimen Baadt, by alt Aurora blonck 
Die 'i morgens in het Oost, met haare galden pronek 

Te ichynen eerit begint, Soo blonck hy met ign stralen , 

En w^ssel^ek beleidt , in 's Coilenborger snlen , 

Hy was tot 's Landts behondt , en welstant ran 't gemeen 
Hy was met raad en daed« by elck en yder een, 

fl^ was der JTedtnoen troost, der radelosen Bader. 

In 't kort hij was haar al, tot een getrouwen yacUr. 

Den 12 October 1616 werd hij te Franeker ingeschreven als student in 
de regten ; den 5 JuIq 1617 bevorderde prof. Buis hem tot I. U. D. 
Men mag dus aannemen, dat hg tegen 't einde zyner juridische studiën 
van eene andere academie is gekomen. Geimmatriculeerd als advocaat 
hy het Hof te Leeuwarden, moet hij wetenschappelijk wel gunstig 
bekend zgn geweest, daar men hem bg Besl. 28 Aug. 1618, zonder dat 



1) Volgens ziJQ grafsteen zoo by inl580zyn geboren, maar dit is niet juist In zgn 
eigenhandig testament (berustende by het Pr. Gen.) van 2 Nov.1654, verklaarde hy 
op dien dag te zyn : natus annos Septuaginta vnum, menses duos, dies quatu' *ipeim. 

2) Val. Andreas, Bibl. Belgica, ed. 1643, nremt hem een renegaat, die te c. .osch 
als Fr Angelus in een Capucijner Kloostnr zou geweeM zijn. Dit berift schyntons 
op e^ne dwaling te berusten, te eer , daar Andreas ook den naam verkeerd opgeeft 
pi. Ytchelliu», 



113 

er eene vacature was, als buitengewoon professor in de philosophie 
aan onze academie heeft verbonden, op ƒ300. Nadat de prof. Ethices 
Andreae raadsheer was geworden , is Verhel den 13 Sept. 1620 dadel\jk 
tot ordinarius bevorderd op / 500 tractement. Intusschen heeft hg als 
extraordinarius nog deelgenomen aan het disputeren onder Maccovius, 
blgkens eene door prof. Heringa vermelde Disput. Utnm Deus velU om- 
nes ei smguhs sdlvos fieri, ad quam — praeside — D, Maccamo — respon" 
dMi Amoldus Ah -Heil Fran. 1618. 

Zijne rigting was de Aristotelische. Zoo vinden wij hem op het voet- 
spoor van Aristoteles voorlezingen houdende in 1629 de anima, in 1631 
over de ethica {Ubri motates Nicomachiorum) en de politica. Zgne letter- 
vruchten getuigen mede, dat hq t wqsgeerig systeem van Aristoteles tot 
den eindpaal zgns levens heeft lief gehad , want uit disputen , onder 
zgne leiding gehouden, zgn voor 't meerendeel zamengesteld of voort- 
gevloeid zgne Selectiss. quaestionum sylva et accurata methodus universae 
phOasqphiae Aristotélicae^ Fran. 1623 ; Summametaphysicae^ Fran. 1622, her- 
drukt 1654; Ideae Aristotélicaejphysica^ metaphysica^ ethica^politica^ oeconomica, 
Fran. 1636 ; Sylva quaestionum physicarum de animo rationali^ Fran. 1662 ; 
i^peewZicm primae philosophiae Entis. Fran. 1662; Idea logicae AristotelicaCf 
Fran. 1663. 

Hoe regtzinnig die rigting destgds werd geacht, leert ons R. Neuhusius : 

Ni VerheÜiut Socraticis Lyceum 
Irroret nndis et nobilem Sophiam 
Vindex VandaliciB erntt rainii 
JTam dndnm, relegatis procnl Camoenic, 
• Gravi torpnerat Friiia Teterno, 

't Is onze zaak niet in eene beschouwing over die werken te treden. 
Genoeg zg hierbtj nog de vermelding, dat Verhel algemeen geacht was 
en bemind. De studenten noemden hem gewooDlqk Vader Verhel. Een 
zijner vereerders titelde hem nog aan 't hoofd van een Igkzang : ,der 
beyden rechten Doctor en Voor-spraeck in 't HoogeHof vanVrieslandt." 

Den titel van advocaat bfl 't Hof van Friesland bezigde onze hoog- 
leeraar ook nog in zgn bovenaangehaald testament. Tevens bleek ons 
uit dat stuk , — wat aan Vriemoet onbekend bleef — dat Verhel in 
eerste huwelqk vereenigd is geweest met Aukje Ansta, zoo datRiemke 
Gravius (de Grau ?) z\jne tweede vrouw was. Uit dit laatste huwelijk , 
't welk in 1659 door den dood der vrouw werd ontbonden , sproten vier 
kinderen , twee zonen en twee dochters , van welke Johannes Verhel 
o.a. bibliothecaris onzer hoogeschool is geweest. 

DL IL 8 



114 

Den 14 Februarij 1664 heeft prof. Verhel het tijdelijke met het eeu- 
mge verwisseld , dus 81 jaren oud. 

Ulr. Huber huldigde zijn waardigen ambtgenoot in een IQkrede , die 
niet ter perse is gelegd. 

Le99U9 funebret in irittem obitum D. AmoUU Verhel. Fran. 16Ö4; Barman, Trajectum eru- 
ditum , 389; Vriemoet, 199—206; R. NeahiiBm3 » 166; zijn grafsclirift Blancardi Fanej. 
8^ CoU. Monmm. 418. 



Hector Bouricius. Wat was de Leeuwarder balie vruchtbaar 
in professoren ! Toen de advocaat Bouricius in 1620 geroepen werd om 
Joach. Andreae als hoogleeraar in de regten op te volgen , telde hij 
27 levensjaren. In 1593 was hy namelgk te Leeuwarden geboren uit 
het huwel^'k van Jacobus Bouricius , een wetenschappel^'k man , advo- 
caat aldaar , en Bauck Buygers. In de klassieke talen en welsprekend- 
heid goed onderlegd , kwam Hector den 4 Mei 1608 te Franeker stude- 
ren. Lycklama en Faber waren z\jne leidsmannen in de studie des regts ; 
hg was zelfs Faber's huisgenoot. Niet lang bleef h\j hier. Toen het 
twaalf-jarig bestand gesloten was, vertrok hg naar Leuven , waar hij , 
in zeer gemeenzamen omgang met Erycius Puteanus, de beoefening 
der welsprekendheid met die des regts vereenigde, ut incertum esset — 
zegt Winsemius — an jurisconsultorum eloquentiam, an eloquentissimorum 
jurisprudentiam aifectaret. Als baccalaureus verliet hg Leuven en be- 
zocht toen de academiesteden Douai, DOle en Pargs , ten laatste Orieans. 
Hier verwierf hg, na een tweetal jaren, de laurea doctoralis. Toen stak 
hg het kanaal over naar Engeland, waar hij weldra de vriend en bewon- 
deraar werd van Is. Gasaubonus. Met dezen groeten man bleef hg steeds 
eene briefwisseling onderhouden; diens nagedachtenis huldigde hij in 
eene Oratio anniversaria dida honori literarum pHncipis Is. CasaubonL 
Addüae sunt ejiisdem e^istolae ') , Leov. 1615. 

Na eene driejarige afwezigheid in 1612 teruggekeerd, zocht Bou- 
ricius in zijne vaderstad de regtspraktgk , bij voortduring ook de 
klassieke Letterkunde beoefenende. 

Eene zeer zeldzame , aan Vriemoet onbekend gebleven , proeve van 
zgne dichtkunst, is het In obitum viri CL Gisberti Bauricii lOti etAdvo- 
cati carmen funébre. Leov. Abr. Radaeus , 1618. 

Hauckje Hillama, de eenige dochter van den raadsheer GelliusHil- 



^l-J*®" ^i^^^ brie«?cn aan Gasaubonus is io afsclirift onder de Coll. v. Br, 
no. 969. 



115 

lama, werd den 19 Juig 1618 zgne echtvriendin. Reeds was hq in de 
vergaderzaal der Staten binnengeleid, toen hem de katheder van Andreae 
werd aangeboden. Met eene Oratio de origine , progressu et laudihiMjuris- 
prudentiae Bomanae (Fran. 1620) aanvaardde hg' het hoogleeraarsambt , 
waaraan hg zich wel kort heeft gewgd , maar toch lang geno^ om 
zich door yver en talent te onderscheiden. Van z^n arbeid als regts- 
leeraar vindt men het een en ander in een bundel , getiteld : Bisserta* 
tiones Academic(B , Accessit Lectionum ivris lAher. Quo varia juris civilis 
Joca , prcBC^me in InstUutionibfM JiMtiniani Imp. eoeplicantur & illustrantur. 
Fran. 1622. Onder die Dissertationes ontmoeten wg in de eerste plaats 
die de origine^ progressu é latuUhus jurisprudentiae Bomanae ^ welke hg 
heeft voorgedragen bg de aanvaarding van het professoraat. De vgf 
overigen heeft hij bg het openen van collegien en bg promotien uit- 
gesproken. Het Lectionum juris Liber kenschetst hem als een beoefenaar 
van de jurisprudentia elegantior. Nee vero alia veterum istorum in iure 
civili tractando fuit ratio , quam ut humaniores illas curas ex omni 
penu literaria depromtas , ad legum praeceptiones adaptarent, facerent- 
que usu ac mancupio suum , quod aliunde profectum , bona fide tigno 
suo atque aedificio iunxissent. Quod institutum , cum mihi ab eo tem- 
pore , quo Academiae patriae ocium debeo , maxime placuisset. Met die 
woorden gaf hg zelf zgne rigting aan in de Praef. van het aangehaalde 
werk. 

Voorts gaf hg nog in druk eene Oratio de ambitu, sive Diss. ad Legem 
JuUam , Fran. 1623 , uitgesproken bg gelegenheid van eene promotie. 

Theod. Graswinckel , van Delft , is , postquam examini se stitisset, lec- 
tionem habuisset ac publice disputasset , den 19 Nov. 1621 door Bouri- 
cius tot L U. D. bevorderd *)• 

Onze hoogleeraar werd in 1624 griffier bg het Hof, welke betrekking 
hij in 1626 verwisselde met den raadsheerszetel van zgn schoonvader. 
Daarnevens werden hem in 1628 en 1632 buitengewone zendingen op- 
gedragen , ter bevordering van provinciale belangen bg de Algemeene 
Staten. In het jaar 1634 ontving hg de opdragt om met Dr. Joh. 
Saeckma , Orck van Doyem en Dr. Hor. Doman de rekeningen op te ne- 
men van den ontvanger Bootsma. Deze zaak verschafte hem in de drie 
laatste jaren zgns levens eene omslagtige en verdrietige bezigheid ^). 



1) Den 19 Jolij 1620 had de Seoaat eeoe Disp. politica vao Graswinckel verbo- 
den : propter damnatas ac anspectas , quas coatiaet propositiooes Thes. 6 et 8, 
atqae ut exemplaria , qaoad ejas fieri poterit , a R. M. repetantur. Acta et Deer. 
B p. 35. 

s) Vgl. de KfOh- «. h. Biet, Gen, te Utrecht, XXVIH, 486 en volg. 



116 

Den 3 JanuarQ 1636 sloeg zqn stervensuur , toen hQ slechts den 
kraehtvoUen leeftp van 43 jaren had bereikt Uit een brief van Amama 
vernemen wq dat Bouricius een melancholicus was. Zijn Iqkredenaar 
Winsemius schetste hem als een voortreffelyk regtsleeraar , die de leer- 
liDgen boeide door welsprekendheid. Ware Bouricius langer in leven 
gebleven , zeide hg : habuisset Provincia, quod transmarinis componeret, 
remotissimisque geütibus per Alpium frigora , per Pyreneas nive^ com- 
mendaret. 

Eene bedroefde weduwe en vier kinderen staarden met weemoed op 
het l\)k van den geprezen echtgenoot en vader. Het is te Terband aan 
de aarde toevertrouwd. 

P. Winsemü in obitum D. HeetorU Bourieii Oratio, Fran. 1686 ; Ntuimrol, 85 , Vriemoet . 
806-211; add. 6; Paqnot. Il, 92; Oab. de Wal, Ann 244—260; add. 4U ; Sclieltema 
I, 164; Sickenga, 188—191 ; R. Neulinsius» 181 , lf.0; H. Neuhnaiat, f 18, 119. 



Guil ielmus Amesius was van geboorte een Engelschman, vol- 
gens sommigen een Schot Aan de hoogeschool te Cambridge was de 
hoogleeraar William Perkins z\jn leermeester in de godgeleerdheid. Om 
zijne Puriteinsche gevoelens was h|] daar bti sommigen niet gewild ; de 
bisschop van Londen weigerde zelfs zgn beroep tot leeraar te Colcester 
goed te keuren. Daarom zocht hq , naar het schgnt in 1611 of 1612, 
in Holland een tweede vaderland , hiertoe aangespoord door eenige 
Puriteinsche kooplieden. 

Thomas Parker , bekend geworden in de twistzaak tusschen Lubbertus 
en Maccovius, vergezelde hem herwaarts. Te 's Hage nam de Engelsche 
Overste Hor. Yere hem dadelijk in protectie ; met de dochter van diens 
geestelqke Jo. Burgesius trad Amesius weldra in den echt; niet lang 
daarna volgde hjj z\jn schoonvader in diens genoemde betrekking op. 
Vere moest zgns ondanks hem echter ontslaan, daartoe genoodzaakt door 
den invloed van het Engelsche Hof. Gelukkig trokken toen onze Al- 
gemeene Staten zich z\jner aan, door hem toe te voegen aan den 
voorzitter der Dordsche Synode, ten einde dezen behulpzaam te wezen 
in de behandeling van twistzaken. Het was in deze hoedanigheid, dat 
hü de verdediging van Maccovius en van de door Parker gestelde theses 
ondernam. Ook leerde z\j hem de geschilpunten tusschen de Remonstran- 
ten en Contra-Remonstranten van nabg kennen; eene aanleiding om 
tegen de eersten al spoedig en bö herhaling de pen op te vatten. 

Na den afloop der Synode werd hem de leiding toevertrouwd van 
eenige Engelsche jongelingen , die te Leiden voor rekening van Am- 



117 

sterdamsche kooplieden studeerden. Toen de Leidsche Synode hem 
voor het professoraat in de christelijke zedekunde aan 's Lands oudste 
hoogeschool had aanbevolen , ondervond h\j op nieuw de tegenwerking 
ran het Engelsche Hof. 

Welkom was den zwerveling daarom de katheder te Franeker , die 
na 't vertrek van Acronius nog ledig stond. Den 21 Maart 1622 is hg 
op fGOO tractement beroepen, en den 23 Mei reeds geinstaDeerd. Ter 
aanvaarding van zijn ambt hield hq eene Oratio de TJrim el Thummim ; 
weinige dagen later (27 Mei) bevorderde Lubbertus hem van Licentiaat 
tot Theol. Doet., nadat Amesius gedisputeerd had de conscientia. 

t Onderwerp z^ner openbare collegien was , volgens de Ordinea Lee- 
tionum van 1629 en 1631 , in de eerste plaats de behandeling der 
Psalmen, — voorlezingen, die men zal terugvinden in de Lediones in 
CL Psalmos Dapidis , in quibus per anaïysin et übi opus est per quaesti* 
enes scnsus enodatur , etc. Amst. 1635 ; vervolgens behandelde hij > uit- 
gelezene bpelplaatsen ,'' misschien naar zgne Medidla Theclogica. Fran. 
1623 , meermalen herdrukt en ook vertaald. Zgne De utriusque Episto- 
kte D. Petri ApostoU explicatio andlytica , Christian<ie catecheseos Sdagra- 
pMa , beide in 1635 te Franeker uitgegeven , zullen mede aan 's mans 
academisch onderwys haar oorsprong verschuldigd z\jn. 

Zijn voornaamste streven als godsdienstleeraar was, om de theologie 
te verheffen boven de spitsvondige, duistere en noodelooze vraagstukken, 
waarmede z\jn ambtgenoot Maccovius zich afgaf. H\j wilde den 
godsdienst meer vruchtbaar maken voor het leven ^). Er werd te veel 
gedogmatiseerd en te weinig gemoraliseerd. 

Deze gevoelens verkondigde hg ten jare 1623 reeds in eene Paraene- 
sis ad studiosus Theologiae ; ter bevordering dezer rigting strekten z\jne 
2>e conscientia et ejus jure vel casibus lihri quinqt^e, A. 1630 , meermalen 
herdrukt. 

Men ontmoet hem voorts als een tegenstander van de scholastieke 
theologie en philosophie in onderscheidene verhandelingen en dispu- 
ten, uitgegeven onder den titel : Phüosqphemata , in qtUbus continentur 
Technometria omnium et sinpularum artium fines adaequate ciroÊmscribens. 
Alia Technometriae delinec^io per quaestiones et responsiones j adfacüiorum 
aig^um instüuta ac praposUa. Disp. theol. adversus metaphysicam ^). Disp. 



1) Vgl. hetgeen v. d. Touk , 262 , hierover mededeelt uit een brief van Amama 
aan Joh. Saeckina. 

*) Deze is door P. Brest ooder Amesius verdedigd, FraD. 1689. Hij noemt het 
eene hallicinatio mentis, quae in plerisque perperam philosophantibusreperitur, dum 
unam simpHcem doctrinam, duplicem, triplicem et aliquando septuplicem sibietaliis 



118 

de perfedione S. Scripturae , ex ejus sententia ac placUo conscripta oUm^ 
in qua Ethkae vtUgaris imperfectio et intUüUates deteguntur. Demonstra- 
tiones logicae verae ; Theses Logicae, olim disc^fndis suis in materiam dis- 
putt. didatae. L. B. 1651. 

HJij vond tevens nog den tqd om te polemiseren tegen de Remon- 
stranten en den kardinaal Bellarminus. Krachtig bood hg Amama de 
hand in het herstellen van de tucht onder de bandelooze studenten. 
In 1626 tot R. M. gekozen ; sprak hy b\j aanvaarding van dezen werk- 
kring de inscr^tiane Academiae : Ohristo et Ecclesiae O ; bü de overdragt 
in 1627 , de academiae Eectore in possessionem sm munerii inducendo. 

Zqne werken te talrgk om hier volledig opgesomd te worden , zqn 
door M. Nethenus te zamen uitgegeven , Amst. 1658 , 5 torn. 12». 

Een man van die ascetische rigting was te Franeker wel op de regte 
plaats , ten einde een evenwigt in de schaal te leggen tegen de dorre 
dogmatiek van een Maccovius. Zgn leven werd er echter niet door veraan- 
genaamd, want in vrede met M. te blgven was onder die omstan- 
digheden haast ondenkbaar. Wel vond hy steun in Mein. Schotanus, 
den opvolger van Lubbertus , maar naast Maccovius kunnen ook Ver- 
hel en meer philosophische professoren van de oude school met zQne 
rigting geene ingenomenheid betoond hebben <). Hooren wg den Jur. prof. 
Reifenberg, die in 1627 aan Saeckma schreef: In Academia per Dei gratiam 
omnia se praeclare habent,nisi quod interD. Maccovium et ejus collegas con- 
tentiones recrudescere et m^jori conatu quidem intelligam. — Utinam animi 
possent in concordiam et amicitiam Ghristianam si non interiorem re- 
duci, Academia majus nomen haberet s). Mein. Schotanus gevoelde 
dan ook te regt , welk een ramp het zou worden, als Amesius, wien in 
1628 aanlokkelgke uitzigten in het buitenland geopend waren, eens 



repraesentant. Van dit standpunt wordt deleerdermetaphpca van Aristoteles (papa 
metaphysicorum) vinnig aangevallen. Waarschgnlgk behoort by 't exemplaar dezer theses 
in de Goll. v. Br, de brief van Amesius (z. j.), waarin sprake is van theses, die hij door den 
defendens zelven aan Saeckma liet overhandigen, theses die de geheele philosophische fa- 
culteit hadden doen ontvlammen. Miserunt lictorem in ejus musaeum, qui eripuit ipsi 
chartas, ante legitimam citationem et sine legitima ulla jurisdictione ! Men had 
Amesius zelfs niet ter verdediging van den jongeling willen aanhooren. no. S47. 

1) Quid interim quaesiverim in Academia testabitur (haec) oratiuncula, pas. 93, 
schreef hij eens aan Saeckma. Coll. v. Br. no. 250. Tot ons leedwezen kwam 
zij ons niet in handen. 

3) Prof. Hachling schreef in 1627 aan Curatoren over Maccovius ille non 

veretur per publica corollaria etiamnum a. D. Amesio dissenlire. Coli. v. ^r. no. 205. 
Hoe Verhel zich uitliet tegen de aanvallen op de metaphysica kan men lezen by 
Vriemoet, p. 201 

3) Coll. V. Br. no. 230. 



119 

ging vertrekken ^). Werd het toen dreigend gevaar al verschoven , vier 
jaren later gaf Amesius gehoor aan het voorstel van Engelschen , te 
Rotterdam woonachtig, om aldaar onderwgs in de theologie te geven aan 
eene büzondere inrigting. Geene moeite werd er gespaard om hem van 
dat voornemen te doen afzien. Een oogenblik dacht hvj er aan , om het 
professoraat weder op te vatten , doch het voor zgne gezondheid on- 
gunstige klimaat van Friesland, en het verlangen zijner tweede vrouw 
(ook eene Engelsche) om in verkeer te kunnen komen met landgenoo- 
ten , legden voor een af wgzend besluit een te groot gewigt in de schaal ^). 
ZelÊ schgnt het plan b\j hem gergpt te zijn om naar «Nieuw Engeland" 
te verhuizen. De dood verraste hem echter. B|] eene plotselinge inunda- 
tie te Rotterdam drong namelijk het water des nachts zqne woning 
binnen. Haastig opstaande , stapte Amesius van het bed in het water. 
Op een hevigen schrik volgden bij hem koortsen , die den waardigen 
man den 1 November 1633 op 56-iarigen leeftgd ten grave sleepten. 
Zqne wedawe, die hem een zoon en eene dochter had geschonken, bleef 
zonder middelen achter ^). Te zamen vertrokken zü in het volgende 
jaar naar Amerika , werwaarts zq ook de belangrgke bibliotheek ver- 
voerden , die Amesius had nagelaten. 

Vriemoet, 212 — ^221; Add. 5, putte hoofdzakelijk uit het Vtta Ameaii , do«r Nethenns 
▼oor diens O^a geplaatst ; Nicerou XXXVII^ 273-286; Paqaot, II, 826^829 ; Olaains , I, 
44—47 ; D. Neal, Jlitt, der Puriteinen , I, 2, p. 178 ; Chr. Sepp. a, ». Il, 56—57, 400. 
415 ; Ygl. over zijnen inyloed op Anna Maria van Scharman , Dr. Schotel, a.io,, blz. 84 ; 
R. Nenhnains w^dde aan hem een vereerend grafschrift, in de FoenuUa Juvenilia, p. 168. 



Johannes Hachting, zoon van den predikant Begn. Hachting 
en Anna Johanna van Gelingen , werd geboren te Leeuwarden , den 16 
Febr. 1594. Van zyn zevende jaar af, tot zgn zestiende toe , doorliep 
hij al de klassen der Latqnsche school aldaar , onder Joh. Fungerus , 
Neuhusius en Nic. Mulerius. De veel belovende jongeling liet zich den 
4 Maart 1611 te Franeker inschrijven. Voorzien van zeer vereerende 



1) Ego multa mala nobis imminere arbitror. Augit metum meam quod clarissi- 
mos vir. DD. Amesius ▼ocationem habeat. Destinavit saltem animo suo , ut prae se 
fert, et ego credo, abire, in Angliam an in Virginiam , ignoro. Literas viai, vo- 
catnr ad plantandam Ecclesiam , et turn speciosis rationibus , ut vel lachrymas excu- 
terent et ferreum pectus commovere possent. Ego doleo vicem nostram et Academiac 
si altero taato damno afficiamor. Detinendus nobis et augmento stipendii, et rationi- 
bus et intercessionibus. 28 Deo. 1628. Ibid, no. 103. 

2) Gorrespondentien van Amesius, Coll. v. Br, 107, 186, 250, 251. 

s) Hugo Petri, Engelsch predikant te Rotterdam, klopte den 16 Nov. 1633 reeds 
bij Curatoren aan om ondersteuning voor haar te verkregen. CoII. v. Br, no. 269. 



120 

testimonia over z\jne vorderingen in de philosophiei theologie, het Grieksch 
en 't Hebreeuwsch , vertrok hfl op uitnoodiging van zgn vroegeren leer- 
meester, nu hoogleeraar, Nic. Mulerius , naar de Groninger academie, 
waar hg den 25 Maart 1616 is geimmatriculeerd. 

't Onderwijs van Emmius , Ravensperger en Gomarus maakte hg zich 
ten nutte, met zooveel vrucht, dat hij in de theologie en 't Hebreeuwsch 
anderen kon onderwijzen. Verder bezocht Hachting met Joh. Camp en 
Sabinus Fockens , twee Friesche jongelingen , wier leiding hem werd 
toevertrouwd , verscheidene buitenlandsche academiën , met name Her- 
born , Heidelberg (waar zg Sept. 1618 zijn ingeschreven), Bazel en , 
volgens Verhel, ook Genève. In het lAber Beetorum van Genève komen 
hunne namen echter niet voor. Als Art lib. Mag. teruggekeerd, vond 
hg dadelgk een nuttigen werkkring aan de Latgnsche school ter zijner 
geboorteplaats , onder den titel van praeceptor. Tot den leerstoel in de 
logica , die na Boorda's aftreden al een jaar ledig had gestaan , riepen 
de Ged. Staten hem den 21 Maart 1622 , op een tractement van f 600. 
Hg was toen conrector. Zgn Igkredenaar Verhel , die zeer met hem 
was ingenomen (cum quo mihi cor unum et anima una fuit), getuigde , 
dat hg wegens zgne humaniteit bg Curatoren en ambtgenooten geacht en 
bemind was, en altoos gverig en naauwgezet in zgn ambt. Naauwelgks 
behoeft het vermelding, dat Hachting de Aristotelische philosophie aan- 
hing. In 1629 gaf hg collegie over Aristoteles' Analytica , Topiea en 
SopMstiGi elenchi , naar Rud. Goclenii Isagoge. Wat hg al meer behan- 
deld heeft , kan de belangstellende afleiden uit de talrgke dictaten , die 
door Verhel onder zgne inedita opgesomd worden ^). 

Laten wg met enkel woord vermelden , hoe hg het eens met Macco- 
vius aan den stok heeft gehad. Deze verstoutte zich namelgk, in strgd 
met het nadrükkelgk verbod van Curatoren en zijne plegtige belofte, om 
ook onderwgs in de logica te geven ^). Dit verdroot Hachting te meer, 
omdat hg weinig ingenomen was met de leermethode van dien lastigen 
ambtgenoot. 

Het middel om Maccovius gevoelig te treffen zou de volgende thesis 
zijn : Praecepta logica , quae possunt sufficere Jiomini in reptiblica veraaturo 
débetU es$e in omnibus brevia, vera^ tdilia, concinna. 

1) Hy heeft uitgegeven : Dialectica Petri Rami, interdum exegm , interdumpo' 
raphrasi exposita, XXIV disputt. proposita Fran. 1626; Orat, de wccessu, quem Deus 
dedit exercttui Beharum an. 1629, Leov. 1629. Meer vermeldt Vriemoet niei. la 
het begin van 1630 zond 11. aan Saeckma een ex. zijner disputen in 1629 gehouden : 
quibus Compendium habetur Logicae Itagogicae , atque ita Organi Aristotelici, quoad 
praecipuas maierias. Goll. v, Br, no. 207. 

^ quotidie se in Logicis collegiis exercuit, schreef Mein. Schotanus. Ibid, 

no« 112. 



121 

De R. M. verbood bq voorraad het voorgenomen dispnut en Macco- 
vius beklaagde zich bq Curatoren. Tot verdediging in de gelegenheid 
gesteld , vatte Hachting de zaak volstrekt niet ernstig op ; integendeel, 
in een apologetischen brief , waarin het feit door hem erkend werd , 
stelde hg Maccovius op schertsenden toon aan de kaak , als iemand die 
altgd op eens anderen veld kwam stroopen , in de logica zoo onlogisch 
mogelgk was , honderd woorden verspillende, waar men met zeven kon 
votetaan , en daardoor duister en onvruchtbaar werd. Ergo illius logica 
dictata non sunt sufficientia ad instruendum , et ergo inutilia pharmaca 
ad imposturam tantum proposita, zeide de steller^). 

üit zgne briefwisseling met Saeckma leert men Hachting kennen als 
een warm voorstander van de belangen der hoogeschool. Toen Amama 
wien hq in het beteugelen van de losbandigheid der studenten trouw 
ter zgde heeft gestaan, overleden was , bood h\j zich belangeloos aan 
tot 't onderwgzen van het Hebreeuwsch , ten einde te voorkomen, dat 
sommige ongeduldige studenten gedurende de vacature naar andere 
academiën gingen vertrekken <). Herinneren wq ons , dat Hachting onder 
Drusins en Gomarus veel aan die taaistudie gedaan had, dan kan bet geene 
bevreemding wekken , hoe hq zich voor dat onderwqs tydelqk beschik- 
baar kon stellen. 

De goede verwachtingen, die men by voortduring van dezen hoogleer- 
aar koesterde , werden verqdeld door zqn vroegtqdigen dood , op 22 
Sept 1630. 

Onder zoo velen , die hem betreurden , noemt Verhel geene kinde- 
ren; alleen eene zwangere weduwe. Hachting is driemaal getrouwd 
geweest ; eerst in 1621 met Geertruid Simons, daarna in 1624 met Anna 
Coninck ; ten laatste met Susanna Selqns , de moeder van Begnerus 
Hachting, die op verschillende plaatsen, laatstelqk te Leeuwarden, als 
predikant heeft gestaan. 

A. VerKel, Oratio funehrii in erequia* D, Joannü Haekiinffii, LeoT. 1680; Edo Neulm- 
•iu^ GraiMlaüo in amares Joh» HaekHngU et Oertrudis Shnoniae {Ubellui postktmns paewta- 
ttm H epiOohnm, achter R. NeuAusü JSpiitoL Cent. IIL Amst 163t,p 491—196 ; Carmina 
mpliaUa in ion, J, Haektingii, Prof. Lo^,, eponti, et A, Conineki spomae. Fran. 16M ; 
R. Nenhuias , 292— '294 ; Vriemoet, 822- 225 , Add. 20 ; Paqaot n, 896. 



1) Dit Stuk, beiangryk ook, in sooYer het vele gegevens over *t onderwijs van 
M. bevat, moet wel de overtuiging vestigen, dat die hoogleeraar b^ znoe collega's 
noch als mensch , noch als wetenschappelyk persoon, noch als academieleeraar, hoog 
siond aangeschreven, als wetenschappelyk persoon o. i. te laag. Goll. v. Br. no. 205. 



S) Goll. V. Br. no. 204—209. 



122 

Ber nardus Schotanus. Het bandelooze gedrag vandestuden- 
ten had der academie geen goed gedaan. De leerstoelen te voorzien met 
groote geleerden was in de oogen der Staten een geschikt middel om 
haren naam te verheffen. In de plaats van Tim. Faber kozen zg ook 
met dit doel den Marburgschen hoogleeraar Joh. QoeddaBUB{Be8.7 Nov, 
1623) tot Juris Prof. primarius. Een tractement van ƒ800 kon men 
echter geen schitterend aanbod noemen , zoodat velen aan de overkomst 
van den Duitschen geleerde met reden twijfelden, Sibr. Lubbertus 
trachtte , door den invloed van Saeckma , nog te bewerken , dat een 
hooger tractement beloofd werd , zooals een Goeddaeus toekwam ; doch 
hg wilde intusschen de vrees niet verbergen , dat verscheidene vol- 
magten ten Landsdage daartegen bezwaren zouden inbrengen, niet in 
het belang der academie , maar in dat van een gunsteling ^). 

Goeddaeus heeft dan ook, gelijk wel was verwacht, de benoeming 
niet aangenomen. Men deed in 1624 eene nieuwe, trouwens zeer ge- 
lukkige, keuze, en wel wederom uit de Leeuwarder balie. Bemardus, 
een zoon van prof. Hendr. Schotanus , zou het regt onderwijzen in de 
stad, waar hg den 7 Oct. 1598 't levenslicht had gezien ^). In 1614 , 
den 29 Mei , aldaar student geworden, had hg in Faber een uitstekenden 
leermeester gevonden ; ook op de wiskunde had hg zich bgzonder toe- 
gelegd en daardoor den graad van A. L. M. verworven % Na de Leid- 
sche academie gedurende een tweetal jaren bezocht en daar 't onderwgs 
van Gom. Swanenburg te hebben genoten , was Schotanus den 12 April 
1622 door Bouricius tot J. U. D. bevorderd. Bg den aanvang van zgn 
professoraat telde hg naauwelgks of misschien nog geene 26 jaren levens, 
want vóór dat Bouricius in het laatst van 1624 den katheder vaarwel 
zeide, was Schotanus al in functie. 

Hg behandelde de Instituten , en , na het vertrek van Bouricius ook 
de Regulae juris ^). Om zgne leerlingen met het R. R. vertrouwd te 
maken , stelde hij zelf theses voor publieke dispuut-coUegien , hoeda- 
nige hg 32 in 't jaar dacht te leiden. Privatim bragt hg hen dan eerst 
op de hoogte van de bezwaren , die men kon opwerpen ; drie of vier 



1) Ep. 13 Fehr, 3 Mei, 9 /urn)', 17 Hlij 1624 Goll. v. Br. no. 53, 31, 48,49. 

8) Zijae akte van aanstelliog is gedagteekend 3 Augustus 1624. Zyo tractement 
is daarin bepaald op ƒ700. 

8) Hg vertaalde Metius' verhandeling De genuino usu utriusqne globi; onderden 
titel : Fondamentale ende grondefycke onderwysinge van de sterrekonst^ ende heschr, 
der Aerden , door het gebruyck van de Hemelsche en Aerdsche Globen. Fran. en 
Amst. 1614. 

^) Hy heeft den Commentaar van v. d. Sande de diversis regulis juris antiqui 
verbeterd en vermeerderd uitgegeven te Leiden in 1652. 



123 

dagen na de verspreiding der gedrukte theses tenteerde hq de jongelui, 
om te yememen of zg de zaken in het hoofd hadden , en de beden- 
kingen konden weerleggen; daarna vond dan het openbaar dispuut 
plaats , waarop weder eene private repetitie volgde ^). 

Overtuigd, dat de taak van den regtsleeraar niet enkel in het geven 
van collegien moest bestaan, maar dat hy teveos den aanleg en den 
inborst der jongelieden moest leiden en ontwikkelen , hen mitsdien 
aan het werk houden , bezielen, aan zich verbinden en aanvuren, 
gevoelde • de jeugdige Schotanus ook te regt , hoe menschenkennis 
en beleid, door langdurige ondervinding opgedaan, daartoe onmis- 
bare eigenschappen' waren. Was het dus geene edele nederigheid, toen 
hjj na 't vertrek van Bouricius juist om die redenen een meer bejaard 
en bovenal een man van groeten naam naast zich verlangde ? Eene 
gelgke nederigheid merken wg herhaaldelijk op in zgne correspondentie 
met Saeckma. Over aangelegenheden der academie , of over zijn onder- 
wijs vroeg h\j dezen man van rijpe ervaring steeds om raad en inlich- 
ting % Eigenwaan was dus b\j hem niet te vinden. 

Toen Reifenberg in 1626 zgn ambtgenoot was geworden en Rhala te- 
vens juridische collegien had geopend, verdeelden zij hun arbeid zóó, 
dat de twee eerste boeken der Instituten door Rhala , de beide laatsten 
en de Begulae juris door Schotanus , de Pandecten door Reifenberg zou- 
den worden uitgelegd. Schotanus en Rhala hielden tevens dispuut- 
coUegien *). 

Ziedaar 't geen w^j over zgn onderwijs door hem zelven vonden op- 
g^even en op de Ordinea Lèctionum van 1629 en 1631 werd aangekon- 
digd. Dit is voldoende om van hem een hoogst gunstigen indruk te 
ontvangen. Het vertrouwen van den tgdgenoot viel hem dan ook ruim- 
schoots ten deel. In regtszaken werd z\jn oordeel dikwerf ingeroepen. 

De verschillen in der minne te beslechten was daarby steeds zgn 
streven. Verscheidene eervolle nevenbetrekkingen zag hq zich opge- 



1) Goli. v. ^r. no. 86. 

2) Ibid. no. 87—96. 

3) Aan Schotanus' dispuot-colleglen herinnert het zeldzaam boekske Joannis d 
Glinstra {Leov,) Frisiiy Select, quaestionum ad jw civile Justinianeum quinqua- 
ginta Libris Pandectarum comprehensum DisnutL Septem, propos, in Acad. Franeq, 
Frao. 1634. Het bevat zeven serien Theses, door Glinsira oadcr S. over de Pandec- 
ten verdedigd, en eene ad Jeademieos alloeutio van den defendens, voorafgegaan door 
Lat verzen van Rhala, Schotanus en Dr. E. Qlinstra. 't Exemplaar, dat de schrijver 
aan Rhala schonk, is in de bibliotheek van het Fr. Gen. Vgl. over Glinstra Gab.de 
WaL Annot. 131. 



124 

dragen i)i maar toen hjj in 1627 tot R. M. werd gekozen , verbond men 
hieraan de voorwaarde , dat hg tvan den Syndicatu civitatis Franeque- 
ranae ende assessoratu territorii Franequeradeel sal quiteren ende aflbtandt 
doen, ende daerenboven geen Testamenten ofte Instrumenten totgerieff 
van partyen mogen maecken*' '). 

In 1632 , toen Reifenberg overleden was , werd Schotanus tot prima- 
rius bevorderd. Het eerste, dat onder z^'n naam het licht zag, was ten 
jare 1635 een bundel van 33 Disputationes juridicae. Dat jaar werd te- 
vens het laatste van z|jn werkkring aan de Friesche academie. Op eene 
jaarwedde van ƒ1200 liet hg zich overhalen om als eerste hoogleeraar 
in de regten, en tevens in de mathesis op ƒ300, aan de Illuslre school 
te Utrecht op te treden. Den 3 Nov. 1635 aanvaardde h|j dit ambt met 
eene Oratio de scholarum 'ét/rafia (Ultraj. 1638). Als de eerste R. M. 
der nieuwe academie aldaar, welke waardigheid hg tot aan zgn vertrek 
bekleedde, hield Schotanus den 22 Sept 16S6 eene TlQOicpmpiiaig, waarin 
aan hare stichters regtmatige hulde werd toegebragt. 

Volgens zgne aanstelling moest hg het eene jaar de Pandecten of den 
Codex , in het volgende de Instituten behandelen , zóó dat zgn ambtge- 
genoot Ant. Matthaeus en hg telken jare deze onderwerpen beurtelings 
verwisselden. 

Meer en meer bevestigde hij zgn gunstigen naam als kundig en uit- 
stekend docent; ook door de uitgave van een voor aankomende studen- 
ten zeer nuttig leerboek : Examen juridicum , quo fundamenta jurispru- 
dentia sec. seriem Digestarum explicantur. ültr^j. 1639 , daarna herzien 
en vermeerderd meermalen, ook in den vreemde, herdrukt, — quoopere, 
si quid ego judicare possum — zeide Vinnius — nihil est consummatius, 
nihil quod cum eo in isto genere comparari possit, aut rerum pondere 
aut ubertate utilitatis ^). 

Het werd gevolgd door een onvoltooid gébleyen CoUegiumquaesHontm 
ad InstiUUianes juris. Amst 1640. 



1) Bencker Aodreae deelde Yoor het eerst mede, dat Schotanus in 1626, das in 
de plaats vaa Bouricius, tot Griffier van den Hove benoemd is. Het stuk waaraan 
Andreae xulks ontleende, is ons by inzage gebleken eene Res. te zyn der volmagten 
Tan Westergo, tan 6 April 16d6, welke by tourbeurt misschien het rest van benoe- 
ming hadden. Schotanus moet natuurlyk voor de benoeming bedankt hebben. 

>) A. et D. A. 758. Om de onafliankelykheid tan den Rector te waarborgen , 
is het bekleeden van zulke posten ook voor 't vervolg verboden. Schotanus is 
echter nooit assessor van Franekeradeel geweest, maar voor den ffrietman Doco van 
Jongema nam hy wel eens het praesidium waar, als deze verhinderd was. Certifi- 
caat hierover van Jongema^ dd. 28 Mei 1627. Coll. Schot. 

s) iVog in de vorige eeuw verscheen het Register van alle tUulen of opschriften 
der Instituten, Pandecten en Codex j volgens het Examen Juridicum van B. Scho- 
tanus. Leid. 1740. 



126 

Dringend en op zeer uitlokkende voorwaarden werd hy vervolgens 
te Leiden beroepen tot Prof. primarius Codkis, met de titels van Con- 
siliariiis Academiae perpetuus , en Praeses collegii practici , voorts op 
alle voorregten , waarin Petr. Cunaeus , z\jn voorganger , gedeeld had. 
Aangetrokken door de eer van aan de eerste academie des Lands ge- 
plaatst te z^n , nam hg , schoon niet zonder aarzelen , de roeping aan. 
Utrecht kon alleen zgn heengaan betreuren» daar alle pogingen om hem 
te behouden waren mislukt 

De elf jaren zgns werkzamen levens O aldaar kenmerkten zich door 
een bqna aanhoudend Igden aan het graveel. Zgn sterfdag was de 5 
Oct. 1652. 

Aan zgn sterk geheugen paarde zich een helder en scherpzinnig oor- 
deel ; daardoor wist hg de moe^elpste vraagstukken met gemak op te 
lossen ; daarom was hg ook de adviseur van het Hof te Utrecht. Vg- 
and van spitsvondige haarkloverg en vertoon van geleerdheid onderwees 
bij het regt met het oog op de praktische toepassing in de zamenle- 
ving. Dat alles getuigde Am. Vinnius , toen deze in eene ongekunstelde 
Igkrede eene warme hulde bragt aan den geleerden Fries, die drie onzer 
academiën ten sieraad is geweest 

Schotanus is tweemaal gehuwd , eerst in 1622 , met zgne nicht Maria, 
de dochter van Joh. Schotanus , predikant te Goutum ^); de tweede keer 
(25 Sept 1626) met Anna Catharina Althusius , eene dochter van den 
geleerden Syndicus van Emden, Joh. Althusius. Zg overleefde hem 
met een zoon uit zgn eersten echt , en vestigde zich weldra te Frane- 
ker , werwaarts ook het Igk des hoogleeraars , ofschoon eerst te Leiden 
begraven , overgebragten in een eigen graf aan de aarde is toevertrouwd. 
Vroeger (1 , 247) hebben wg reeds vernomen, dat zg in 1676 is overleden. 

A. \iiiiiü Oratio recUaia in ejrequüê D. Bern, Sehotani. L. B. 1662 ; ook achter Schotani 
IHtptat. Jmrid. ad êeriem materiae Fandeciarum, L. B. 1658 ; Burman , p. 845 - 847 ; Vrie- 
moet , 226—888 , add, 6,6; Paqaot , J, 574 - 675 ; Siegenbeek , Oeseh. der Leidtehe hooge- 
teJkool, l, 151, 212, U. Toev. 128, 124; 6. de Wal, Annot. 219-228; Mr. J. H. Beucker 
Andreae, Sei ge$laehi der Schoianuteen , in den ^r. Volksalmanak voor 1851, blz IV — 18; 
R. Nenhmiiu, 66, 81 , 164 , 4C8; Fjnsdem Eyist fam. Cent. III, 88, 87, 64 , 65 , 76 



1) Bij gaf hier doj^ uit: Imper, Itêstiniani Imiiiutione*, cum analyn, selectisque 
notis ae tndieihtu Jnlit Pacti L. B. 1647 ; Dunfutt. anniversariae ad ïnstituta , ibid. 
1649 , Procestus Judicialii , ibid. 1653. Tijdens zyn overlyden ^aren ter perse 
DisfutU Juridieae ad seriem materiae Pandeetarum. A. 1653, en Fundamenta juris, 
L. B. 1653, welk laatste werkje, inunc prltnum juris &. legum allegationibus con- 
firma u" in 1663 wederom is uitgegeven door Simon van Leeuwen, en wel in één 
bundel met de Juris Jtutinianaei rundamenta van Seb. Schelkens. 

s) Z\i overleed den 86 April 1695, en wordt op haar grafsteen in de kerk te 
Franeker genoemd Maeike Joannis Dr. 



126 

114, 183, 150, 21$, 275, 3M ; Zijn grafisehrift, BUncardi Paneg. 85, en in de CoU. 
Monum. Belg. Faed. 415, 416. 



Justus Reifeirterg. Onder de jonge Friesche regtsgeleerden 
was meer dan één liefhebber voor den katheder van Bouricius, of voor 
een buitengewoon professoraat , in geval aan een gevestigd hoogleeraar 
de voorkeur gegeven mogt worden ^). Sibr. Lubbertus , Bern. Schotanus 
en ook Bouricius zelfdeden echter hun best om de benoeming van een man 
van naam te bevorderen. De eerste wilde een «ex ruinis Marburgensibus 
aut Heidelbergensibus vir celebris, cordatus , gravis , sobrius et pius"; 
bij voorkeur Ant. Matthaeus van Marburg , ,a Lutheranis a professione 
dejectus." Zqne zienswqze vond ingang bg de Staten , want, nadat Petr. 
Cunaeus van Leiden, door tusschenkomst van Bouricius, was aangezocht, 
beriep men den 4 Maart 1625 Phil. Hoffmann, gewezen hoogleeraar te 
Heidelberg, toen te Straatsburg woonachtig; daarna Anth. Matthaeus, 
die inmiddels te Groningen was opgetreden ; nog kwam Regn. Bacho- 
vius, die ook zgn leerstoel te Heidelberg verloren had, in aanmerking '). 
Eindelqk slaagde men met de benoeming van Justus Reifenbeig, hoog- 
leeraar te Bremen. 

Deze Duitscher, geboortig van Heger , in Nassau-DiUenburg , waar 
zQn vader predikant was, is in 1614 te Bremen als student ingeschre- 
ven. Waarsch^'nlgk kwam hij van eene andere academie, want, na den 
1 April 1615 te Heidelberg geimmatriculeerd te zgn , promoveerde hg 
daar reeds in 1616 op eene D^|n<^. e ^^^^lYf^ioMum ma^m^, Heidelb. 1616. 
Nog tenzelfden jare werd hij hoogleeraar te Herbom , en in 1621 aan 
de nieuwe academie te lUnteln, bg wier inwgding hij den 17 Jul^d.j. 
als spreker optrad. Het oorlogsgevaar verdreef hem van daar naar 
Bremen , waar hg zich den 18 Aug. 1623 een leerstoel zag aangewezen. 

Verschillende geschriften , die , naar de titels te oordeelen , bewg- 
zen , dat ook hg de beoefening van de politica met die van het regt 
verbond, hadden hem een gunstigen naam bezorgd 3). Meteene Oratio de 



1) Lubbertas noemde Imicherus lotema, als iemand die dringend solliciteerde; 
D. Schotanus segt hetzelfde van den schoonzoon van een Raadsheer, Yoorts dat 
Ür. Job. Glingbyl, kort geleden gepromoveerd, een zoon van vrylen prof. R. Clingbijl, 
eztraordinarius hoopte te worden. Goll. v. Br. no. 51, 88. 

s) Dat Bacbovios geweerd zou zgn door M. Lycklama, omdat hg diens Membranae 
aan eene scherpe kritiek had onderworpen, wordt afdoende, tegen Paquot, Stepffen 
anderen, wederlegd door Gab. de Wal. 1. c. annot. p. 210. 

S) DtM. polit. gemtna, una de familiarum periodo, altera de laude iimulationU ; 
ewn epidlgmatê êatyrae enueleatae in festivoê êeeuH morei» Herbornae 1618 ; De 



127 

sludüs humanioruin Uterarum ad jus eivile necessams aanvaardde Reifen- 
berg in den herfst yan 1626 zgn ambt als Prof. juris primarius te 
Franeker. 

In het begin des volgenden jaars legde hg den derden druk van zijne 
Mamêductio ad IV libr. Instü. Imp. (Francf. 1627) ter perse. Echter is 
ODS niet zeker gebleken, of hg te Franeker de Instituten wel heeft be- 
handeld. Op de Ordines van 1629 en 1631, kondigde hg collegien aan 
over de Pandecten, waarbg de ParatUla van Cujacius en van Wesembecius 
gebruikt werden. Voor zgne disputeercoUegien voerde hg de in Duitsch- 
land veel gebruikte DUptUt. seUctae ad jus dvüe Justinianeum van Hier. 
Treutler in. De Notae et anitnadversianes daarop van Regn. Bachovius 
werden niet voorbggegaan , hoewel Beifenberg vroeger reeds in Disputt. 
juris miseeïlaneae , Brem. 1624 , Bachovius meermalen tegen Treutler in 
het ongelijk had gesteld. Waarom het boek van Treutler gebruikt? 
Reifenberg beantwoordde deze vraag aan Saeckma : Omnino studiosi ad 
Duareni , Cujacii , Hotomanni etc. eruditissima scripta revocandi sunt ; 
quae qui non arripiunt , hac tempestate vix studiosae juventuti satis- 
fEu^ere possunt Et hos antesignanos et duces proponit sipi ipse Treut- 
lenis noster, cui jam opera in hac Academia impenditur. 

Het onderwerp zgner inaugurele oratie geeft het streven terug, dat in 
zgne brieven aan Saeckma telkens doorstraalt, de diepe overtuiging name- 
lijk van de noodzakelijkheid , dat de studenten met de beoefening des 
regts die der humaniora vereenigdeu; ten einde, door de aankwee- 
king van een levendigen stijl en van welsprekendheid, zich tot be- 
schaafde regtegeleerden te vormen O- Algemeen schgnt men het nut 
daarvan toen nog niet te hebben ingezien ; Schotanus klaagde immers 
meermalen aan Vinnius, dat het regt te veel afgescheiden van andere 
wetenschappen werd beoefend 2). 



monitisy exBmplU, caruiliis politicts. pro vet$raniê ah aula, ad Titum Livium, Frcf. 
1619 ; PolUisehe Bsantwortung au f drey Fragen van gelehrter Leute Lehen beu 
Hofe. Herb. 1619, Satyrieon nomieo poliU in minorum aen/tumirtt/tcof etc. Frcf 1619, 
Deereti Spiremi» nomothesia publica, Herb. 1619, Nic MachiavelJus de repub c.nof, 
Marp. i6z0. Joh. Boteri Rohtia regia de imperiis mundi e. na/. Marp 1620, Hittoria 
refi^ionis paeatae in foederatii Belgii provineiiê. Ilerb. 1620, Nomothesia Maxi' 
miltani I de notariis publ.ac testam. Berb. 1620, Praxis processus civilis Judieicttii, 
HaDOT. 1621, Emblemata t. e. sententiae, monita selecta e civili doctrina repraesen' 
tantes. Bremae 1624. Diss. polit, hist, de benevolentia civium principi utili et neees- 
Maria. ibid. 1685. 

1) Ia de CoH. v. Br. no. 226—246, beYinden zich 26 brieven van Reifenberg aan 
Saeckma , over lyn onderwys en academie zaken, waaruit het een en ander is geput. 

S) ....identidem apud me conquerens de irrampp.nte perverso quorundam more, 
qni iarispmdeattaffl nunc addiioerent , tanqaam sordidum aliqaod opiflcium, aapien* 



128 

Ter bevordering van z|jn doel liet Reifenberg dan ook al zgne ora- 
tien , die vroeger en later , afzonderlek, of nog in 't geheel niet nitge- 
geven waren , te zamen herdrukken , onder den titel : OraU. in ede- 
berrimis Qermaniae et Belgiae academns — JuMtaef in quibus rcUioconjun- 
gendi jus Bamanum cum elegantiori liter atura et politica expllcatur. Acced. 
Carmina et Manuduct. ad Instit. Amst. 1629. 

Rector Magnificus geworden in 1630, overleed h|j kort na de over- 
dragt dezer waardigheid den 21 Aug. 1631. Welken leeftijd hg bereikt 
had y melden onze bronnen niet. 

Scilicet oocaboit primMTO in robora yitae 
AstneM sablimis honot, Legnmqae saoerdot 
£t Teri Antiatet, saerae quem jon CamoenM, 
Et Latium voluit docta exereera Togatae 
Mimera militiae. Remm et prudentia iaaoes 
Et Pboebi seeretus amor cni indolsit bonores. 

Zoo dichtte Reinerus Neuhusius, die hem voorts den lof gaf: 

Ta Teram in ima^ne Tira 
Romam Jutte dabaa , deqne ista doctius nnqoam 
Biasernit nemo, ant plectro grayiore loqnntna. 

Bern. Schotanus bragt aan 's mans onmiskenbare verdiensten hulde in 
eene Oratio fumhria^ die niet in druk is verschenen. 

G. Ikenii OraU de iUuttri Bremenêitm eeJko/a, Bran. 1741. p. 89; Vriemoet^ 288^836; 
H. W.Botermnnd, Lejneon aller Qelekrten, die -^ in Bremen geleht hahen. Brem. 1818, II, 
lU, 115; R. Nenbnaina, 268-874, 407. 



Oeorge Pasor. Van de rampen, die de dertigjarige oorlog 
over de Paltz bragt , trachten de Friezen ook na den dood van S. Ar- 
cerius partg te trekkeu , door den vermaarden criticus Gruter tot 
hoogleeraar in het Grieksch te beroepen. Lubbertus en Saeckma had- 
den veel moeite gedaan om het daarheen te leiden. Een tractement 
van ƒ800 voldeed den gewezen bibliothecaris van Heidelberg natuur- 
lek niet; de onderhandelingen met hem zgn ook niet geslaagd O- 



tae, literaram et aotiquitatis studia penitus aspernaotes; a qnibus tarnen nisi disci- 
plioa juris praesidium caperet, eam regno suo expelli, omoique bonore atqueappa- 
ratu spoliari necesse esset. Orat, in exequiisBem. Schotani, p. 19. 

1) S. R. 7 Nov. 1623. Brieven van Lubbertus aan Saeckma , Coll. v. Br. no. 
31, 46—49.^ Gruter verlanffde, bebalve eene toereikende bexoldiging, jaarlgks een 
plauitfum vinif teuBoedicula met een tuintje, waarin ten minste eene slang regtuit 



129 

Eerst in 1626 verkreeg men in Pasor een ander slagtoffer van den 
dertigjarigen oorlog , tot opvolger van Arcerius. 

Hq was een Nassauér , den 1 Aug. 1570 te EUar geboren. Aan een 
naburigen predikant had hg z\jne eerste opleiding te danken ; vervolgens 
bezocht 141 de school te Lahren en het gymnasium te Herbom. In 1591 
ter laatstgenoemde plaats student geworden, vertrok Pasor in 't volgend 
jaar naar Zwitserland , waar hg zich o. a. te Lausanne en Genève be- 
kwaamde, tot 1594, het jaar van zgne terugkomst. Aan 't gymnasium 
te Nassau-Siegen voltooide hg zgne studiën. Hg werd hier de paeda- 
goog van de gebroeders Johann Ernst, Johann en Adolf van Nassau, 
Johann Wilhelm von M^ied en Hendrik van Solms ; eene zware taak , 
die hij in 1597 gaarne verwisselde met een leerstoel aan het paedagogium 
te Siegen. In 1607 nam hg, na al eens bedankt te hebben voor het be- 
roep tot Fransch predikant te Wetzlar, den leerstoel voor het Hebreeuwsch 
en Grieksch te Herborn aan. Gedurende een tgdperk van 19 jaren 
maakte hg, in de kracht zgns levens, zich hier zeer verdienstelgk , 
zóó door zgn onderwgs, als door zgne geschriften. Zgn Igkredenaar han- 
delt daarover uitvoerig ^). 

In 1598 was hg in 't huwelijk getreden met Apollonia Hendsch , de 
dochter van een burgemeester van Herbom. Zg ontviel hem in 1614 , 
met vier dochters, tengevolge van eene besmettelgke ziekte, die zg van 
eene buurvrouw had binnengehaald. Hunne zonen, Matthias en Johannes 
Jacobos, die misschien afwezig waren, bleven gespaard. Een jaar daarna 
hertrouwde hg met Magdalena Ursinus, de weduwe van Phil. Sengel, 
te Dillenburg. 

^waar getrofien als hij werd door de ellenden des oorlogs, was hem 
de benoeming tot hoogleeraar te Franeker hoogst welkom. Den 17 üc- 
tober 1626 kwam hg , na eene gevaarvolle reis, in de Friesche academie- 
stad aan; den 8 Nov. aanvaardde hg reeds zijn ambt, met eene Orat. 
de lUeranim Oraecarum dignUaie atque ttsu. 

Aan 's mans groote kunde paarde zich een wezenigk vroom gemoed. 
Binnen kort verwierf hg dan ook de onverdeelde achting der ambtge- 



zoa kuDoen liggen. Vgl. Delprat, Brieven van Friesche en endere geleerden (Kron, 
Biêtor. Gen. xl , 4855), die dit putte uit een brief van 1619, welk jaartal onge- 
twijfeld 1623 of 1624 zal moeten zijn. 

1) Succineta Arithmetices praecepta. Herb. 1602; Lexicon Graeco^Lat. inN,T. 
waarvan Yersch. uitgaven. Aan de 3e uitg., Herb. 1626, z^n toegevoegd Etyma no- 
minum propriorum et analysü Hebr. Syr. et Latinorum vocabulorum N,l. — Orat. in 
bitum lo. Piscatoris. Herb. 1625. 

Dl. n. 9 



130 

nooten, die hem zelfs den 25 Maart 1630 met algemeene stemmen tot 
L. A. M. bevorderden. 

Had het hem in zqn vaderland niet aan beproevingen ontbroken, 
tegen het Friesche klimaat was het gestel z\jner levensgezellin niet 
bestand. Nog vóór de volvoering van haar plan om in Duitschland 
herstel te zoeken , bezweek zg in 1631. 

Omtrent Pasor's onderwqs is ons gebleken, dat h\jin 1629 met zgne 
leerlingen Demosthenes' Olynth, Z, en Theocritus behandelde O, in 1631 
den Ilias van Homerus; het Enchiridi&n Epicteti, benevens den Brief 
aan de IBpJ^eeen. Dat de grondtekst des N. T. tot het aanleeren van 't 
Grieksch gebezigd werd , was immers ook aan onze academiën alge- 
meen in zwang, zelfs tot in onze eeuw. 

Te bevreemden behoeft het ons dus niet, datPasoropnaam van een bg 
hem inwonend leerling een Diatribe de Ebraiamis Navi Foederis schreef. 
Amama beoordeelde dit stukje niet gunstig. Aucta est illa disputatie 
multis exemplis et plurimis paradoxis ; qualia inter caetera illa sunt : 
Linguam Graecam non esse derivatam ex Ebraea ; Hebraismum esse idio- 
tismum linguae S., s. locutionem solis Ebraeis propriam. Quod ad primum, 
si illud verum est» tune oportet in spongiam incumbere Gadmum Graeco- 
Phoenicem D. Matth. Martiny , et vanum fuisse hactenus ipsius D. Pa- 
soris laborem, quo in publicis lectionib. Graecas voces ad origines 
suas , Ebr. vid. et Chaldaicas revocare conatus est. 

Van zigne werkzaamheden te Franeker getuigen voorts zijne langen 
t\jd zeer gewaardeerde geschriften: Collegium Heaiodeum^ she Oraeca 
Hesiodi Carmina^ c. üersioney indice et vocum diffieü, gramm. analist. A. 
1632 ; gevolgd door een Manuale Graecarum vocum N. T., cui ace. Index 
anomalorum et difficïlionm vocdbtdorum^ item Trad. de Oraecia N. T. 
accentibus. L. B. 1640, en Syllabus Gr. Lat. omnium N. T. voctm — cui 
adöecta est Idea — de septem N. T. didlectis. A. 1648. Deze uitgaven 
z^n niet de eersten. Het Manuale — bestemd ten gebruike op Lat. scho- 
len—schijnt, naar de dagteekening der voorrede te oordeelen, in 1633, 
de Syllabus reeds in 1632 te z\jn verschenen '). Zgne Grammatica Graeca 



2) Futura hyeme divinitus restitutus praelegam Olyothicam primam, et quia hac- 
tenus nunquara Ooricum authorem audiveruDC, coDStitui Theocritum explicare. Coll. 
V. Br. no. 188. 

s) Pasor schreef 19 Oct. 1633 aan Saeckma: Meditationes meae sunt p!ane 6ram- 
maticae» post pietatis studium, quod in legendis Bibliis pono. Edideram ante se- 
mestre spatium de Dialectis N, T. libellum , et io epilogo rogaveram, ne quis me 
inconsulto edcret, et urnen quidam edidit Correxeram et auxeram fel mille in 
iocis. Coll. t;. Br. no. 185. 



131 

N.T. zagj door de zorg van ztjn zoon Matthias, in 1655 te Groningen 
het licht Daar verscheen ook in 1663 van hem een Alphdbetum poeta^ 
rum Graecortum* 

Aan eene langdurige koorts , gepaard met de gevolgen van een onge- 
lakkigen val, overleed de verdienstelqke hoogleeraar den 10 December 
1637. Zgn graf is in de academiekerk. 

B. Folleniiu, Oratio funehru in oHium Qeorffii Ftuor , Fnii. 1688, stond ons niet ten 
dienste. Vriemoet, 8}7-246; OUsina, III, 78 ; R. Nenhnsins , 68 , 184, 167, 411; 
^nsdem I^. fam. O UI, 12 1, 175, 8 J9 . 2S3. Z\jn grafschrift Bl«ncardi Panep 80; CoU. 
Mommm. 446, 447. 



Meinardus Schotanus. Men zuimde niet met ernstige po- 
gingen om den leerstoel van Lubbertus door een uitstekend geleerde 
te vervullen. Hendrik Alüng, gewezen hoogleeraar aan het CoUegtum 
Sapientiae te Heidelberg , was den rampspoedigen Frederik V naar ons 
vaderland gevolgd , ten einde diens zoontje op te leiden. Op hem viel 
aanstonds de keuze, maar zgn Vorst wenschte hem niet te laten gaan. 
Eene herhaalde benoeming liep even vruchteloos af, hoewel Amama nog 
naar den Haag was gezonden om de Friesche afgevaardigden ter S. (j. 
in den arm te nemen , ten einde Altings ontslag b|j den Keurvorst te 
bewerken ^). Of de onderhandelingen zoo lang geduurd hebben , dan 
of er intusschen nog een ander benoemd is , weten wjj niet. Genoeg, 
in 1626 viel de vacante leerstoel ten deel aan M. Schotanus, predikant 
te Britsum , een zoon van Franeker's eersten hoogleeraar in de regten, 
een broeder dus van prof. Bern. Schotanus» 

Hq was zeer aanbevolen door Amama, die het hoogst wenschelyk 
achtte, dat naast Maccovius en Amesius, twee buitenlanders, iemand 
kwam , die de Nederlandsche taal verstond , ten einde de studenten 
in het preeken te kunnen oefenen. De onbekendheid met onze taal 
stond den overigens voortreffelijken Amesius in den weg — schreef 
Amama— om zelf sprekende te kunnen voorgaan in taal en uitspraak 
en in het maken van beschaafde gestes. Bogerman , die ook zeer in 
aanmerking diende te komen , was z. i. reeds al te zeer naar het lig- 
cbaam verzwakt^). 

Schotanus had den 13 Oct. 1593 het levenslicht gezien. Het geduld 



1) Miss. V. Altiof; 13/82 Mei 1626 (Dossier: Brieven van Partic, do. 12.) R. G. 
26 Aug. 1625. Missives van Alting aan Amama en den R. M. in Arch. Gabbema , 
Pak N. Afd. A. 

s> T. d. Tuuk, a. 19.252 253. 



182 

eener begaafde en liefdevolle moeder had hem het stamelen afgeleerd ; 
aan de Latgnsche school ter zqner geboorteplaats was hg onderwezen 
in de oude talen ; van een Theol. Cand. had hij de beginselen van 't 
Hebreeuwsch geleerd. Onder gunstige verwachtingen werd h\i den 7 
Mei 1612 onder de academieburgers aldaar opgenomen. 

Ter eigene oefening gaf hq al spoedig aan medestudenten onderwijs 
in het Hebreeuwsch, terwijl hij zich tevens op de wgsbegeerte toelegde , 
ten blgke waarvan zyne DispiU. de anima kan strekken : materia in- 
ter physicas theologis utilissima - - zegt Voetius. Zich zoodoende heb- 
bende voorbereid tot de theologische studiën , werd hq vervolgens een 
leerling van Lubbertus, Maccovius en Drusius. 

In Sixt. Amama en Conr. Hieronymus (later predikant te Morrba) vond 
hij voortreffelöke kennissen. Met den eersten beoefende hg het Oostersch, 
met den tweede de practische Godgeleerdheid. 

Daar Lubbertus en Maccovius niet op den besten voet met elkander 
stonden , dacht Schotanus voorzichtig te handelen , als hg zich bij geen 
van beiden bepaald aansloot Hg werd daarom verdacht gemaakt, 
alsof hg tot de Arminiaansche rigting zou neigen; ten onrechte, want 
bg het examen tot de H. D., 't welk hg den 7 Nov. 1616 voordeFran. 
Classis aflegde , vond de onderteekening der Formulieren bg hem geen 
bezwaar. 

Weldra verkreeg de gemeente Britsum hem tot leeraar. Aan deze 
standplaats moet bg wel zeer gehecht zgn geweest. Getuigen daarvan 
zgn ons de meer dan twintig beroepingen, die hg afwees. Met Doetje Scho- 
tanus , eene zuster der vrouw van zijn broeder Bemardus , begaf hij 
zich hier in dei^ echt. Zg ontviel hem reeds ruim vier jaren later. 

Bij de aanvaarding van het professoraat hield hg eene rede de digm- 
tate Ministriy welk onderwerp in het naauwste verband stond met een 
deel zgner roeping , — het onderwijs in de practische godgeleerdheid 0- 

In 1628 behandelde hg o. a. den Epheser brief, in 1629 Hoseaenden 
brief aan de Philippensen 2), in 1630 o. a. Joel , in 1631 uitgezochte bg- 
belstoffen en 't Evangelie van Markus. 



1) In eo potissimum, de consilio Curetorum , occapanda erat ïpsius professio, 
ut studiosis Theologiae tam praelectionibus textaalibns et praclicis, turn concionibus 
patheiicis in templo Academico habendis ad genuinam iheologiae ac pietalis praxin prae- 
luoeret. Voelius, aan wien wij dit ontleenen, voegde hij er bij, dat er sedert 1619, 
naai' hem voorstond « van meer dan eene zijde op was aangedrongen om de theolo- 
gia practica aan onze vaderlandsche boogescholen ex professo te doen behandelen. 

2) Uieraan is zijne Analysis et Comm, in Ep. PauU ad Philippenses, Fran.1637, 
den oorsprong verschuldigd. 



133 

Om de 14 dagen trad h^ in de groote kerk als academieprediker op. 
Daar heeft hij den eersten brief van Petrus in leerredenen verklaard i), 
waarmede een paar jaren waren gemoeid. Ten behoeve vooral van de 
Hongaarsche studenten , predikte hg bovendien wekelyks nog tweemaal 
in het Latgn, in de academiekerk. Zgne leerlingen moesten het gehoorde 
te huis in schrift brengen en vervolgens den hoogleeraar ter hand stel- 
len. Op deze wijze oefende hg hen. Wat nog niemand vóór hem te 
Franeker gedaan had — hg memoriseerde zgne preken en sprak dus 
van den kansel uit het geheugen. Zonder eenig dictamen , doceerde 
hij ook voor de vuist, 't Kostte hem echter moeite om de studenten 
aan zgne methode te gewennen. Semper sibi dictari voluut ; nullam 
habeo concionem ordinariam vel extra ordinem, quam non semper a me 
petunt , — schreef hg. Gaarne gaf hg de belangstellenden dan aan 
zijn huis de gelegenheid om een en ander in de pen te nemen. Aan 
coU^ien , waarop de leerlingen ondervraagd werden {coUegia examina- 
ioria\ liet hg het niet ontbreken. 

Van zijn onmiskenbaren gver mogt deze hoogleeraar de voldoening 
smaken, dat het aantal studenten dagelgks toenam. Onder zgne 
leerlingen telde hg vele Hongaren , die hem zeer aanhingen en met 
zooveel vrucht werkten , dat sommigen van hen bekwaam genoeg waren 
om dadelgk een leerstoel te beklimmen. Als academieprediker had hg 
eveneens een groeten naloop. En geen wonder. Hg bezat eene wel- 
luidende, aangename, buigzame, gevulde stem. In hetgeen hg voor- 
droeg paarde zich helderheid aan degelgkheid; in de wgze van voordragt 
eenvoud aan waardigheid ; met één woord , hg was een talentvol 
spreker % 

Vijand van alle dogmatisch en ambtelgk geharrewar , kon hg , bij 
zgne practische rigting, weinig sympathie gevoelen voor den scholastie- 
ken Maccovius. Gelukkig vond hg in Amama, Amesius, Pasor, Hach- 



1) Coneionet in Ep. primam Petri Fran. 1637. 

*) Is hoc festo bis in templo majori concionatas est , tanto hominam concarsa , 
qaaDtum nollas incola anquam vidit. Addo ego , qaod palmariam est , tanta efflcacia 
et i^ovala at etiam darissimis lacrimas extorserit. Dit schreef Amama over hem 
aan Saeckma, 27 Dec. 1626. Arch. Gahbema. Pak N, Afd. A, 

Hiermede stemt overeen het: 

Te toties miror, qnotles pia rota precesque , 
£t non fncatas toUis ad astra manna. 

R. NBÜHÜSIÜS. 



1S4 

ting en Reifenberg geestverwanten, die elkander steunden in de loffe- 
Igke pogingen om den boozen geest onder de studenten te verdrüven, 
en studiegeest te doen herleven , met vermgding van theologische twis- 
ten. Niemand kon den dood van Amama en Hachting, niemand het her- 
haaldelgk dreigend en eindelqk aanstaand veitrek van Amesius dus 
dieper treffen , dan onzen Schotanus. Niemand peilde beter dan hy de 
wonden , die der academie daardoor zouden worden geslagen. 

Ziende dat hq in vereeniging met Amesius nuttiger kon zijn door het 
vormen van bekwame en goedgezinde Evangeliedienaars , wees hq in 
1630 het beroep naar den Bosch af, daarentegen nam hq in November 
1632 het predikambt in Frieslands hoofdstad aan. Dat Amesius spoedig 
ging vertrekken , was hem sindts lang geen geheim meer. Wq meenen 
zelfs te mogen aannemen , dat deze omstandigheid van grooten invloed 
is geweest op zqn besluit om den katheder te verlaten ^). 

Door een zamenloop van omstandigheden (zie D. 1, 42) werd de Theol. 
faculteit, na beider vertrek, in werkelqkheid bqna alleen door Maccovius 
vertegenwoordigd. Menaldum , Schotanus' opvolger , was kort na zijne 
komst in 1633 overleden. Bogerman , in 1633 tot opvolger van Menal- 
dum benoemd , kwam nog niet. Vruchteloos was in de plaats van Amesius 
{B. Q. 22 Aug. 1634) Joh. Gombachius, destqds predikant te Felsberg, beroe- 
pen op / 1000 tractement en/ 500 voor transportkosten. Door dit aUeswas 
de faculteit ten laatste — zooals Gedep. Staten het uitdrukten — vstille 
staende tot merckelqcke verachteringe van de studerende jeucht aldaar." 
Intusschen bleek hoe Schotanus' gezondheid leed onder eene \jyerige 
pligtsbetrachting te Leeuwarden , zoodat hq daarin «onbeswaerlqck niet 
langer ende sal connen continueren.'* Zulks leidde tot het besluit {B. 
Q. 13 Jan. 1636) om hem den katheder wederom aan te bieden. Scho- 
tanus gaf aan deze roepstem gaarne gehoor , en volgde nu Amesius op. 

Den 29 Julq was — zoo schreef hq — zqne gezondheid er nog weinig 
op verbeterd; niettemin had hq een coUegie geopend over de preek- 
methoden. 

Niet lang zou de verdienstelijke man in Friesland werkzaam zqn, want 
den 6 April 1637 werd hq beroepen 2) aan de nieuwe hoogeschool 
te Utrecht , op een tractement van / 1600. Op deze aannemelqke voor- 



1) Hetgeen hier van sijn onderwas en zyne verhouding tot de andere professo* 
ren is medegedeeld, is geput uit zgne hoogst belangrijke correspondentie met Saeckma 
in 30 brieven. Goll. v, Br. no. 97—136. 

8) Niet 80 April 1636, zooals pror. Heringa opgeeft in de Ann, Traj. 18^/25 p. 
135 , en de daaruit onverbeterd overgedrukte Series Proff, gut in Acad, Rheno-Tra- 
jectina publice docuerunL Traj. «/Rh. 1861. 



185 

waarden volgde ta^' zgn broeder Bemard naar de hoofdstad van het 
Sticht Met eene Oratio de verho Lei aanvaardde hq daar zgne taak 
den 30 November. Gjjsbertus Voetius en hg hadden gezamenlgk ééne 
predikantplaats te vervullen. Het was ter voldoening aan deze roeping, 
dat Schotanus, trots weer en wind, ondanks zgne verzwakte gezondheid, 
in en buiten de stad gverig huisbezoek deed en buiten de Weertpoort 
geregeld predikte en catechiseerde. Daarvan smaakte hg de voldoening 
teen menigte van 't pausdom te bekeeren tot de ware gereformeerde 
religie" »). 

Twee , drie , • soms vier collegien had hg dagelgks te geven , over 
Hebreeuwsche taalkunde , theoretische en practische theologie. 

In 1640 kwam gelukkig een derde hoogleeraar , de Maets , den druk- 
ken arbeid van Yoetius en Schotanus , in innige onderlinge harmonie , 
verligten. 

Bebalve eenige Disptdatianea de Theologia^ de BéUgione^ de seceaaione 
ab eccUaia Eamana , gaf hg te Utrecht uit Syaiema concionum , guibua 
Dodrina ühriatiana, praxia fidei et verae reUgiania tradüur. Traj. 1640 *). 
Aan eene verhandeling over den tweeden Brief van Petrus had hg de 
laatste hand nog niet gelegd , toen de dood hem den 6 April 1644 tot 
een hooger leven opriep. Het tooord Qoda héb ik naar mgn geweten ge- 
predikt; ik heb de menachenniet gevreead; met deze woorden op de lip- 
pen gaf hg den geest >)• 

Zgne tweede vrouw. Mensje Winters , aan wie hg zich in 1639 had 
verbonden, overleefde hem, met zgne eenige dochter uit den eersten echt 

Gisb. Voetit OrtUio fiaubru in obitum D. Mein, Sehotani. Ultng. (1614), waar achter 
Spieedia van A. M. dL Sclmrmaii, Ant. Aemiliiis (Grieksch). L. Nyendaliiis , Bern. Paadelar- 
tiat» Ifl. Gratems en R. Neoliafliiis; Barman, 847, 848; Vriemoet, 246-25.>; Paqaot, I, 
573; Glasina, UI, 808, Frieichê Volks-almanak, 1851, 6— 10; R. NeahuBius, 59, 75, «36, 
163, 407; Ejasdem E^t. fam. C, IIL 55, 63, 100, 124, 135, 808, '111, V84, 292, 
378, 416; demetUia Wintert, tweede vrouw van pro/. M, Schotanus (door Dodt van Flens- 
borg) in Y. d. Monde , Tijdsehr, 2 S. 1. 237 ; Chr. Sepp. a, to, passim. 



1) In memorato suburbio , ubi superstitie Romana in ignorantia miseroruoa bc- 
miaam thronam suom erexisse. ?idebatur. Voetius, Or, fun. p. 53. 

S) B'u de aaovaardiog van bet Rectoraat te Fraoeker in 1629, bield bij eene 
Oratio de prophetia; in 1631, sooder bepaalde aaoleidiog, eeue Orat. de praestantia 
Euangelii, Of sg in druk is versebenen , weten wg niet. 

8) Hoe gaarne men hem naar Franeker had zien terugkeeren,- bleek den 18 Mei 
16iS, toen eene commissie uit den magistraat werd afgevaardigd om bg Ged. Staten 
te solliciteren, tdat in plaets van domino Foccone Johannis, dominus Meynardus 
Schotanus ons tot een leraer academiae en tot een professor tbeologiae moge ge- 
worden." 



186 

Bernardus Fullenius was een zoon van Bern. Fullenias, pre- 
dikant te Leeuwarden, en Atje Abbema. Zjjn vader schgnt een bekwaam 
man te zün geweest, vermits men hem in 1634 onder de revisoren 
der Bgbelvertaling aantreft Liefde voor de beoefening der Oostersche 
taaistudie zal de zoon dus waarschijnlijk van den vader hebben geërfd. 

Den 28 Mei 1621 is h\j te Franeker ingeschreven als Ling, Phü. et 
Theol, Stiid. Op de Hebreeuwsche taal en de mathematische weten- 
schappen heeft hq zich onder Amama en Metius toegelegd. Hem is 
de eer te beurt gevallen den 18 Dec. 1629 door de Gedep. Staten be- 
noemd te worden om de plaats van Amama in te nemen, als Ling. Oriënt 
Professor , op eene jaarwedde van ƒ 600. 

Mein. Schotanus schreef over zqne intrede : FuUenii oratio ut et vox 
expectatione melius placuerunt, nam distincté satis pronunciabat , sed 
tenera est , et vitium linguae evitabat sedulo ^). Hieruit valt dos af 
te leiden , dat hg eene zwakke stem had en moeijelqk sprak. 

Van z|jn onderwijs is ons alleen gebleken, dat hg aanving met de 
behandeling der Psalmen en daarmede in 1631 voortging. Wgders ver- 
klaarde hg zgne Tabulae in Crrammaticam Hehraeam^ die dus, ofschoon 
aan Vriemoet onbekend gebleven , waarschgnlgk gedrukt waren. Jo. 
Drusii Comm. ad lïhr. Cohéleth SdUmonia^ en ad libfum Jobi heeft hg 
met eene Praefatio in de Biblia Critica doen opnemen. 

Na Metius' dood werd hg den 28 Mei 1636 tot ho(^leeraar in de wis- 
kunde en Jo. Coccejus in zgne plaats tot hoogleeraar in de Oostersche 
talen aangesteld. 

Gegevens ter waardeering van Fullenius als wiskundige zgn ons niet 
voorgekomen. Wel hebben wg vernomen , dat hg reeds landmeters en 
ingenieurs vormde, aan wie na een formeel examen een academisch 
diploma werd uitgereikt 2). Of dit ten tgde van Metius ook al in zwang 
was , durven wg niet verzekeren. 

Tweemaal is hg Rector geweest (1640, 1651 ^), herhaaldelgk ouderling 
der Hervormde gemeente , en als zoodanig afgevaardigde naar de pro- 
vinciale Synoden , in 1650 te Bolsward en in 1656 te Sneek gehouden. 

Zgne echtvriendin ^bel Hinckema van Hinckenborch was eene doch- 



1) Goll. V. Br. no. 105. Deze brief is gedagteekend III ld. Jan. 1630, hetwelk 
bepaald eene vergissing is voor III ld. Pebr., want Fullenius is in Februarij geïntro- 
duceerd. Schotanus dankt in denzelfden brief voor het hem opgedragen bibliothe* 
cariaat, 't welk geschiedde bij G. R. 2^ Jan. 1630. 

2) Diar. I, 30, 46, 71 , 73 sqq. 

>) Bij deze gelegenheid wUdde Andr. Petri aan hem 6en Lat^nsch en de student 
n. Sehregardus een Grieksch lofdicht, beide gedrukt te Franeker 1651 , en op het 
atedeiyk archief aldaar bewaard. Reg, no. 1010. 



197 

ter Yan Hendrik Hinckema y. H., predikant te Berlicum , later te Brit- 
som , en Sytske Harinxma Yan Donia , beide van aanzienlijken huize. 
Uit hun huwelgk, den 5 Dec 1632 te Britsum voltrokken, werden 
drie zoona geboren , van welke de jongste met roem op den leerstoel 
zijns vaders heeft gestaan, en óéne dochter, Frouk genaamd, die de 
echtgenoote werd van den beroemden Balth. Bekker. 

FalIenioB overleed den 27 Januarg 1657, in den ouderdom van 55 
jaren. Zgn geboortejaar zal dus 1602 moeten zgn. Mhel overleefde 
liem tot den 21 Dee. 1670. 

Prof. Verhel huldigde zgne verdiensten in eene l\jkoratie, die in 
het Eegister van Acad. Dissert. en Oratien betreffende de geech. des Va^ 
derkmds , Leiden 1866 , als gedrukt staat vermeld , maar evenmin m\] 
als Vriemoet onder de oogen kwam. 

In het yertronwen , dat het beeld van onzen hoogleeraar daarin over* 
eenkomstig de waarheid zal zqn geschetst, laten wg hier eenige dicht* 
regelen yan Bein. Neuhusius volgen : 

Clariflsimo Doetissimoqiie Viro 

D. BERNHARDO fULLENIO^ 

Sanetaê Idttguae Frofeuori. 

FufleiUui , Frisii decas immortale Lycei , 

Virtati & Masis nocte dieqae racat. 
Nee jangi loeiA melina eam Pallade Virtns ; 

Aat potait priscA cam probitate Fides. 
Ciun mandi ad fragiles malti grassantiir honores, 

£t cumulant yitae praetereunti't opes , 
Fulienius piilchr& Virtatum dote laperbas 

Pieridnin soU possit in arte decas 
Nee carat tihüoi, qaoa vanum Yulgns honorat, 

Delieiasqae sibi degener orbis babet. 
Vnias in Christi meritia Yolt divei haberi , 

Qai seniel amissai reddidit nnns opes. 
Hoc saa solatnr mortalis taedia vitae : 

O qnoties dijd 1 Gens omni ex parte beata , 
Qnae sub pace yiget talibus aacta Viris. 

Prof. Ekama zeide, in zijne bekende Oratio de Frisia ifi^emorttmma- 
thematkorum imprimiê Jertüi^ p. 23 , van onzen Fullenius : Mathemati- 
corum princeps et tanquam scholae Frisiacae conditor fuit 

Vriemoet. 264— 2BÖ, Add. 6; Paquot, n, 808; Glasins, I, 479; R. Neubnsius, 168, 
411; ignadem ^t. fam. C. IIL 81, 89, 181, 184, 282.603, 680-684; C, /F, T. 
IS, 60 « 296; Memoriae admodum revereudi ae elaria. domini B, FnlUnü — jprofiêioriê 
Umgt ceUèerrim^ Fran. 1667; s^n graftchrifk. BUmeardi Faneg, 86; CaU. Momm. 481. 



138 

Daniël Dammius (van Dam). Maccovius deed nog al moeite 
om met het onderwgs in de logica belast te worden « tot dat de voor 
Hachting te benoemen opvolger opgetreden zou zyn. Hiermede dacht 
h|j zich aan te bevelen voor eene duurzame tractementsverhooging 
van ƒ100. Met de bekrompen omstandigheden van z\jn ambtgenoot be- 
wogen , meende Mein. Schotanus dien wensch te kunnen ondersteunen , 
door er op te wijzen , dat Maccovius voldoende kennis van dat vak 
bezat f ja gewoon was daarin dagelijks te onderwijzen. Ongewoon was 
het niet , dat een Theol. professor collegie hield over de logica , want 
Ursinus en Piscator waren daarmede ook belast geweest, schreef hg. 

Voor het professoraat beval hg, mede namens Pasor, herhaaldelgk 
en met nadruk den Duitschen geleerde Jo. Combachius aan, in de 
overtuiging, dat de philosophische faculteit door dezen een groeten naam 
zou kr\jgen en zoodoende tot bloei komen. Andere professoren hielden 
de oogen gevestigd op drie Magistri aan de Franeker academie , onder 
welke een niet met name vermelde Pruis b^zoDder uitmuntte in scherp- 
zinnigheid en welsprekendheid. Z\j gaven het denkbeeld aan de hand 
om alle drie gedurende een zekeren tqd collegien te laten geven , on- 
der het vooruitzigt, dat de katheder ten deel zou vallen aan hem, 
die het best voldeed. In Engeland ging men ook wel op die w^jze 
te werk. 

Uit Leiden werd een Engelschman aanbevolen, namelgk Dr. Reignerus, 
die al meer dan tien jaren zich aan de philosophie had gewgd ^). 

De eene aanbeveling zoowel als de andere scheen af te stuiten op 
het vaste plan om een Fries te benoemen. Onder de sollicitanten was 
ook Chr. Schotanus, predikant te Gong'um, dien wg later als hoogleer- 
aar in andere vakken zullen ontmoeten , maar een andere Fries kwam 
dadelgk meer in aanmerking, en wel de predikant te Nieuwland , by 
Sneek , Daniel van Dam. Zoolang Mein. Schotanus nog de hoop voedde, 
dat Combachius kans zou hebben, stelde hg van Dam wat op den ach- 
tergrond , door aan Saeckma mede te deelen , dat deze leerling van 
Maccovius boven velen in der tgd den lof verworven had, van in 
de wgze van voordragt zgn leermeester het meest nabg te komen (quod 
maxime ad praeceptoris sul in docendo isatp^yéiap accederet). 

Ziende , dat de benoeming van Combachius toch niet zou slagen , 



i) Leidae est Magister Reignerus nomioe Anglus , qui per decem annos et ultra 
Philosophiae operam dedit, tl summo cum profectu, ut magni ibi sit Dominij et 
commendetur a viris doetis. lile etiam nobis a D. D. Amesio commendatus est bis 
diebus. SchoUuus scbreef dit dea 30 Nov. 1630. 



1S9 

beval hy yan Dam minder dubbelzinnig aan als iemand , die in de lo- 
gica ervaren , bovendien zeer \jverig was en veel goeds tot stand zou 
kunnen brengen. Lingua est promptus , suavis , aifabilis , factus ma- 
gis quam multi nostrum ad huius seeuli mores , et hoc agendi modo 
studiosis non ingratus erit — zoo vervolgde hfl '). 

Van Dam was dus geen styf, afgemeten , maar veeleer een maat- 
schappelgk man. 

Hoe gaarne Schotanus en velen met hem ook iemand wenschten, die 
reeds een naam gemaakt had — van Dam werd den 1 JulU 1631 be- 
noemd op een tractement van ƒ700, en aanvaardde zqn ambt in Au- 
gustus van dat jaar. 

Hg was in 1594 geboren te Witmarsum, t\jdens z\jn vader daar 
predikant was^ en den 15 Mei 1613 te Franeker geimmatriculeerd als 
PJdlos. et Theol Stud, In geen dezer vakken verwierf hg de laurea 
doctoralis, maar wel in de regten; aan welke academie bleek ons 
echter niet Men ontmoet hem eerst weder in 1625 , terwgl hg , als 
beroepen predikant ter zgner geboorteplaats, op verzoek der gemeente 
namens den Senaat wordt geëxamineerd door Amama en Amesius. 
Voor eene Friesche classis scheen hg* vroeger dus geen proponents- 
examen gedaan te hebben. Van Witmarsum was hg in 1628 naar 
Nieuwland vertrokken. 

De waardigheid van Magister artium werd hem honoris causa Yet\eend 
nog vóór het einde der maand , waarin hg als hoogleeraar in de logica 
was opgetreden. 

Bgna acht jaren heeft hg te Franeker dien post bekleed. Van zgn 
onderwg^ weten wg niets te zeggen. Zgne Discursuum logicarum dispu- 
tationes ZX, Fran. 1634, 1635, zgn ons alleen bg name bekend ge- 
worden. 

Hg vertrok in 1639 naar Leiden, waar hg tot onderregent van het 
Staten-Collegie was aangesteld. Kort voor z\jn sterfdag, welke den 12 
Julg 1641 inviel, was hg door de Curatoren der Leidschehoogeschool 
tot Prof. philosophiae benoemd. Wel is het dus bewezen^ dat aan 
zgne kunde niet te twgfelen viel. 

Ook de naam zgner weduwe en het aantal hunner kinderen bleven 
ons onbekend. 

Vriemoet, 257- SS9; Paqnot . U, 180; Glasios, 1, 881, 882. 



^ 1) CorrespoBdentie ?an Schotanus met Saeckma. Coll. v Br. 118, 114, 117, 
119,120,121,125. 



140 

Martinus W^jbinga, een Harlinger van geboorte , is den 13 
Mei 1611 te Franeker ingeschreven als lAng. et juris studiosus. Tim. 
Faber en Paulus Buis waren zqne leermeesters bg de beoefening der 
regtswetenschappen. Onder den laatste disputeerde h\j de jure beUi, 
eijus generibus et justis camis^ welke disputatie de achtste is in het 
lUustr. Disquisitionum polUkarum libero door Buis in 1613 uitgegeven. 

Den 21 Jung 1613 werd hg, op 22-jarigen leeftgd, een burger der 
Leidsche hoogeschool. Onder leiding van prof. Bronckhorst nam hg in 
1614 druk deel aan diens dispuut-coUegien. Hier zal hg wel tot I. U. 
D. bevorderd zgn. 

Den 10 Julg 1616 onder de advocaten s'Ho& van Friesland op- 
genomen , vestigde Wgbinga zich in zgne geboortestad , waar hg ook 
rector van de Latgnsche school is geweest ^) totdat hem den 17 Maart 
1632 het hoogleeraarsambt in de regten aan Franeker's academie opge- 
dragen werd. Bern. Schotanus was in de plaats van Reifenberg tot 
Juris prof. prim. bevorderd, zoodat Wgbinga hem weder opvolgde, op 
eene jaarwedde van ƒ700. Aan de Leidsche academie schgnt hg een 
zeer goeden naam te hebben achtergelaten, want Bronckhorst had hem 
reeds aanbevolen in de plaats van Bouricius , toen deze griffier bg het 
Hof werd. 

Hoewel hg door geschriften of anderzins geen naam heeft gemaakt , 
mag men uit de daadzaak , dat zijn tractement , toen hg zulks verzocht 
had , tot f 1000 is verhoogd {S. B, 6 Aprü 1639), afleiden , dat men 
over zgn onderwgs niet ontevreden was. Rein. Neuhusius prees hem 
ook in de volgende verzen : 

Magne Vir, HUNNIADA.E magni sab nominis umbra 

Ingenium laudat pagina cancta taam. 
Monera auiit nobis k tantis grata Magistrit » . 

NeTe aliqoa cnplam dote placere magii. 
Instiiüaaeos bic promia Vatibus imbresj 

Flnmine qui pleno pectora nostra rigant. 
Sic , Vir Clare , tuis studüa gratoqne labori 

Debeo , quod tribuis Tu qnoqne ; et HUNNIADAE. 

Verklaren kunnen wg het daarent^en niet , waarom hg , die ouder 
hoogleeraar was , in 1638 en 1642 bg de verkiezing van een Rector tel- 
kens tegenover Pynacker werd gepasseerd. De eerste maal kon het 
argument gelden , dat Pynacker Prof. prim. was ; voor de tweede maal 



1) Den S5 April 1623 is hy nogmaals te Leiden ingeschreven, als Juris Dr., met 
welk doel bleek ons niet. 



UI 

niet En toen hem die waardigheid eindelijk in 1646 te benrt zoa val* 
len , overleed hq kort na de benoeming , den 18 Mei. 

In 1617 , terw\jl hg nog advocaat was te Harlingen , wenschte hg een 
huwelijk aan te gaan met de dertienjarige Trgntje Hages (Vriemoet 
noemt haar Catharina Heeres) aldaar , waarin hare bloedverwanten 
toestemden. Haar gewezen voogd Frans Jacobs de Vries wilde dit hu- 
welgk stuiten , waartoe hg bevoegd meende te zgn , op grond, dat hem 
als zoodanig stilzwggend de curatele over haar toekwam , tot dat zg 
den 25-jarigen leeftgd zou hebben bereikt 

In strgd met zgne vroegere jurisprudentie , besliste het Hof in het 
hier over gevoerde proces ten voordeele van Wgbinga , verstaande dat 
de Vries, na het eindigen der voogdg , uitdrukkelgk als curator beves- 
tigd had moeten zgn ^), 

Dientengevolge is Wgbinga in 1619 met Trijntje Hages in het huwe- 
Igk getreden. Of zg hem overleefde of niet , durven wg niet beslissen. 

Vriemoet, 260—262; en MS. aantt. daarop Tan B. M. van Bnrmania; Paqnot, UI, 603 
B- Nenhnsiaa. 86; Gab. de Wal, ann, 228-281. 



Sibrandus Menaldum, de opvolger van Mein. Schotanus, 
stond tgdens zgne aanstelling tot Theol. Prof. als predikant te Wgnal- 
dum. Waarschgnlgk was hg een Franeker van geboorte, althans heeft 
hg zgne opleiding aan de Latgnsche school aldaar , met ondersteuning 
van den Lande, genoten. 

Den 7 Nov. 1621 , werd hg , onder overlegging van een testimonium 
zijns rectors, als student ingeschreven. Lubbertus, Maccovius en Ame- 
sius moeten dus zijne leermeesters zgn geweest Men treft hem dan 
ook in Maccovii Collegium Theologicum aan onder de disputanten. 

Voor de classis van Franeker legde hij den 30 Aug. 1626 het pro- 
ponentsexamen af; eerst twee jaren later daarna schgnt hg Wgnaldum 
tot standplaats te hebben gekregen. 

Na het vertrek van Schotanus naar Leeuwarden , zag hg zich den 
12 Jan. 1633 door Gedep. Staten in diens plaats benoemd. 

Slechts een half jaar na zQn optreden rukte de dood hem weg , op 
29 Jun^' deszelfden jaars. 

Geschriften heeft hg niet in 't licht gegeven. In zgn academietgd 
sprak hij bg het tweede huwelgk van prof. Hachting zgne beste wen- 
schen uit in een Latgnsch vers. 



1) Huber , Ausp. Dom. 592 sqq. 



142 

ReiiL Neuhusios roemde den vroeg ontslapen boogleeraar in een Igk- 
zang, als: 

celebrem Yirtate Menaldum 

Pnedamm Ingenii dexteritate Viram. 

Yriemoet, 268, 864; R. Neahasiiu, 188 ; Ejnsaem Eput,fam,G, in> 84 



Johannes Bogerman. Twintig jaren waren er bgna verloopen, 
sedert de Leeuwarders geweigerd hadden hunnen Bogerman aan de 
Franeker academie aftestaan. Groote gebeurtenissen hadden in dien 
tgd Staat en Kerk beroerd, gebeurtenissen en omstandigheden, waaraan 
de naam van Bogerman onafscheidelgk blyft verbonden. 

Vermoeid in den kamp voor de vestiging der vaderlandsche kerk op 
Calvinistische grondslagen , zou een rustig ambteloos leven den ook 
ligchameltjk lijdenden str\jder nog in den avond zgns levens niet zyn 
beschoren. Na den dood van Menaldum werd hü (JB. ff. 9 Aug. 1633) 
nogmaals tot hoogleeraar te Franeker benoemd. Eene jaarwedde van 
/lOOO werd hem aanvankelqk toegezegd. De Curator Seb. Pruissen, 
tevens griffier der Staten , ontving in last om met aanwending .van 
alle mogelyke devoiren", Bogerman over te halen tot het aannemen der 
professie. Eene verhooging der hem toegedachte jaarwedde met ƒ100, 
en de rang van Prof. primarius volgden bg nader besluit van den l O Oct d.v. 

De ongezochte roeping af te slaan was na rgpe overweging voor hem 
een gewetensbezwaar geworden , weshalve h\i aannam haar op te vol- 
gen , mits het vereischte ontslag door de Leeuwarder gemeente ver- 
leend zou worden. In het begin des volgenden jaars stonden magis- 
traat en kerkeraad de aanvraag toe. Nogthans zou er een drietal 
jaren voorbggaan, eer Bogerman den katheder beklom. 

Laten wg eerst in korte trekken zgn levensloop schetsen. Geleidelgk 
blgken dan de redenen , die zgne komst vertraagden. 

Zgn vader, vroeger Hervormingsgezind leeraar te Eollum, had in 
de eerste tgden des 80-jarigen oorlogs zgne standplaats moeten ver- 
laten , en te Jennelt , in Oostfriesland, het predikambt weder opgevat 
Van daar vertcek hg in 1575 naar Oplewert. Onze Joh. Bogerman 
werd in 1576 of 1577 hier geboren. Te Bolsward, werwaarts zijn 
vader in 1580 vertrokken was , ontving hg aan de Latgnsche school 
zgne opleiding. Orinus en Fungerus waren de leermeesters, wier de- 
gelgk onderwgs hg op lateren leeftgd nog dankbaar waardeerde. Den 
23 Mei 1592 werd hg te Franeker Art. PM. et Theol Sttid. Naau- 




9^' 



"l 



143 

welqks behotfl heriimerd te worden, dat' Joh. Arcerius Theod. , Lollius 
Adama, Dnisius, Lubbertus» Lydius en Nerdenus de boogleeraren 
waren , wier lessen hq zal bebben bqgewoond. Van den Lande ontving 
hg geldelgke ondersteuning (ahmnua). Eene OratidcUio de Uberatione 
paMae ac resMuia pace , ad-- D. D. Ord. Friskte Deïegatos^ Fran. 1594, 
was z^ne eerste penneinrucht. De reductie van Groningen lokte die uit. 

Yervolgens bezocht hg buitenlandsche academiën, en wel eerst de 
Heidelbergsche, waaraan hq den 19 Aug. 1595 is ingeschreven. Des- 
tgds leeraarden daar David Pareus, de opvolger en geestverwant van 
Ursinns, Petrus Calaminus, Joh. Eimedoncius en Dan. Tossanus. Onder 
den laatste verdedigde Bogerman Theses de £acchanaUbus et de jejunio 
quadragesknali y tegen Bellarminus gerigt 

Nu kwam Genève aan de beurt In Mei 1597 hier geimmatriculeerd, 
hoorde hg nog den grqzen Beza , den waardigen vertegenwoordiger van 
den geest van Calvgn. Onder leiding van Ant. Tayus verdedigde hq 
Theses de praedesHnaüone et medns ei subordmatis. De academiereis 
voortzettende bezocht hg nog Zurich, Lausanne, Oxford en Gambridge. 
Overal kwam hg met mannen van groeten naam in aanraking, zoodat 
het hem aan eene degelgke opleiding en goede ontwikkeling niet heeft 
ontbroken* 

In den herfst van 1599 trad hg op als predikant te Sneek. Hier deed 
hg zich kennen als een fel bestrgder der volgelingen van Menno. Zgn 
ambtgenoot Geldorp stond hem daarin trouw ter zgde. Beza's verhan- 
deling over het straifen der ketters gingen zg zelfs vertalen , doch 
hunne bemoegingen bleven tamelgk onvruchtbaar i). 

Men verhief zich te Sneek ten minste luide tegen het doel onzer 
predikanten, om een plakkaat der Staten van Friesland, van 1598, 
waarbg der Mennonieten-bijeenkomsten verboden werden , maar dat 
geene straf bedreigde, te doen aanvullen met zulke strafbepalingen, als 
het Groninger plakkaat van 1601 bevatte , en dus den magistraat tot 
een werktuig van Bogerman en Geldorp te verlagen. 

Deze oppositie werd namelgk gevoerd in een paar vlugschriften , van 
welke het eerste getiteld is : Een Christalpnen Brü , voor den E. Magis- 
traet der Stadt Sneek m VriesUmdt; Waer door sy aensehouwen moghen 
het schoane voornemen haerder Predicanten, soo sy de hooghe Overhegt nae 
ha'it wU mochten ghebruyckm. Ghedruckt int Jaer ons Heeren 1602. De 



1) Vriemoet vermeldt ook, als te Soeek door hem nilgegeven in 1602: Troont- 
hrUf aan eene Weduwe over het afsterven haree Mans ; met TertulUanus en Cypri- 
amu Traetaten van de L^dsaamheid. 



Ui 

anonyme schryver zegt daarin: »Maer ghy mgn Heeren solt weten dat 
u Predikanten den brant soo hooch aengesteecken hebben , datse haer 
boven alle huysen ende Kercken laet sien, soo datter nu anders gbeen 
middel is , dan openbaerlgck , over laster overal , u Dienaren af te ma- 
len na 't leven soo sy inder daet zijn, sonder de vrome Ghereformeer- 
den daer in te ghedencken, want sy (so den Apostel Judas seyt) haer 
eygben schande als wilde baren der zee uytgeschuymt hebben. 

Veel der Ohereformeerden hebben noyt gelooven connen datter sulcke 
bitterlinghen onder haer voorganghers schuylden, meynende dat de 
groote Sivylheyt der Magistraten, door haer Herders quam, dan 't vat 
heeft nu uytghegheven tgeen daer in was, twelck menich met ver- 
wondering leest , ende om ter sake te comen om u met woorden niet 
te yerveelen, hebt ghfj mijn Heeren wel oyt(een) Inquisiteur bitterder be- 
vonden als hem Theodori Beza in dit Boeck vande Eetterdwanck be- 
thoont, welcke U Predicanten als een juweel ende costeL gesteente 
vercoren hebben , om door 't oversetten ons Nederlanders gemeen te 
maken''? En dan wordt aan Oeldorp en Bogerman ten slotte toegezongen : 

Blgft met Appellis by uwen Leeete 

Een Bisichops ampt is 't sweert des Gheeste, 

Daer 87 de Ketters mede yerslaen. 

De Magistraet moet minst en meeste 

Beschermen of straiTen in dees foreeste 

Nae 't gheen h^ nytwendich heeft ghcdaen. 

Het andere geschrift, dat tot titel heeft: Spieghet EcdesiasUs V.a 
Til; — Jaoo L e. 22; —Jaoo. 4, h 11; — 1 Joannis 3 b 11^). Qhe- 
drwskt ink Jaer ons Heeren, M. vjC. Hl., geeft een gesprek tusschen 
drie personen, over hetzelfde onderwerp, naar aanleiding van het eerst- 
vermelde boekske. 

Toen Enkhuizen onzen Bogerman in 1602 tot herder verlangde, kostte 
het vrg wat moeite , eer Gedep. Staten hunnen voormaligen alumnus lie- 
ten gaan, en dit dan nog alleen bq provisie, zonder ontslag. 

Welwillendheid en achting waren ii\die Noordhollandsche gemeente ruim- 
schoots zgn deel ; ja, in weerwil dat er wekelgks gedurende den winter niet 
minder dan negenmaal gepredikt werd, mogt hq zich alteos verheugen 
over een gehoor zoo groot , dat het zelf den trage zou opwekken , — 
zoo betuigde h\j zelf. Hoe ongaarne ook, Enkhuizen moest haren 



1) De aangehaalde teksten volgen steeds voluit op dien titel. Beide werkjes zgn 
sedert kort op de Prov. Friesche Dibl. voorhanden. 



145 

gevierden leeraar spoedig aan Leeuwardea a&taan. Omstreeks het mid- 
den Tan 1604 kwam hg in Frieslands hoofdstad. Aan z^in \jver tegen 
Logola"^ zendelingen, die in zgne nabqheid ook al verloren terrein 
zochten te heroveren, herinnert zyn Spiegel der Jesuyten ofte CcUechk' 
mus van der Jesuyten secte ende leere. Leeuw. 1608 , een werk van Pas- 
qoier, dat hjg uit het Fransch heeft vertaald. 

Met Sibr. Lubbertus zag hg zich in 1607 door Gedep. Staten aan- 
gewezen tot afgevaardigde naar den conventus praeparatorius. Naar 
hunne instructie moesten zg zich verklaren tegen de herziening der 
Belgdenisschriften; zonder welke opdragt beide zich trouwens ook wel 
als tegenstanders van Arminius en Ugtenbogaert zouden hebben onder- 
scheiden ^). 

Voortaan bewoog onze Leeuwarder predikant, aan de zgde van Lub- 
bertus, zich altoos gverig in den strgd tegen Arminius en diens opvol- 
ger Yorstius. In verscheidene polemische geschriften door de Leeuwarder 
predikanten tegen den armen Vorstius en zgne vermeende gevoelens 
gerigt , had hg de hand ; op de Ordmum HoUandiae ac Weetfrieiae JPfe- 
ias van Hugo de Groot (zie boven, blz. 32) gaf hg zgne kanteekenin- 
gen in het licht. Leov. 1614 ^). Dat hg in Friesland zeer gezien was , 
bewgst wel het voorzitterschap der prov. Synode, hem herhaaldelijk 
te beurt gevallen (1605, 1610, 1615). In 1613 zou hg reeds hoogleeraar 
te Franeker zgn geworden , wanneer zgn ontslag niet ware geweigerd. 
Om de vromen te sterken tegen de aanvechtingen des vleesches, der 
wereld en des Satans, schreef hg eene Praxis verae paenUenHae^ s.medi' 
taüanes in Jdstoriafn lapsus Bavidis. Herbomae 1616; waarschgnlgk eene 
vertaling van zgn kanselwerk 5). 

Terwgl inmiddels de beide partgen zich in de vaderlandsche kerk meer 
en meer vgandig tegenover elkander schaarden, en HoUand's Staten eene 
Nationale Synode tegenwerkten, ontmoet men Bogerman in 1615 en 1616 
telkens te Amsterdam op de bgeenkomsten van Calvinistische leeraars, die 
de béiaiigen hunner partg , inzonderheid de middelen ter bgeenroe- 
ping eener Synode, bg de hand namen. 



1) Bogermaa gaf een verslag van het verhandelde ia dexe büeenkomst aan Gonr. 
Vorstins, den 26 Jany 1607, in een bolangr\jken brief, die door Dr. v. d. Tuuk 
Biet is ler sprake gebragt* Proeft virr. Epist. ClI. Vgl. hierby den brief tan Lub- 
bertas aan Oldenbarneveldt, aldaar GXX. 

2) Hiertegen is gerigt Gasparis Barlaei Bogermanmu iX^yvófiêyog iive examen 
Ëpistoke dedieatoricB , awm suis ad pietatem lllust. Ord. HoUandiae ac West- 
frisim notis praefixit Joh. Bogermannus y Ecelesiastes Leovardiensis. L. B. 1615. 

8) Vgl. Dierover Dr. Ottema , Beschr. van een %eld%aam voorkomend werkje van 
Jok. Bogerman y in De Vr^je Fries, II , 215—220. 

DL IL 10 



146 

Nadat Prins Maorits openlijk party had gekozen, en daarom de scheuring 
niet kon uithlqven, ontving Bogerman de uitnoodiging om gedurende 
eenige weken te ^s Hage preekbeurten waar te nemen. Van Gedep. 
Staten de noodige vergunning verkr^en hebbende (B. 10 Aprü 1618), 
heeft h\j daaraan gevolg gegeven , en aan de zgde van den Prins z^ne 
party groote diensten bewezen. Het besluit tot bqeenroeping der hooge 
Kerkvergadering werd genomen tgdens zgn verblgf in de Hofstad. Hg 
zag zich voor Friesland naar de Dordsche Synode afgevaardigd ; de 
keuze tot voorzitter viel op hem. Zonder hier in bgzonderheden 
te treden over de wqze , waarop hg Qigchameiyk zeer lydende aan de 
steen) die gewis hoogst eervolle, maar niet minder moeijelgke taak 
heeft volbragt; hoe hy onnoemelyke drukten te boven kwam, zq het— 
met verwgzing naar de resultaten van 't meest onpartgdig onderzoek 
van Dr. van der Tuuk -* genoeg er op te wqzen , dat de beschouwingen 
daarover hemelsbreed verschillen , al naar het standpunt der schryvers. 

Na afloop der Synode bleef hy aanvankeiyk in den Haag, en verder 
te Utrecht, om de regtzinnige kerk te helpen regelen. Utrecht, den 
Haag en Amsterdam verlangden in 1619 en 1620 om stryd, datde 
uitnemende dienaar haar mogt worden afgestaan. Leeuwarden bleef 
echter doof voor eiken aandrang , zelfs van de meest invloedryke zqde. 
Hoe Bogerman later, wegens zyne zwakke gezondheid te 's Hage op- 
gehouden, Prins Maurits in de laatste ure bystond, welke troostgronden 
des geloofs hy den Vorst gaf, de gemoedsstemming , waaronder zij 
werden ontvangen, dit alles heeft de leeraar zelf— voor beiden willen 
wy hopen naar waarheid — beschreven in Het christelgcJe werlgden van 
dm Prince Mauritius van Nassau. Leid. 1625. 

Toen eindeiyk een aanvang zou worden gemaakt met de Bybelver- 
taling , waartoe op de Dordsche Synode besloten was , bleek de nood- 
zakeiykheid, dat de gekozen vertalers, waaronder Bogerman, van hunne 
ambten tydeiyk werden ontheven, ten einde zy onverdeeld en gemeen- 
schappeiyk zich daaraan zouden kunnen wyden , ter plaatse waar eene 
bibliotheek was. Het biliyk verzoek der S. G., van vele zyden onder- 
steund , kon nu door Leeuwarden niet worden geweigerd. Haar dienaar 
vertrok mitsdien in Nov. 1625 naar Leiden , om de vertaling voor te 
bereiden. Aan deze omvangryke taak heeft Bogerman met oordeel en 
zelfistandigheid gewerkt. De overzetting des O. T. is grootendeels van 
zyne hand. Uit den aard der zaak vorderde deze arbeid , waarbg nog 
de revisie , het drukken en corrigeren gevoegd moeten worden , veel 
tgd. Alles was nog niet ten einde gebragt , toen Bogerman , die zich 



147 

nog steeds te Leiden bevond, in 1633, let wel ! igebeneficieert** werd 
tot Prof: TheoL te Franeker. 

Dacht men misschien der academie een groeten dienst te bewqzen , 
door aan haar den man te verbinden , wiens naam alom vermaard was 
geworden , van de andere zgde beschouwd was het veel gewaagd i&it 
iemand nog te roepen , die vermoeid moest z\jn naar den geest, onbe- 
twistbaar zwak was van gezondheid, en op gevorderde jaren. Nog kwam 
er bg , dat Bogerman zoo aanstonds niet kon komen. Tegen alle ver- 
wachting hield zgne taak hem nog drie jaren te Leiden op , iets wat 
dubbel te betreuren was, nu ook Menaldum's leerstoel zoo spoedig 
weer vacant was geworden en op het berigt van Amesius , dat hg niet 
terugkwam , spoedig de mare van diens overlgden volgde. Eenigzins 
werd in het gebrek aan TheoL professoren voorzien door Joh. Gluto, 
van wiens werkzaamheid wg vroeger (I, 335) reeds hebben gesproken. 

Daar na herhaalde aanmaningen de overkomst van Bogerman toch 
telkens weer moest verschoven worden , riep men ten laatste (13 Jan. 
1636) Schotanus van Leeuwarden terug , omdat hg , wegens redenen 
van gezondheid, zgn herderlqk ambt toch niet naar eisch kon vervullen. 
t Scheen wel , dat men het hoofd geheel verloren had. 

In den zomer van 1636 treffen wg eindelgk Bogerman ook te Frane- 
ker aan , hoewel hg eerst den 7 December de inaugurele oratie hield 
de saUdari usu judicionm Dei. Deze rede bevatte alleen de inleiding 
Tan het onderwerp , dat hg naar aanleiding van Jes. 26 vs. 9 (Wom- 
neer uwe gmgten op de aarde z^n^ zoo leeren de inwoners der wereld ge' 
rtgügheid), vervolgens in zeven academische oraüen behandelde ^). 

In de voorafspraak verzocht hg , dat de hoorders rekening mogten 
houden met zgn gezondheidstoestand , vermits hg door eene ongesteld- 
heid, die reeds 16 jaren had geduurd, uitgeput, en door het werk 
der Bijbelvertaling vermoeid was. Hg zou zich dan ook in dien nieu- 
wen werkkring niet begeven hebben , wanneer de Overheid hem niet 
had vergund slechts zoo veel of zoo weinig te doen , als zgn zwak gestel 
zou toelaten. 

Nog vóór het einde dier maand reikten zgne ambtgenooten hem %o- 
noris causa de laurea doctoralis over. Bg de eerste aftreding viel hem 
1 Junq 1637 ook het rectoraat — een zeer gezochte eerepost — ten deel. 
Maar den 18 Aug. d. v. was zijne ongesteldheid dermate verergerd, 
dat h$ zgne brieven al door een ander moest laten schrgven; en 



1) UitgeffeTeo als Trad. theol. de $alutari usujudiciorimDei^ oratianilms aliqtwt 
abêOuiui. Frau. i637. 



148 

naaaweiy^ks was de groote vacantie geëindigd , toen de academie den 
rouw aannam over zgn verscheiden. 

Hq was den 11 Sept. 1637 bezweken , 61 jaren oad« In den korten 
tyd, hem daartoe gegund» heeft hg der hoogeschool geene belangrgke 
diensten kunnen bewijzen. Zgne weduwe, Grietje Piers, bg wie hg 
geene kinderen naliet , huldigde hem in het grafschrift als een wel- 
sprekend kerkredenaar , zeer geleerd theoloog en verstandig man, hoogst 
verdienstelgk jegens Kerk en Staat, bg 's Lands Vaderen mitsdien 
zeer bemind , en een onovertroffen echtvriend. 

Vriemoet, 265-288; Paquot, II, 24—26; Glasius, I, 122-128; W. Eekhoff, Bijson- 
dérheden «il Het Uven van Joh, Bogerman (N, Fr, Volitalm. 1862. 75); zijn gr&fichrift 
Blaneardi ' Ptf JM7. 87. Herzog, in voce; J. Fangen» («d. 1607), 44 ; £do Nenhntius , 
6B8— 530, 537-548, 546; R. Nenhnsins, 58, 184, 162; ïjnsdem EpUt, fam. G. III, 179, 
258, 628-580, 587 , 589, 542. 546; H. Nenhnsini, 873. 's Mans leven en werken zgn 
het ToUedigst behandeld in de Toortreffel^ke monographie: Joh, Bogerman, door H. Edema 
van der Tank, Gron. I86S. 



Cornelius Pgnacker woonde ambteloos te Meppel , toen in 
de plaats van Bern. Schotanus een Juris Prof. prim. gezocht werd. Na 
zich bg den Curator Saeckma daarvoor ernstig te hebben aanbevolen , 
had hg het geluk zgn wensch te zien vervuld* Een tractement van 
ƒ1000 werd zgn deel (8. B. 28 Mei 1636). Eerst den 5 December 
daarna volgde zgne installatie , met die van vgf andere coIlega^s. 

Pgnacker was bgna een zeventiger, die op eene lange en eervolle 
loopbaan kon wgzen. Aan het dorp Pgnaker bg Delft, waar hg den 
6 Julg 1570 was geboren uit het huwelgk van Adam van Eerkhoffe 
en Johanna van Polanen , ontleende hij zijnen naam. Van zgn zevende 
jaar af ging hg in Delft ter schole. Aan de Leidsche academie beoe- 
fende hg aanvankelgk de theologie. Onder Car. Gallus verdedigde hij 
er Theses de Antichristo^ den 6 April 1591. Te Heidelberg, waar hij 
den 28 Sept. deszelfden jaars geimmatriculeerd is , zette hg deze studie 
voort. Op het punt om naar Genève te gaan , verbond hg zich aan 
Elbertus van Palland , een aanzienlijk student uit het Kleefsche , als 
medgezel op eene reis door Italië, Sicilië, Pannonie, Moravie, Bohème 
en Duitschland ; op diens slot te Selhm nam hg het besluit de regts- 
studie op te vatten. Daarom op nieuw de Leidsche academie bezoekende, 
nam hg o. a. druk deel aan de dispuut-coUegien onder van Beyma en 
Bronckhorst. Den 24 en 25 Maart 1597 deed hg het kandidaatsexamen ; 
den 6 Mei daarna hield hg pro gradu eene Disputatio de jurejurando ; 



149 

tien dagen later volgde z^ne publieke promotie , bg welke gelegenheid 
door hem eene Oratio de vera feUcUate^ door zgn promotor Bronckhorst 
eens rede de jurUprudenHae laudibm gehouden is. Op de meest eervolle 
wgze eindigde hq mitsdien de academie-loopbaan. Er bestonden ook 
redenen voor hem om zich te haasten. Zyn leermeester van Beyma 
was in 15% naar Franeker vertrokken. De pogingen om een buiten- 
landsch jurist van naam te bekomen waren niet geslaagd , waarop de 
Leidsche Curatoren zich hebben .laten verluyden , dat , ingeval eenige 
jonge of andere geleerde mannen hem souden willen laten amploüeren 
lotte Professie Institutionum ende daarop proeve van heur geleerdheid 
ende bequaamheid van deselven met eenige publique Lesse doen wilde, 
in apparentie was, dat deselve tot voors. Professie zoude worden ge- 
promoveerf' Gom. Swanenburgh en Gom. Pqnacker verwierven zich 
door het bedoelde onderwas elk een aanhang onder de studenten ; bei- 
de zagen zich door de juridische faculteit allergunstigst aanbevolen , 
zoodat zjj den 9 Nov. 1597 tot buitengewone hoogleeraars zgn aange- 
steld en de professie der Instituten aan hen gezamenlijk is opgedragen ^). 
Na den dood van Gom. Groüus en G. Tuning werden zg beide in 1611 
tot ordinarii bevorderd. 

Pynacker vertrok in 1614 naar de nieuwe hoogeschool te Groningen. 
In Suzanna Blois van Treslong , eene dochter van den beroemden ad- 
miraal der geuzen , vond h\j eene echtvriendin. Of hg haar huwde te 
Leiden , dan wel te Groningen , daarover verschillen de berigten. 

Een Index in Andr. Faehinaei Oorptés Controversiarum gaf hg in het 
Hcht (Gron. 1619). Tot de uitgave van z\jne commentaren op verschei- 
dene titels van de Pandecten en van zgne talrgke adviezen ^) was hg 
niet te bewegen. Terwgl hg met bgval in Gruno's veste leeraarde, 
droegen de S. G. hem den 4 April 1622 eene diplomatieke zending op 
naar de Beg's van Tunis en Algiers. In strgd met gesloten tractaten 
onthielden de Barbargnen zich niet van zeeroof op Nederlandsche koop- 
vaarders. Die van Algiers hadden in dertien maanden tgds meer dan 
143, die van Tunis 10 of 12 onzer schepen genomen en van de beman* 
ning velen in slaverng gehouden. Met deze roofstaten op een goeden 
voet te staan, was na het eindigen van 'ttwaaligarig Bestand voor ons van 
belang. Wegens zgne ervaring in het Italiaansch en het Arabisch, acht- 
ten s* Lands Vaderen den Groningschen hoogleeraar zeer geschikt om 



1) Saringar, De vroegste geseh, van het ontleedkundig onderwas te Leiden^ 
bil. 20 van de overdrukkea. 

*) Een tweetal adviesen' vindt men op bet Gron. archief, 1619 , no. U, 15. 



150 

die zaak tot eene goede oplossing te brengen. ZUne reis der- 
waarts en de goede afioop zgner taak zQn elders uitvoerig geboekt. 
Alleen z^ bier nog vermeld , dat Jac. Golius , later hoogleeraar te Lei- 
den, de togt mede maakte, en dat Pgnacker den 21 Maart 1623 te 
's Hage terug was. Toen de Barbargnen daarna al spoedig stof tot klagen 
gaven over het visiteren onzer schepen, om te vernemen of die ook wa- 
ren inhielden toebehoorende aan natiën , met hen niet bevriend , is 
Pflnacker wederom derwaarts afgevaardigd. Eene bevredigende verkla- 
ring, den 30 Januarq 1626 verteekend, was het gunstig resultaat zgner 
tweede ambassade. Zjj had daarentegen voor hem ook eene schadaw- 
ztjde, want ■ wederom in t Landt komende — zegt Aitzema — heeft veel 
wedeijvireerdigheydt gehad in syné Rekeningen , Declaratie ebde Rapport 
Hy hadde oock verscheyde slaven verlost , daervan hy niet wierdt be- 
taelt ; bevindende de waerheydt van het ghemeen segghen : dat men 
sich moet wachten voor Koopmanschap , en datter niet ondanckbaerder 
is als een mensch. Ende terwql h\j alhier gingh, z\jn saken sollicite- 
rende , soo versugmde hq sijne professie tot Groeningen." 

Dit laatste is misschien minder juist. Hg schgnt het professoraat 
vroeger al te hebben nedergelegd , zoodat men Ant. Matthaeus , die in 
1625 optrad , als zgn opvolger hebbe te beschouwen. 

Na deze tweede zending vestigde Pgnacker zich te Meppel, in welk 
jaar , is onzeker i). Voor eene geschiedenis van Drenthe verzamelde 
h\j hier bouwstoffen , die , jammer genoeg , verloren zgn gegaan. Twee 
verdienstelijke kaarten van dat gewest, door hem bewerkt, herinneren 
aan 's mans verbluf aldaar^. 

De tweede kaart, van 1634, bevat ook Westerwolde. Voor het car- 
tograferen dezer landstreek heeft hg zich waarsch\jnlgk eenigen tgd 
in die buurt opgehouden. Hierin zal men de aanleiding hebben te 
zoeken , waarom de regeering van Groningen in 1635 zich van z\jn 
beleid bediende, om Feico Kloek over te halen zyn aandeel in de 
Pekeler veenen voor / 50.000 te verkoopen »). 

Zoo als boven is opgemerkt, solliciteerde hg om het Franeker pro- 
fessoraat Nam etsi ad alias professiones impellar , rationes habeo — 
schreef hg — quur vestrae Academiae potius me addicam, quae quidem 
momentosae sunt, et non recensebo nunc, ne longiore meo sermone 



1) Wat in de E/fig, et Vitae gezegd wordt : Tribus ferme luttris in exoiica et 
barbarica negotia impensis, redit in patriam , — is niet te rymen met de geschied- 
kundige berigten by Aitzema , en dus o. i. geheel onjuist. 

>) Zie over deze kaarten Bodel Nyenhuis, in Drentsche Vollualm, 1851 . 
117-121. 

') de Rhoer , in de Verh. van Pro Exc. IV- 2« , 250. 



151 

in publica commoda peccem O* Misschien was de finantieele quaestie , 
waarop Aitzema doelt , tosschen hem en de regeering nog onafgedaan. 

Aan den avond zQna levens heeft hg nog negen jaren met eeré te 
Franeker gestaan. Tweemaal (1638 en 1642) bekleedde hg in dien tgd 
het rectoraat; ja, de zeventigjarige grgsaard begaf zich in 1641 in een 
tweeden echt met Sybilla Boterpot, van Yianen. 

Evenals zqn voorganger Schotanus, zal hg de Instituten hebben behan- 
deld. Zgne PHmordiorum juris JusHnionei DemtMia^ Fran. 1640, geven 
dit ook aan de hand. 

Zgn sterfdag was de 12 Januarg 1645. Prof. Wissenbach hield op 
hem de Igkoratie, die niet in het licht schgnt te zgn gegeven. 

SfSffies ei viiae Pro/ets. Aeademiae Qroningae H Omlamdiae. Gron. 1664, 68,64; Oedenk- 
boei der hoogewckool te Groningen, Gron. 1864 , Bql. I (Onze LeveneeheUen der Boogleeraren, 
blz. 9); Vriemoet, 2^8-292; H. Neuhasios, 114-116, 287. Orer z^ne zendingen naar 
Algiers en Tonii handelen uitToerig Aitzema, Saken van Stoet en Oorlogh, folio nitg, I, 
135-130, 518, 519; Arend, van Reezen Brill, Algem. Getch, des Vaderlande, III, 8e, 
724-730; Rapport Tant gebesoigneerde tot Tunis en Algiers, in de jaren 1622 en 1628 ; 
in de Berigien van het Eiitar. Gen, te Utrecht, VII, 279 en Yolg. 



Pier Winsemius, de volle broeder van prof. Menelaus Winse- 
mius, ten jare 1586 in Frieslands hoofdstad geboren, genoot aanvankeljgk 
het onderwas zgns vaders , vervolgens werden aan de Latijnsche school 
Joach. Petri Pqnappel ende rector Fungerus zgne leermeesters. Naarzijja 
leeftgd reeds ver gevorderd in de Latgnsche taal- en dichtkunde, kwam 
hij op 16jarigen ouderdom aan de Franeker academie , in wier album 
hg den 13 April 1602 is ingeschreven als Ling. et Jur. Cand. (sic !). 
De vlgtige leerling van Arcerius, Adama en de Veno oogstte vooral op 
de dispuutcollegien van den laatste een buitengewonen lof. Verder 
niet het regt, maar de geneeskunde beoefenende, disputeerde hg onder 
Clingbgl de igne elementari; in 1606 waren Decades duaecofUrcverHarum 
medkarum 't onderwerp van zgn dispuut (zie boven blz. 78). Weldra 
zag hg zich met eene rélegatio in perpetuum gestraft ; waarom blgkt niet 
uit de Aeta. Misschien had hg zich te veel afgegeven met het ontgroenen, 
waartegen de professoren en Overheid in die dagen ernstig te velde trok- 
ken. Sedert 30 Nov. 1606 zette hg daarom te Leiden zgne studiën 
voort , doch spoedig telde Themis hem onder hare volgelingen, en wel 
aan verscheidene buitenlandsche hoogescholen , zooals te Helmstadt , 



1) Goll. V.Br. no.259. 



162 

Erfart en Jena. Op deze academiereis mogt hQ zich yerhengen OTer 
het aanknoopen yan yriendschappel:yke betrekkingen met Dom. Arumaeus 
en Foppe van Aitzema. Ook bezocht hq Zweden. 

Den 2 Maart 1611 werd in deSenaatsvergaderingteFranekereenbrief 
van hem gelezen, houdende 't verzoek om aldaar te mogen promoveeren. 
Zgne relegatie stond daaraan in den weg, zoodat eene afwgzende be- 
schikking volgde ^). Niet lang hierna, den 21 April 1611, verwierf hg 
op eene Düpid. publ de testafnentis de laurea doctoralis te Caen. 

Teruggekeerd vestigde hq zich als advocaat in zqne geboortestad. 
Spoedig zeide hq echter het stadsleven en tevens de praktqk vaarwel , 
om zich ten platten lande ^ geheel aan de studiën te wqden. 

De Ikoaequiae liUeranm ad Hugonem Qrotnmj Giessae 1615, en Au9(h 
nii Popmae liber de ardine et nau judkkorum^ Leov. 1617, waren de 
eerste werken , die hq uitgaf. 

Waarschqnlqk verzamelde hq gelqktqdig reeds bouwstoffen voor eene 
geschiedenis van zqn gewest, zoodat daarin eene aanbeveling werd gevon- 
den om hem den 5 Dec. 1616 tot Historieschrqver van Friesland te be- 
noemen. 

Voorts werd bepaald , dat Winsemius sde Vriesche Historqe sal con- 
tinueren daer Furmerius heeft gelaten, soo cort ende daer als enichsins 
mogelqcken sal wesen, mits naer de waerheqt tot meeste eere ende 
dienste van H Landt, met afweringe van 't gene tot disreputatie ende 
nadeel van dien van emant soude mogen geschreven wesen" , enz. 

Van de AnndUs Frisid zqns voorgangers Furmerius deed hq dan 
weldra het laatste gedeelte, de Trias tertia^ het licht zien (1617). 

B^aafd met een groot talent als redenaar, beklom hq gaarne het 
spreekgestoelte, om belangrqke toestanden en gebeurtenissen of groote 
persoonlqkheden en vrienden voor een belangstellend gehoor te be- 
handelen. 

Uit liefde voor de vrqheid des vaderlands liet hq alzoo , in eene De 
statu Vnüarum Provinciarum Oratio^ Leov. 1618 , zqne waarschuwende 
stem hooren tegen de inwendige twisten en verdeeldheden , die gedu- 
rende het Bestand onze republiek schokten en de onafhankelqkheid in 
gevaar dreigden te brengen. Vervolgens wqdde hq zich aan een onder- 
zoek van het regt van den Vorst van Spanje op de Nederlanden {Jus 
Begum Uispaniae in provincias Belgicas. Fran. 1621, gelqktqdig vertaald 



1) A. et D. B. % 

8) Uit brieven van hem in Jrch. Gahbema , pak N. it ons geblekeoi dat hy zich 
toen te Tiummanim ophield. 



153 

onder den titel : Terhaét van hei recU des Oonmis van Hiepanien op de 
Nederlanden). 

Als yereerder van de helden van ons Vorstenhuis wgdde hg eene fa- 
nebris parentatio aan Prins Maurits {Vüa^ res gestae^ et nma lUuetr. 
Priitc^ , MavrüH. Fran. 1625) en een heldendicht aan den Stadhouder 
Ernst Casimir {Panegyricvs Awni cio loc xxix ad Illustrem éb IncHytum 
Emesttm CaskiMnm Naeeomm IHeue Pnefectvm^ Leov. 1630, 29 pag. 
folX en mede aan Prins Frederik Hendrik {ExpedUio foederattB Belgicae 
dudu HL Princ^ Frederici Henrici — in quA de Emesti Oaeimiri NaseovH^ — 
m CasMs ad Buremundam exeeseu. Fran. 1632, 47 pag. foL). 

In 1633 vloeide een uitvoerige heldenzang uit zgne pen ter vereering 
van den grooten Koning van Zweden (Panegpricue ad Serenissimum in-- 
vicHssêmwnqve Gvstawm JU, Sttecarumj Gotthorum é Vanddhrum Begem, 
Amstel. 1632. 66 pag. fol. Item L. B. 1637 , 12o.), wiens dood hg in het 
volgende jaar tot het onderwerp eener redevoerig koos {OratiOj Chstavi 
Ily Svecarvm^ QaHharvm ei Vandalorvm Begis divte memarue coneecrata, 
ExcvBvm in Frisia, Anno. 1633). Na in 1620 den Curator van Feytema 
in eene Igkrede herdacht te hebben (zie boven, blz. 4), hield hg in het 
volgende jaar eene Oratio in obUum Frederici de Vervau. Fran. 1621 ^). In 
het begin van 1636 herdacht hg op gelgke wgze Hector Bouricius, gelgk 
wg reeds weten. 

Musschen heeft tFriesIands Historieschrgver" grootere werken zamen- 
gesteld , die zgn naam bg het nageslacht duurzaam hebben doen voort- 
leven. Wie kent niet zgne Igvige Cff^ranique ofte Historische geschiedeniseen 
van Vrieslant , beginnende van den jaere nae des werélts scheppinge 3635, 
mde hopende tot den jaere — 162J9 , waar achter eene Beschrgvinge van 
Yriedands Orietenfen en steden. Fran. 1622 P 

Na het verschgnen van deze Eronp vloeiden den schrijver nog zoo- 
vele bescheiden toe , betrekkelgk het tgdvak der Spaansche overheer- 
schmg in Friesland, dat hg daaraan een nieuwen arbeid kon wgden. 
De vruchten daarvan waren zgne Historiarum ah excessu Caroli V Gae- 
sariSj sive rerwn sub PhüipponperFrisiamgestaruml(briII{lb6b — 1572), 
Leov. 1629 ; Libri UI et IV (1573—1578) Fran. 1633. 

Behalve in de bovenvermelde Panegyrica en in een onnoemelgk aanta 
lofverzen en gelegenheidsgedichten hji promotien en sterfgevallen «), uitte 



1) DMe oratie , waartan een exemplaar in de Bibl. Meermanniana voorhanden 
«as » is tot heden door het Fr. Gen. Truchteloos gezocht. 

<) B. ▼. In D'utjmt. inttug-^-D. Sebast. Copii, Med. Cand. de Schorbuto Carmen. 
CuM a Men, Winsemio'^M. D. pubL renunctaretur . Fran. 1632; de Epicedia op 
Meüas eo Tim. Faber, boven bis. 73 en 83 door ons aangehaald. 



164 

zgn dichterlijke geest zich over den Sirius, caniGulae steUa^ eum noUs 
quibusdam. Fran. 1628 , en in Amares. Fran. 1631. De Amores beslaan 
127 blz. (12o), waarin hij in Mincia een ideaal ^ verheerlijkte. 

Dat alles had de werkzame man reeds gewrocht, toen hij den 28 
Mei 1636 door de Staten werd aangesteld tot Prof. Eloq. et Histor., ter 
vervanging van Rhala , die gewoon hoogleeraar in de regten was gewor- 
den. Zgn tractement als historieschrgver, waarvan w\j het bedrag niet 
weten , werd uit dien hoofde met slechts ƒ200 verhoogd. 

Met eene solemneele redevoering {Oratio habita cum — ad ordin. IMs- 
tariarum et doq. professianem vocatus in Academiam introduceretur» Fran. 
1637) aanvaardde hg den 7 December 1636 dien leerstoel. 

Bijzondere berigten over zgn onderwgs hebben wij niet aangetro£Een. 
Zijn ]gkredenaar, prof. Wijbinga, prees dit in 't algemeen met de 
woorden : in qua professione quantus MaxaQbijg fuerit , vos Frisii , vos 
Belgae , Germani , Sueci , Sarmatae , Ungari , Dani , Norvegi , Galli et 
Angli, qui quotidie ad ipsius lectiones publicas agminatim tanquam ad 
uberem mercatum confluxistis, testes omni exceptione majores esse 
potestis. 

Hoe dikwerf heeft hg vervolgens nog wel het academie-spreekgestoelte 
beklommen ? Wg kunnen den belangstellende wgzen op zijne JDe causis 
carmptae ehquentiae dissertatio. Fran. 1638 ; op de Oratio in obUum D. 
Otiü. Staeckmans, Dynastae RugewartH^ viri constdaris, hdbita — VIIEid. 
Dec, Ao. 1640, Fran. 1640; de Oratio in JExcessum Henrici Nassavü^ ha- 
bita — m Eid. Jan. anno 1641. Fran. 1641 ^), en de Oratio proreparaia 
aede Aead. Fran. 1643. 

Winsemius voltooide voorts de Historiarum Libri tot het jaar 1581. 
Gemagtigd om het geheele werk vermeerderd en verbeterd uittegeven, 
had hg dezen arbeid reeds aangevangen'), toen de dood den onver- 
moeiden coelibatarius in het 69^ jaar zgns levens op den 2 Nov. 1644 



1) lUque dum caeteri rebns suis intersunt, quibus usuram feri amoris fati Toe- 
Hcitas coilocaTit, imaginario me pascere contentus fui, ac ut animus formarum coq - 
templator, pulcherrimae imaginis intuitu, volui idaea Pldtonica, se exercereU Zoo 
schreef W. ia de Epist. Dedtc. aan Foppe van Aitzema. 

2) Hieraan lyn toegevoegd Clarorum Virorum Epicedia, n.1. van D. Heiosius , 
Theod. Graswinckel, G. Barlaeus, Jo. Forestus, Guil. Grotius, P. a Doma, G. Boyus, 
en P. Grotius. 

s) Hy schreef in het beffin van Julij 1644 eene dankbetuiging aan Con»t. Ifnigens 
voor een ex. van diens Momenta Desultoriay aan bet slot van welken brief meo 
leest: ex arce Siardea, in qua bissenis fere annis Historiam Pbilippicam, quae jam 
sub Praelo est, elaboravi. Winsemius bewoonde Sjaardamabuis dus al vóór dathy 
hoogleeraar werd. De bedoelde brief is gedrukt voor de UomentOj uitgave van 
1655. 



156 

wegrukte. Twee jaren later kwam het, dank zg de zorg van den Curator 
livius van Scheltema, van de pers (?• Winsemii EisUmarum ab excessu Oaróli 
V, sive Berum aub Phüippo Uper Frisiam gestarum Lihri septem. LeOY. 1646). 
Onze historieschrjjver is door Paquot, veel erger nog door Möhlmann, 
aangeyallen over het opdisschen van de fabelen der oude Friesche 
historie, zoodat hg met Suffr. Petrus en Furmerius tdem Amte und dem 
Geiste nach ein wfirdiges goldenes Dreiblatt'* zou vormen. En vaJt het 
niet te ontkennen , dat hq, zonder geniaal het snoeimes der kritiek te 
hanteeren, omtrent den ouden tgd gaf, wat h\j b\j anderen vond, — de 
geschiedkundige waarde van die verhalen dikwqls in het midden la- 
tende , — men valle hem , van ons gedurende meer dan twee eeuwen 
meer opgeklaard standpunt , daarover niet te hard , en verdenke de 
ODpartgdigheid niet van den man, die zoowel de werken van Ubbo 
Emmius als den nieuwen druk van Hamconii JPVï^ met lofverzen heeft 
begroet Het grootste gedeelte van zgn arbeid, de uit zuivere bronnen 
bewerkte geschiedenis van den nieuweren tgd , geeft hem ruimschoots 
aanspraak op de dankbaarheid van den nazaat 

Zgne poëtische werken zgn verschillend beoordeeld. Peerlkamp, die 
enkel de Amores onder de oogen heeft gehad, oordeelde, dat W. daar- 
aan geen t^'d en zorg genoeg besteed en zoodoende zich van woorden 
heeft bediend, die geen klassiek dichter in elegien opneemt Sed 
Winsemium meliora vidisse et probasse , imprudentem vero deteriora 
mterdum esse secutum arbitror, ideo quod non satis temporis nee curae 
open BUG impendit Nam illi nee recta imitandi ratio , nee sensus ele- 
gantiae poeticae desunt 

Winsemius betuigde dan ook aan Aitzema , dat htj ter verpozing van 
zgn drukken geschiedkundigen arbeid .aliquid otii" ontwoekerd en aan 
de Amores besteed had , quorum scribendorum jam ante in Germania 
consilium coeperam cum apud te in Ducatu Brunsuicensi , post Lorft 
arce in Hercynio saltu agerem. 

Morhof zegt : Pier. Winsemius, in Syrio suo , ut in reliquis operibus, 
elegans est, nee poëtici genii pareus. Over de Heroica, van welke 
hem slechts twee bekend werden , schreef hg : duos , quod memini , 
Panegyricos scripsit, in quibus sublimitate Statium, & periodorum for- 
matione Claudianum , imitatur , vel potius excedit ; nee enim placet 
mihi adeo pendens & contorta periodus, qua utitur , & semper in cae- 
suris periodum finit. 

De door ons vermelde dichtkundige werken van Winsemius zgn in 
de bibliotheek van het Friesch Gen. voorhanden, zoo dat voor deskun- 



166 

digen de gelegenheid openstaat om daarover een oordeel op vollediger 
grondslagen uit te brengen , dan waartoe Peerlkamp in staat was. 

W{j besluiten met de hulde, welke van Eooten onzen hoogleeraar 
bragt , tijdens het tweede eeuwfeest van Franekers hoogeschool : 

Nee miniu Aonidum grato eelebrabitnr ore , 

Winsemius , patria clarna ab historia ; 
Qnem popolis ciyem monstrat , magnoqae Thuano 

Frisia se jactat progenoisse parem : 
Cni Venoi ipsa suoi cantanti risit amores 

£t blanda argntas rerba praeivit amor. 

Martini è Wybinga, Laudatio funébrU in honorem et memorian D. Pierii Wi*sêmü, Leo ▼. 
1645, herdrukt in H. Witten Memoriae pAUos., Orat. etc. Dec Y , 79-89; Francf. 1679; 
Vricmoet, 293-^299; Paquot, II, 298-801 ; Gab. de Wal. Ann. 172-179, 440, 441; 
D. 6 Morhofii Polyhistor literarius. Lub. 1747, p. 1065, 1070; Hoeafft,Pani. Laf, Belg. 
187; Peerlkamp, 820— 32'i ; Möhlmaun . Xritik der Friesitehen Gesekiekttekreibung. £md- 
1868, S. 84—86; L. Aetsema, 50, 51 ; H. NenhnsiuB, 251—254; R. Nenbnsins, «3, 74 , 
107; lyasdem Bpist. fam, C IlL 21. 24, 50, 91, 147. 



Johannes Coccejus. Terwgl de Staten den 28 Mei 1636 ge- 
iQktgdig verscheidene vacatures vervulden, sommige professoren naar 
eene andere faculteit verplaatsten, en nieuwe leerstoelen oprigtten , 
werd Joh. Coccejus, Prof. philol. sacrae te Bremen, benoemd tot op- 
volger van Fullenius, die van den leerstoel in de Oostersche talen naar 
dien in de mathematische wetenschappen overging. 

Coccejus hield zich overtuigd, dat h\j deze onderscheiding te danken 
had aan den invloed van den Curator Saeckma ^). En h\j zal zich wel 
niet vergist^ hebben , want de faam zgner geleerdheid , tora Franeker 
hem nog onder hare studenten telde , kon Saeckma niet voorbq z\jn 
gegaan. 

Bremen was ook de geboortestad van onzen hoogleeraar. Den 30 Julq 
1603 (O. S.) had hg daar het levenslicht gezien. De Stads-Secretaris 
Timannus Petri en Ëlisabeth Baken waren zijne ouders, die hem van 
kindsbeen af vertrouwd maakten met den inhoud der H. Schriften. Aan 
het paedagogium bleek spoedig hoe h\j door groeten aanleg z\jne me- 



1) Brief aaa Saeckma, tl July i636, Goll. v. Br. no. 263. Den il JulqbeTorens 
had Menel. Winsemius aan Saeckma geschreten : Grstulatur sibi jure raerito de cura 
testra lota Academia nostra, quae novos quasi spiritus sumeos optima qnaeque sibi 
in posterum pollicetur. Nee dubium est, quin iuventus — ad Tamam restauratae 
Academiae quasi agmine facto undique huc sii adfolaiura. Coll. v. Br. 154. Saeckma 
was dus ongetwijfeld de liel tan bet collegie van Curatoren. 



167 

deleerlingen overtrof; inzonderheid openbaarde zich zone liefde voor 
de Grieksche letteren , terw\jl hfl zich, geholpen door een zyner broeders, 
ook in het Hebreeuwsch oefende. 

Onder 't oog van prof. Hanewinckel, vervolgens onder leiding van den 
Rector Mart. Martinius , maakte hg aan 't Gymnasium Illustre groote 
vorderingen in de kennis der Semitische talen. . In de metaphysica 
en physica hoorde hfl Gerh. Neufville , in de theologie Martinius em 
Crodus onderwazen. Van zQne groote kennis van 't Grieksch gaf hg 
proeven in gesprekken met den geleerden Griekschen monnik Metropha- 
nes Critopolus , en in eene redevoering over den godsdienst der Turken 
naar den Koran. Onder leiding van een Israëliet oefende Coccejus zich 
ten jare 1625 te Hamburg in de schriften der Rabbönen. 

Weldra rigtte hg zQxxe schreden naar Franeker , waar hfl in SepL 
1626 ^) in 't academie-album is ingeschreven. Opgenomen onder het dak 
van den humanen en godvruchtigen Pasor , woonde hg de collegien 
van Maccovius, Amesius en ongetwgfeld ook die van Mein. Schotanus 
getrouw bg , maar Amama was de hoogleeraar, met wien hg het meest 
omging, omdat de studie van het Oostersch, vooral die der Talmudische 
boeken , zgn hoofddoel was. Hiervan gaf hg eene door groote geleer- 
den zeer gewaardeerde, proeve in Duo tüuli TahnudM^ Sanhedrin et 
Maccoth, c. vermne et cammentario. Amst. 1629. Amama betuigde in die 
dagen, in eene correspondentie met Martinius, dat Coccejus, toen 
hg aankwam, reeds zulke vorderingen gemaakt had in het Grieksch en 
in de Oostersche taaltakken, dat hg daarin met vrucht aan de beroemd- 
ste hoogeschool had kunnen onderwgzen en zich een groeten naam ma- 
ken ; dat de jongeling van Pasor en hem niets meer kon leeren , inte- 
deel hem veel geleerd had. Bekwaam dus om eiken katheder te be- 
klimmen , hetzg in de Oostersche of Grieksche talen , de gewgde 
geschiedenis of de theologie , neigde zgn genie zich evenwel het meest 
naar 't eerstgenoemde vak. 

Te Franeker geraakte Coccejus in een kleinen pennestrijd met Sebast 
Pfochenius , die in een zgdelings tegen hem gerigt Diairibe de linguat 
Graecae N. T. purUale g) beweerde , dat de stgi van het N. T. zuiver 
Grieksch is en daarin geene Hebraismi voorkomen , weshalve men dien 
niet uit het Hebreeuwsch, veelmin uit de Rabbgnsche geschriften, be- 
hoeft op te helderen. Coccejus bestreed deze zienswgze in zgne Stric^' 



1) Niet in 1629,zooals Telen opgeven, tengevolge van eene drukfout by Vrie- 
moet, wier verbetering zy onder de lerrata" niet opmerkten. 

8) Wy troffen daarvan de Nova Editio aan, uitgeg. te Amst. 1633. 



158 

turae. Kort voor den dood van Amama vertrok de Jeugdige gdeeide 
in 1629 , om in het volgende jaar ter zgner geboorteplaats, na 't over- 
laden van Martinius (f 21 Junq 1630), als Prof. phOol sacrae op te tredea. 
Met eene schoone Oraiio de phüologia sacra aanvaardde hg dien post op 
18 November 1630, het nut der philologische studiën voor den godge- 
leerde in een helder licht stellende en de Schriftverklaring aan de hand 
der scholastieke philosophie duchtig bestrgdende. 

Ons is gebleken , dat hg te Bremen het boek Job en den Prediker 
{Ooheïeth^ swe Ecclesiaates Sdhmonia, Bremae, 1636) beeft behandeld; 
en dat zgne coUegien over het Grieksch zgn bggewoond o.a. door Joh. 
Fred. Gronovius, Chr. Perizonius, Joh. Dalenius en Joh. Heilersieg, 
jongelingen , die later in de geleerde wereld een grooten naam hebben 
gemaakt Terwgl hg te Bremen stond, sloot Coccejus den huwelgks- 
band met Catharina Deichmann , van Munster. 

Was het niet te betreuren, dat de Friezen Amama zoo spoedig, 
ruim een maand na zgn dood, hadden doen opvolgen door Fullenius, 
die als Oriëntalist ongetwgfeld in Cocccijus' schaduw niet kon staan , en 
dat zg zulks deden, toen de Bremer nog geen leerstoel had? 

Zegevierde hierin een onzalig provincialisme, — toen dit wederom 
het geval dreigde te worden bg de keuze van Hachting's opvolger, 
gelgk het geworden is , schreef Mein. Schotanus , die met Coccejus in 
correspondentie stond, aan Saeckma, d.d. 18 Jung 1631: D. Coccejus 
petiit, ut Amplitudinem vestram ipsius nomine quam officiosissime sa- 
lutarem. Bli illic bene est, Jobum philologice explicat. Quanto ille 
nostrae Academiae honori fuisset Faxit Deus ne in Profesdone Lo- 
gices idem contingat ^). 

Saeckma en Coccejus waren dus niet vreemd aan elkander, wes- 
halve wg ons overtuigd houden, dat de scherpziende Curator zgn 
invloed zal hebben doen gelden om Fullenius in 1636 te doen vervan- 
gen door onzen Coccejus. En Coccejus volgde de roeping op , bemoe- 
digd— zooals hg schreef aan Curatoren— door de wetenschap, dat 
volgens synodale besluiten de kennis der bgbeltalen voor toekomstige 
Evangeliedienaren in Friesland verpligtend was, en de theologische 
professoren hunne leerlingen de heilrgke wgsheid uit zuivere bronnen 
leerden putten , liever dan uit geschriften van feilbare menschen, on- 
der fraage bespiegelingen en gdel woordenspel ^). 



i) Goil. V. Br, no, 116. 

s) siqpideni vigeant Synodorum decreta, quibus caDdidati Hioisterü ad 

foDtes Terbi Dei deducuntur, sique professores Theologiae ii sint, qui salotaremsa- 
pientiam magis e puris iontibus, quam ex homiaom scripUs aut spiendidis specula- 



159 

t 

Hoewel zgne overkomst daarvan niet zou afhangen, kwam hem de 
bezoldiging wel wat laag voor, te meer, omdat de verhuizing vele uit- 
gaven vorderde. In October kwam h\j te Franeker aan , en toen schgnt 
de tractementszaak naar genoegen te zyn geregeld O- In zgne inau- 
gurele rede sprak hg den 7 December de dono UngiMrum effuso in Apos" 
tolos. 

Tot aan de komst van Pasor's opvolger nam h\j op verzoek ook 
het vacante professoraat in het Grieksch waar (1637—1639), na dit 
aanvaard te hebben met eene rede pro commendando Unguarum studio. 
Spoedig maakte hg ook een naam onder de theologen. Grotius had 
in eene Commeni. ad loca guaedam N. T., qucte de Anttckristo agu/nt 
aui agere putantur , Amst. 1640 , beweerd dat de betrekkelgke teksten 
niet op den Paus , maar op Simon den Magiër en anderen sloegen. 
Coccejas schreef eene wederlegging onder den titel De AnO-Christo. 
Fran. 1641 ; tegen Grotius* BxpUcatio tritm loconm N. T. (Eph. l , Jac. 
2 , 2 Joh. 3.) in qmbus agüur de fide et operibus , Amst 1640, stelde de 
Fraoeker hoogleeraar ExercUationes hermeneuticae de principio Ep. ad 
Ephesios. Fran. 1643. 

Zoowel in dien theologischen arbeid als in de kennis , waarvan hg 
blgken gaf, toen hg eens onvoorbereid geroepen was om de alumni in 
tegenwoordigheid der Curatoren te examineren, vonden de Gedep. 
Staten gereede aanleiding om hem {Ees. 6 Dec. 1643) tevens totTheol. 
Prof. te benoemen, op een tot ƒ1400 verhoogd inkomen. En den 18 
Dec. dv. aanvaardde Coccejus zgn nieuwen werkkring reeds , sprekende 
de mdóle , radicibus et regno faleae typoque vcrae religionis ac ministri 
ecdesiae. Weinige weken later (2 Febr. 1644) reikte zgn ambtgenoot 
Maccovius , met wien hg, bg verschil van rigting , steeds op een goe- 
den voet bleef , hem de laurea doctor aUs over. 



tioDibns ac inanium verborum conflictlbus hauriendi autores sint juventuti. Miss. 
aao Curatoren , 27 July 1636. Coll. v, Br. no. 266: ook gedrukt en door van der 
Flier, p. hi, als Ep. 26 uit Gecceji Opera anecdota aangehaald. *t Oordeel van 
Coccejas over de toenmalige Franeker theologische professoren was wel wat optiinis* 
tisch. Sedert hij er studeerde was Amama immers gestorven en Amesius vertrokken, 
juist de twee die op lï^ne rigting den meesten invloed sullen hebben uit- 
geoefend. Maccovias was er nog, en Schotanus was kort te voren uit Leeuwarden 
teruggekeerd. Daar de eerste een dogmaticus en de laatste eeheel praktisch theoloog 
was, kon men niet meer zeggen , dat de bgbelsche godgeleerdheid daar troonde, tydens 
Coccejas' komst. 

1) Hoeveel de Curatoren, aan wie dit was overgelaten, hem hebben aangeboden, 
weten wij niet De 5. ^. 12 Nov. 1636, bepalende dat professoren van builen de 
provincie komende steeds ƒ350 aan vergoeding voor transportkosten tonden jzenieten, 
schijnt hare geboorte verschuldigd te xijn aan de ondernandelingen met Coccejus. 
Wy vonden eene & ü. 16 Dec. 1636 aangehaald» waarby hem /iOOtractement toe- 
gekend 100 zyn. 



Zeven Jaren leeraarde hiy met het Oostersch ook nog de theologie. 
Volgens Vriemoet zouden in dien tgd de brieven aan de Romeinen, 
Hebreeën en Colossensen, en uit het O. T. verscheidene Profeten door 
hem zgn behandeld. Tgdens z|jn verblgf te Franeker gaf hq verder 
in *t licht den Ctmment. m Jobum , Fran. 1644 O ; Conjeetura de Qogo 
d Magogo^ ad Esech. 38 ei 39^ Fran. 1645 ; Summa dodrinae de foedere 
et testamento Deu Fran. 1648; ConHderaiiones ad ttUma Mosis^ eeu sex 
postrema CapUa Deuteranamii^ Amst 1649. De beide laatste werken 
ontleenden hun oorsprong aan des hoogleeraars dispuut^collegien. In 
1645/46 was hg R. M. ^). 

Noode zag men hem als opvolger van Fred. Spanheim naar Leiden 
vertrekken, waar hq den 4 Oct 1650 een theologischen leerstoel in- 
nam naast Trigland en Heidanus , met eene Orat. de eaussis tMcmeMï- 
tatia Judaeorum. Na doode van Trigland (1654) werd Hoornbeek zgn 
ambtgenoot De arbeid werd tosschen hen onderling zóó geregeld, 
dat Heidanus het N. T., Trigland de lod eowmunea^ en Coccejus het 
O. T., en daarvan eerst Jesaia, behandelde. Zonder in bgzonderhe- 
den te gewagen van zqne polemiek tegen den Dusseldorper Jezoit 
Jac. Masenius, tegen de gebroeders Walenburch en het Socinianismos, 
zg het genoeg aan te stippen , dat tot 1658 des hoogleeraars regtzin- 
nigheid nog nimmer openigk in twgfel was getrokken. Sedert dien t|jd 
zag hg zich echter onafgebroken met toenemende hevigheid over zijne 
denkwgze bestookt. Doch hg wist zich ook waardiglgk te verdedigen. 

Eerst werden Coccejus en Heidanus beide door den Utrechtschen 
hoogleeraar Essenius aangevallen over hunne denkwgze omtrent den 
Sabbath; aan de zgde van hun bestrgder schaarde zich ook prof. Hoorn- 
beek. Verscheidene polemische geschriften zagen hierover het licht, 
tot dat de Staten van Holland in 1659 het voortzetten van den twist 
verboden. 

Daarna (1662) vond hg in den Groningschen hoogleeraar Maresios 
een bestrgder, wat betrof zgn gevoelen, neergelegd in het dispuut van 
Willem Momma de Oeconomia temporum of den staaJt der Kerk onder de 
drieërlei huisJtouding. Ofschoon ten slotte bleek , dat hun verschil ei- 
genlgk zoo groot niet was, kon Maresius zich toch niet van hatelgke 
uitvallen onthouden. 



1) By S. R. 22 Maart 1644 sohonk men hem /'200 ?oor de opdragt. 

>) Toen Terscheen een Carmen panegyricum , solennitati Acad, Franequeranae^ 

Ïua —D, Joh, Coecejo — seeptra Reetoratus Magn, gubernandae deferuntur. Fran. 
645, waarin Garmina van verschei*iene studenten, o. a. vad Nic. Arnoldus, O. Hess- 
lingh en Henr. Schotanus. 



161 

In 1665 scherpte Voetius zijne pen tegen het gevoelen van zijn Leid- 
schen ambtgenoot over eene volkomene en onvolkomene vergeving der 
zonden {capiaig en nagtaig ojiotQXimp). 

Hevig verbitterd door de uitspraak der Leidsche faculteit over zgne 
ponten van bezwaar tegen Jac. Alting , waarin h|j het onderspit moest 
delven, weet Maresius dien afloop vooral aan Coccejus, den deken der 
&culteit In een hevig geschrift , door den I/eidschen hoogleeraar on- 
beantwoord gelaten, overstroomde hg hem met vuile lastertaal. Ja straks, 
in 1669 , werden Herodes en Pilatus vrienden ; de 70-jarige Maresius en 
de 80-jarige Voetius verzoenden zich om gezamenlgk Coccejus te bestr\j- 
den ! Wat die grijsaards daarbij misschien niet hadden bedacht: de mensch 
wikt, God beschikt. Weinige dagen slechts na hunne zamenzwering , 
den 5 Nov. 1669 , werd Coccejus tot een hoogeren werkkring opgeroe- 
pen. Hq beleefde dus slechts den aanvang der Voetiaansche en Cocce- 
aansche twisten , die onze vaderlandsche Kerk zoo lang hebben be- 
roerd. 

WQ stippen die twisten slechts met een enkel woord aan. Zg zqn 
nit onze kerkgeschiedenis te bekend , dan dat het noodig zou z\jn ze 
hier in het breede te behandelen. Evenmin zullen wy hier de lange 
Igst der exegetische geschriften van den Leidscben hoogleeraar mede- 
deelen, die deels bij zgn leven deels na zgnen dood het licht zagen. 
Genoeg zg de herinnering, dat door de zorg van zynen zoon Joh. Henr. 
Coccejus de Opera Joon. Cocceji in 1675 te Amsterdam in acht folianten 
zgn uitgegeven ; dat zij in 1686 te Frankfort en in 1701 nog eens , en 
wel in tien deelen , te Amsterdam verschenen , waarna alhier in 1706 
ook zijne Opera dvi%ioxa theohgica et philologka, in twee folio deelen, 
zijn gevolgd. 

Een enkel woord ten slotte over de rigting van dezen beroemden god- 
geleerde en philoloog. 

De zinsnede aangehaald uit z\jn brief aan de Curatoren van Frane- 
ker's hoogeschool gaf reeds duidelgk aan , dat Coccejus een Bgbelsch 
theoloog was , en vqand van den invloed der wgsbegeerte op de uit- 
legging der H. S. Deze wilde hg alleen uit en door haat zelve ver- 
klaard hebben ; en hiertoe was de studie der talen, waarin de geïnspi- 
reerde schrgvers haar geschreven hadden, een eerste vereischte. Moedig 
zeilde h\j op tegen den stroom van andersdenkenden, die hg in zgne 
inaugurele oratie te Bremen aldus toekende ^) : Illis jurare in alius 



1) Te xweeren by eens anders woorden , dat is hunne regtilnnigheid j niet het 

DL n. 11 



162 

verba , id est esse orthodoxura ; non sacrarum litterarum ebibere mediil- 
las, sed de rebus divinis et raetaphysica Aristotelis vitiligitare, de vo- 
cibus terminisque huraanis contendere , hoc est esse Theologum ; ser- 
mone composito aures populi mulcere , allegoriis putidissimis tempus 
terere et ad voluntatem suara scripturam trahere repugnantem , id est: 
ovile Christi coelésti pabulo cibare." 

En de meerderheid der theologen hier te lande was van de aange- 
duide rigting. Na de Dordsche Synode werden de formulieren meer 
op den voorgrond geplaatst dan de H. S. ; op den kansel werd van de 
bestrijding der Remonstrantsche gevoelens meer werk gemaakt, dan van 
de uitlegging van de eeuwige bron van licht , liefde en leven ; de bij- 
belvertaling , op last der S. G. volbragt, maakte in veler oog eene 
nieuwe of voortgezette studie der Oostersche en Grieksche talen ta- 
melijk onnoodig. En wy meenen het aan de voorzigtigheid , vredelie- 
vendheid en humaniteit van Coccejus te moeten toeschröven , dat hij 
niet veel vroeger in oorlog geraakte met mannen als Essenius, Voetius 
en Maresius. 

Uitgaande van de stellingen , dat de zin der bgbelwoorden zóó rijk 
is , dat er meer dan één denkbeeld , ja soms eene veelheid van denk- 
beelden in ligt, dat het O. en N. T. naauw zamenhangen, en in het eerste 
Christus overal gezocht en ook overal gevonden kan worden, ja het 
doel van 't gansche profetische woord Christus is, zag hij den voort- 
gang der goddelijke openbaring in de huishouding onder zekere verbon- 
den tusschen het Opperwezen en den mensch. Eerst had God met 
den mensch in Adam een werkverband^ na diens val met hem een ge- 
nadeverhond gesloten, dat vernieuwd was, eerst met Abraham en de 
aartsvaders , daarna met het Israëlitische volk op den berg Sinai , ten 
laatste met het geheele menschdom, door den Middelaar Jezus Chris- 
tus. Ziedaar het oude en het^nieuwe Verbond i). De geloovigen, onder 



merg te zuipen uil de gewijde schriften , maar te harrewarren over goddelijke zaken 
en over de metaphysica van Aristoleles, te twisten over woorden en uitdrukkingen van 
menschen , dat is jn hun oog een theoloog te wezen ; in een kunstig opgesteld ser- 
moen zijne toehoorders te streelen , met langgerekte zinnebeeldige vergelijkingen den 
tijd te slijten en de Schrift te verdraaijen naar zijn eigen welbehagen , dat is : de 
schaapskooi Christi met hemelsch Manna spijzigen." 

1) Bij het nieuwe verbond beloofde God het eeuwige leven op voorwaarde van in 
Christus, den Borg, te gelooven, en waarin de uitverkorene zijnerzijds toestemt , door 
een waar geloof te toonen en met vaste vrijmoedigheid het eeuwige leven te eischen. 
Dat verbond der genade rustte op het bijzonder verbond of verdrag tusschen don 
Vader en den Zoon , om den vrede te stellen tusschen God en de uitverkorenen eo 
de zaligheid te verwerven, welk verbond daarom de raad d^y vredw genoemd werd. 
Vgl. Van Heel, Campeijiitê Vitringa Sr. als Godgeleerde beschouwdy 15, 16. 



163 

het oude licht levende , moesten dus geheel anders gerechtvaardigd 
worden, dan die onder het nieuwe. Vermits de sabbath niet ten ze- 
venden dage der schepping , maar in de woestijn ingesteld en dus ty- 
pisch was geweest , moest die onder het N. V. voor afgeschaft worden 
gehouden. 

Eindelijk verdeelde hij de gansche geschiedenis der nieuwe Kerk in 
zeven} tydperken, in overeenstemming met de zeven brieven , bazuinen, 
fiolen en zegelen in de Openbaring en de zeven gelykenissen uit het 
Evangelie van Matthaeus. 

Dat hij zijne eigene theologie aan de H, S. heeft opgedrongen en 
haar toen met die des Bijbels geidentificeerd , zoodat zyae exegese be- 
heerscht werd door die dogmen , schijnt ons de menschelqke dwaling 
te zijn geweest van dezen groeten man, die , vooral aan de Franeker 
academie gevormd, als hervormer onzer kerk groot nut heeft gedaan 
in het verdringen der Aristotelische philosophie. Hy moge dat be- 
roemd dogmatische stelsel der verbonden systematisch meer uitgebreid 
hebben , nieuw was het niet Zgne voorgangers Sibr. Lubbertus , 
Henr. Ant. Nerdenus , Amesius , en zijn collega Cloppenburg , hadden 
meer of minder gewyzigd , hetzelfde geleeraard , zoo als Vriemoet , p. 
378—380, in bijzonderheden staafde. Gellius Snecanus gaf reeds in z\jne 
Methodica descriptio et fundamentum Mum tocorumcommuniumsacrae scrip- 
turae^ L. B. 1584, de eerste plaats aan eene verhandeling de gratuito Bei 
Foedere. In Coccejus' tijden verwierf het echter zyne vermaardheid 
door de tegenspraak van Arminianen. 

A. Heidanus. De luctuosa calamitale , quae anno D. 1669 civilatem Leidensem , curiam , 
eecUtiam et aeademiam ffraviter afflixU et praecipuU suis columnis et orTiamentis destUuU 
et orèavii. L. B. 1670; J, Cocceji Vitae delineatio e;usgue contiunaiio^ in Praef. Operum ; 
R. Neulinaius, EpUt. fam. C. IH, 230, C. IV, V, 30; Niceron, VIII, 193—217 ; Duitscho 
uitgaTc, VIII, 214—234; Vriemoet, 800-326; Ypeij , Letterk. geseh. der system. Godge- 
ieerdheid , II, 70 — 105; Ypeij en juennout , II,pa8aim; Levensheschr. van eenige voor- 
nawu , meest Nederl. mannen en vrouwen, Amst. 1776; III, 35 — 53; Kotermund, Lexicon 
aller Gelehrien , die in Bremen gelebt haben , 79—81 ; Glasias I, 282-295; G. Tan Gor- 
iom, de Joanne Coccejo , S, Codicis interprete , Traj. a. Rh. 1856; A. van der Flier , de 
Joh, Coeeejo antisckolastico , Traj. ad Rh. 1859; Chr. Sepp. a, w. 11,61—70, en passim. 



Nicolaus Vedelius. Met een enkel woord is boven (blz. 147) 
vermeld, dat Dr. Cluto sedert 1633 theologische collegien gaf, toen 
Maccovius een geruimen tijd alleen stond. In het vooijaar van 1636 was 
Mein. Schotanus wederom op den katheder gekomen ; niet lang daarna 



164 

kwam Bogerman eindelijk over. De faculteit was dus voltallig, toen 
den 28 Mei verscheidene benoemingen van professoren plaats hadden. 
Voor Cluto was dit eene harde teleurstelling , want niet zonder grond 
had h\j zich met een professoraat gevleid. En h\j was de eenige niet, 
die dat gevoelde. Immers vatte Men. Winsemius den 11 Julg 1636 de 
pen voor hem op in een brief aan Saeckma. De medische hoogleeraar 
schreef, dat de gezondheidstoestand van Bogerman en Schotanus naau- 
welqks toeliet, dat zij openbare dispuutcoUegien hielden, enMaccovios 
alleen die toch ook niet voor zgne rekening kon nemen. En al kon 
hg dit ook , dan zou het beter en dezen hoogleeraar tevens aangenaam 
wezen , als hem een helper toegevoegd werd. Cluto , die al drie ja- 
ren lang , met groeten gver en lof , gewone en buitengewone disputen 
had geleid, was daarvoor zeer aanbevelingswaardig. 

Des schrijvers inzigt werd gedeeld door de geheele academie, met uit- 
zondering alleen van prof. Bhala, die den uitstekenden , nu wel wat ont- 
moedigden , tevens onbemiddelden man overal den voet dwars zette ^). 
Bg Curatoren en Gedeputeerden schgnt die wensch gunstig te zgn 
ontvangen, want den 16 Dec. 1636 werd Dr. Joh. Ant Cluto tot Profl 
Theod. extraord. beroepen op een jaarwedde van ƒ400. 

Terwgl het nu vast staat , dat de benoemde in den loop van dat jaar 
den katheder zocht, de hoogleeraren zgn wensch ondersteunden en 
het uitzigt om ordinarius te worden niet in het verre verschiet lag, 
vonden wg toch geen bewgs, dat hg werkelgk is opgetreden. Men 
ontmoet hem in 1638 weder als lid van den Baad in zgne vaderstad 
Emden. 

Den 18 April 1638 werd Prof. Dammius door de Staten gemagtigd, 
om eene woning te huren voor Samuel Petitus. 

Petitus stond als Prof. Theol. et Ling. Hebr. et Graec. te Nimes. 
Of deze nu benoemd was in de plaats «van Bogerman of van Schota- 
nus , wg weten het niet ; evenmin wat aan zgne overkomst in den weg 
heeft gestaan 2). 

Daarna beriepen de Gedeputeerden (15 Maart 1639), en wel om Scho- 
tanus op te volgen , Nic. Vedelius , hoogleeraar te Deventer , wien na 
eenige onderhandelingen , ,om sgn celebriteit ende andere goede quali- 



1) Coll. V. Br. no. 154. 

8) Freher, Jöcher en Moreri Termelden den 25 Dec. 1594 als den geboortedaff 
tan Petitus. Den 16 Febr. 1596 is te Franeker als student ingeschreven Samuel 
Petitus, Gallus Rupell. TheoL Stad, Heeft men hier met Terschillende personen 
tan denielfden naam te doen , of bestaat er eene Tergissing ten aaniien tan zqn 
geboortejaar 1 



165 

teiten " een tractement van ƒ1400 is toegestaan , mits hg telken zondag 
in 't Latgn of Nederlandsch , zooals de Curatoren mogten bepalen, als 
academieprediker optrad (R. G. 23 Aug. 1639). 

In 1596 te Hegenhausen, in de Paltz, waar zyn vader predikant was, 
geboren , op 19-jarigen leeftyd den 31 October 1615 als student te 
Heidelberg ingeschreven , verwierf hg hier den graad van Philos. Ma- 
gister in 1617. Daarna vertrok Vedelius naar Genève, waar hg in 
1618 tot Prof. philosophiae en in 1620 tevens tot predikant is benoemd ^). 
Vruchteloos werd hem een hoogleeraarsambt te Lausanne aanbevolen. 
Die snelle promotien laten zich verklaren uit den naam, dien hg maalcte 
als beoefenaar der patristiek , kerkgeschiedenis en wgsbegeerte. Hier- 
van kunnen getuigen zgne werken : S. IgtMUi Antiocheni omnia quae ex- 
tont , Chraece et Latine , cum XII exercUatianibm adv. Baranium et BeU 
larminum. Genevae 1623 ; Comment. de tempore utriu^que Episcqpatus S. 
ApostoU Fetri , Antiocheni et Eamani, Gen. 1624 ^) ; Rationale theologicum^ 
seu de neceseüate et vero usu princ^noruun rationis ae phüosophiae in eon- 
troversUs theologicis , UM UI; Gen. 1628 ; Bemède eantre V Apostasie , 
Gen. 1628 ; Saint HHaire , on antidote centre la tristesse , Gen. 1630 , de 
beide laatste werkjes ook in 't Latgn. 

Aanbevolen door onzen gezant Brederode , door Rivet en zgn leer- 
meester Hendrik Alting, gewerd hem in 1630 de benoeming tot hoog- 
leeraar in de godgeleerdheid en t Hebreeuwsch te Deventer. Vóór 
zijn optreden aan de nieuwe Hlustre school promoveerde Vedelius den 
24 Junij te Bazel in de theologie , na verdediging eener Disput. : Qtioe- 
nam Armimanorum fides et religiOj welk onderwerp hg weldra uitvoeri- 
ger behandelde onder den titel Be arcanis Arminianismi ^ seu quaestio 
qmenam sit religie et fides theologorum remonstrantkim ^ ex eorum conjes" 
none et apologia. L. B. 1631—34. 4 Tom. 

,WiI de Heere Vedelius aldus de Remonstranten aentasten — zoo 
schreef Baudart in 1631 aan Bevius — hg sal een goet , ende allen van 
Godt geleerden persoenen groeten dienst doen , maar hg sal oock, ver- 
moede ick , met der Remonstranten pennen haest ghesteken ende be- 
vochten worden , doch ick en twgffele niet of syne Eerw. en sal de 
selve wel gewoghen wesen'^ ^). Het duurde dan ook niet lang, of Epis- 
copius schreef zgn Vedelius rhapsodus. Harderv. 1633. 



1) In het Progr, zyner promotie in 1630 staat, dat hy twaalf jaren laog hoog- 
leeraar en tien jaren predikant te Genéve is geweest. Zie Revius , 686. 

!) Eeo nienwe uitgave daarvan is getiteld De Cathedra Petriy s. Episeopatu 
Antioeheno et Romano S. ApostoU Petri, Libri duo, Fran. 1640. 

3) Archief van Kist en Royaards, V, 183. 



166 

Deventer's regtzinnige hoogleeraar schreef voorts De prudentia veteris 
ecclesiae lihri 227, ex antiquitate ecelesiastica , secundum scripturas sacras. 
Amst. 1633 ; De Deo Synagogae lihri II, contra Barlaeum. Harderv. 1637, 
en de Disput, theol. de magistratu , adversus Bellarmini Itbrum de Laicis. 
Dav. 1638. In het laatste geschrift maakte hij zich hekend als een 
voorstander van 't oppergezag der Overheid in kerkelijke zaken ; eene 
twistvraag , die destijds in de Kerk aan de orde was, en waaromtrent 
de strenge Calvinisten het gevoelen voorstonden , dat de Overheid de 
Kerk alleen moest verdedigen en hare besluiten uitvoeren. 

De regeering van Deventer onderdrukte het boek van Vedelius, 
maar de hoogleeraar gaf het weldra te Franeker, waar hij in Nov. 1639, 
met eene Oratio de Concordia Mosis et Aaronis , den katheder beklom- 
men had , op nieuw uit , onder den titel : De Episcopatu Constantini 
Magnij seu de potestate magistratuum Be/ormatorum circa res ecclesiasticas 
Dissertatio repetita, Fran. 1642. 

In Revius, Trigland en Apollonius vond hij ernstige bestrijders. Het 
einde van den pennestrijd , door zijn boekske uitgelokt , beleefde hij 
niet eens, want tot 1650 verscheen een groot aantal hevige polemische 
geschriften over het betwiste onderv^erp ; ja in 4661 zag te Delft nog 
een herdruk , en ook te eeniger tijd eene Nederlandsche vertaling van 
Vedelius' arbeid het licht. 

Volgens Vriemoet , onderwees hij de systematische theologie ; ook is 
de brief aan de Ephesen door hem behandeld. Zijn academische arbeid 
te Franeker zal wel het best kunnen worden* gekend uit s' mans Opus- 
cuia Theologica nova ^ Fran. 1641 (of 1644?), die ons echter niet onder 
de oogen kwamen. Behalve zijne inaug. oratie, zijn daarin onderschei- 
dene disputen opgenomen, bepaaldelijk 51 disputen, die in 1640 door 
33 Hongaren onder Vedelius over godgeleerde twistvragen zyn ge- 
houden. 

Maccovius en Vedelius waren van gelijke rigting. Wg behoeven 
slechts des laatsten werken naar hun titel te kennen om overtuigd te 
worden , dat de Bijbelsche theologie bij hem achterstond voor bestrijding 
der uit de Kerk gejaagde Remonstranten en het vaardig redetwisten 
over dorrq dogmatische vragen. 

Waren hunne ijverige pogingen gelukt om Maresius van 's Herto- 
genbosch naar Franeker te lootsen , dan zou men in zekeren zij 
daar eene voortreffelijke drieëenheid hebben ontmoet *). 



1) Maccovius en Vedelius schijnen door Gcdep. belast ic zijn j^'^wecsl om Mare- 
sius over te halen. Vgl. E/fig. et Vitae, i50. Dat Maresius werkelijk berocpeu i> 



167 

Wat zijne gezondheid aangaat , ging het Vedelius te Franeker , als 
Amesius , Reifenbei^ , Pasor en meer buitenlanders ; de koorts verliet 
hem namelijk bijna nooit. Daarbij leed hij aan 't graveel. In 1642 , 
den 26 Sept., bezweek hij in de kracht zijns levens , weduwe en kinde- 
ren nalatende. Vrouwe Maria de Bary , met wie Vedelius was gehuwd 
toen hij te Genève stond , vestigde zich na zijn dood te Groningen , 
waar zij in 1644 overleed. 

Hare zuster Catharina was namelijk de echtvriendin van prof. Stein- 
berg aldaar. 

J. MaccoTius, Orat. fun. in obitum Nic, Vedelii. Fran. 1643, ook in Maccovii Opuscula 
fkilotopktca , Amst IGfiO, kwam ons niet in handen, evenmin do Lessus tragicus in Vedelii 
oHivm van Maxim. Nic. a Riederen, en het Epitaphium door Henricns Harderwijck, Fran. 
1642, Vgl. voorts Revias , 058 sqq ; Niceron , XXXIII ; Bayle, IV , 426 , Vriemoet, 827—335 ; 
Paquot. I, 251—253; Glasins, III, 477—479; J. de Wal, 109; Chr. Sepp. a. ». 11 , 60, 
61, 117—121; R. Neuhusiu», 135; Progr. funebre Mariae de Bary, Gron. 1644. 



Christianus Schotanus Sterr ing a, zoo schreef de predi- 
kant te Cornjum , die na het overlijden van Pasor , den 15 Maart 1639 
tot hoogleeraar in het Grieksch werd benoemd , zijn naam ; zóó wordt 
die ook in de resolutien der Gedep. Staten opgegeven. Het dorpje 
Schingen , waar zijn vader Bernardus destijds predikant was , had hem 
den 16 Aug. 1603 zien geboren worden. In de ouderlijke woning en 
vervolgens aan de Latflnsche school te Leeuwarden onderwezen , kwam 
hij den 14 Mei 1621 aan de Franeker academie, om onder Lubbertus , 
Maccovius en Amesius , de godgeleerdheid te beoefenen. Na volbragte 
studiën zag hij zich in het voorjaar van 1627 tot evangeliedienaar be- 
roepen ter zijner geboorteplaats; in 1629 vertrok hij naar Cornjum. 
Dorstende naar kennis en wetenschap, wijdde hij zich niet alleen aan 
de studie van zijn hoofdvak *), maar ook aan de letteren en de geschiede- 
nis. Zijn verstand was toen reeds groot — zegt zijn lijkredenaar — en 
veel omvattend , zijn oordeel scherp , zijn arbeid onvermoeid , maar zijn 
geest werd dikwijls van zijne omgeving afgeleid , zoodat hy meermalen 
zelfs de tegenwoordigheid van iemand , die tot hem sprak , niet op- 
merkte. Uit eene aangeborene neiging trachtte hij alle geleerde wer- 
ken te kennen , tot de schuilhoeken aller wetenschappen door te drin- 



geweest, zooals Hermans het doet voorkomen {Bijdr. tot de kennis van den bloei 
der Gymnasien, 1851 , 66) is ons niet gebleken. 

^) In die dagen gaf hij een Praeconium dociae Sodalitatis uit, dat ons niet in 
banden kwam. 



168 

gen y alle zaken te verstaan , de geschiedenis aller volkeren na te 
pluizen. Alles wilde hg grondig weten. 

Deze schets komt overeen met hetgeen de Comjumer predikant zelf 
aan Saeckma schreef ^) , toen hg in 1630 solliciteerde om bet professo- 
raat in de logica. Hg geloofde dat er geen schrgver over de logica was, 
hetzg in 't Grieksch, Latgn of Hebreeuwsch, dien hg niet kende, gele- 
zen en gezien had. Daniel van Dam kreeg echter den leerstoel , hoe- 
wel prof. Mein. Schotanus , die zich trouwens niet voor zgn bloedver- 
want in de bres stelde, gaarne had getuigd, dat Christiaan eens een 
groot man zou worden, wanneer de uitkomst ten minste beantwoordde 
aan zgn vlgt , zgne studie en groote gaven des verstands ^. 

Negen jaren later zou hg eerst als Pasor's opvolger aan de Friesche 
hoogeschool verbonden worden. De installatie vond plaats op den 26 
Nov. 1639. Zgne jaarwedde bedroeg / 700; bg S. R 23 Maart 1644 gaf 
men hem er ƒ100 bg, op voorwaarde van , nevens het onderwijs in t 
Grieksch ,op een anderen ure te lesen Historiam Graecam Ecclesiasti- 
cam , in voegen bg D. D. Drusio ende Amama saliger gedachtenisse 
mede gedaan is^' *). Na den dood van Maccovius werd hg van het pro- 
fessoraat in het Grieksch ontheven en naast Goccejus en Cloppenburg 
tot Theol. Prof. aangesteld (ff. R. 16 Jtdg 1646). In 1653 tot predi- 
kant te Franeker beroepen *), verzocht en verkreeg hij ontslag als hoog- 
leeraar, talsoo hg hem van den geest Gods tot de voorss. beroepinge 
bevonde gedreven'* , maar, nadat hg zich den 29 Junij 1654 ongezocht 
wederom tot prof. zag benoemd, ten einde, nevens het leeraarsambt, 
wekelgks twee collegien waar te nemen , sloeg hg zulks niet af. Daar- 
voor zou hg ƒ 500 genieten ^). 

Den 15 Sept. trad hg wederom op. Eindelgk liet hg zich in 1657 ook 
de bevordering tot Theol. Doet. welgevallen, waaraan hg vroeger het 



1) Hens mea , nescio quo fato , scieDdi desidcrio infinite flagrat, longe ultra com- 
munem modum hominum. Uinc indefessus labor lucubralionis literariae secessusque 
studiorum , qui (ut verum omne , proreram) levem quandam fiiaaif&Qamfup parit 
et umbrae studium, quo fit, ut minus aptus sim Ministerij Ecclesialis obitionibos de- 
fectu hilarae familiaritatis , mente in se ad suetas meditationes convoluta , ut desti- 
tuat externam formam sermonis et relinquat quandam tristis tetricique habitus ima- 
ginem. Sum alias per me integer, cum animus est alacer satis et ve^etus et natura 
ad colloquia divina praesertim compositus, verum animo solite resiliente foris me 
saepe quaero nee invenio. GoU. v. Br. no. 150. 

a) Coll. ». Br. no. 120, 

3) A. et D. k, 128. 

^) Volgens den beroepsbrief werd hem 900 Car. gl. tractcmcnt toegezegd, 
maar geene pastorie. Fran, Arch, no. 1025. 

5) Fran. Arch. no. i031. 



169 

oor niet had geleend. Bq het klimmen zqner jaren hebben Gedeputeer- 
den, op Yoordragt van Curatoren, den 11 December 1668 verstaan, 
dat zijn tractement als hoogleeraar tot/ 1200 zou worden verhoogd, 
maar dat hij dan het predikambt moest neerleggen en zich uitsluitend 
wgden aan de academie. Hunnerzijds is daarop b\j de Classis zqn ont- 
slag als predikant gevraagd en verkregen. Schotanus hervatte toen 
ook de collegien over Kerkgeschiedenis , waarvoor hem jaarlyks nog 
/lOO extra werd toegekend en bovendien honderd zilveren ducatons 
in eens , ,voor dat hij tot noch toe sich het voorss. lesen mede heeft 
beylgtigt , sonder daervoor de voorss. jaerlyxe honderd guldens genoten 
te hebben (ff. B. 18 Aug. 1671). Van deze begunstiging heeft hij trou- 
wens weinig genot gehad, vermits den 12 Nov. 1671 zgn werkzaam 
leyen eindigde. 

In 1644 heeft hg het rectoraat op zich genomen ^) ; maar later tel- 
kens voor die benoeming bedankt. Daarentegen heeft h\i als ouderling 
zitting gehad in den kerkeraad en herhaaldel\jk als zoodanig ook de 
de provinciale Synoden bijgewoond. 

Driemaal was hü het huwelgksbootje ingestapt ; eerst met Aaltje Cu- 
lenbarg, eene predikantsdochter van Mantgum, daarna met Eske van 
Eoehoom, eene predikants-weduwe ; ten laatste met Hijlck van Felsum 
(weduwe van den Franeker burgemeester Obbe Sjoerds), die hem overleefde 
met twee dochters en drie zoons uit het eerste huwelgk. 

Van des hoogleeraars aanhoudende arbeidzaamheid kan een groot aan- 
tal werken getuigen. 

Op het gebied der taalkunde heeft men van hem : Dissert. duae de 
vero senau artkuU : DescendU tid inferna. Subj, Tractatus de lüeraüone 
Crraecorumy praedpue de accentu. Fran. 1644; Notae ad Euangelia et 
Epist. dierum Dominicalium^ Leov. 1646; Nomenclator EUae Levüae^ re- 
dadus et audus a Joh. Drusio^ fU., c. censura et comment. Joh. JDrimi, 
patris. Fran. 1652 ; Jo. Buxtorfii Epitome Gramm. Hehreae , c. notis et 
(xppendke. Amst 1652; Diatribe de authoritate vcrsionis Qraecae LXX in- 
texpretum. Fran. 1662, en Pasoris Manuale N. T., avctum vocibus^ quae 
occummt in versiombus antiqms graecis 7. T. Amst. 1664. Zijn voornemen 
om eene nieuwe uitgave van HestfchU Lexicon te bezorgen , kwam niet 
tot uitvoering. 
Aan zgn onderwijs in de Grieksche Kerkgeschiedenis herinneren ons : 



^) Carmina consecrata — D. Chr, Sckotano ~ cum in hunc annum — Magnif. 
Rêctoratus dignitatem — reportaret, Fran. IdU. Zijne leerlingen P. Meilema , G. 
Goil. Bardt en G. Ansla gaven hierin proeven van Grieksche poözy ; Jelzo k Sminia 
en Auson. a Stcenkist gaven Latijnsche verzen. 



170 

Caniinuatio historiae sacrae Sulp. Severi. Fran. 1656; Heptaemeron^ s. 
historiae sacrae apparatus et vestibulum, in quo modo commentarii in historiae 
sacrae Sulp. Severi principium , fuse explicantur , creatio Mundi , Pardisi 
situs et ratio , creatio hominis , stattis innocentiae et lapsus, Fran. 1658 ; 
Bihliotheca historiae sacrae V, T., s, exercitationes sacrae in historiam sa- 
cram Sidp, Severi et Josephi. Fran. 1662—64. 2 voll. 

Op philosophisch gebied was hij geen aanhanger van eene bepaalde 
rigting. Lachte de Cartesiaansche wijsbegeerte hem eerst toe , later 
scheen zij hem voor de Dordsche regtzinnigheid gevaarlijk^). 'tEenige 
geschrift van hem, deze wetenschap rakende , is De Ethnicismo Aristok- 
lis , contra Fortun, Licetum. Fran. 1664. Zich trouw houdende aan de 
bel\jdenisschriften der Kerk , schijnt hij , op het voetspoor van Amesius 
en . Coccejus, in 't algemeen de schriftverklaring aan den leiband van 
een philosophisch stelsel als verwerpelijk beschouwd te hebben. 

Zijne theologie is uit verscheidene werken te kennen, te weten: 0«&ew7e^- 
Ighe vastigheid van den kinderdoop, Fran. 1649; Catecheseon^ sive elemento- 
rww, Thcolog. Disput. Xll^praes, Chr. Schotano def ensae^Tran. 1^52; Col- 
legium miscellaneorum Theologicorum , Fran. 1654 ^); GenethUa et Pa- 
schay Fran. 1656; Scholarum theol, in L. L Medullae Theologiae Guü, 
Amesii , iomus et annus primus , qui est de prolegomenis et de suffidetUia 
Dei. Amst. 1659 ; Tetralogia , s. quatuor dissertt, de divinis revelaOofiibus 
de errore Chiliastarum, de voto Jephtae et de origine Muhammedismi. 
Fran. 1662 ; Triumphus Christianae veritatis , Fran. 1664 ; ParlUiones theo- 
logiae , Fran. 1665 , Triumphus S, Scripturae adversus infideles , Fran. 
1667 ; Progymnasmata scholarum Judaicarum , i, e, Vindidae Christianae 
veritatis contra Judaeos^ Fran. 1668 ; Exercitatior^s histor, theol. de Bap- 
tismo^ Fran. 1669 ; Van de gronden der Mennistery , ofte Waerschouwinghe 



1) Lezen waardig is de reeds vermelde brief aan Saeckma , die ons den indruk 
gaf, dat hij niet ingenomen was met de philosophie der oude Grieken. Cartesiaansche 
gevoelens kan hij in 1630 echter nog niet hebben gehad. Waarom hij arkeerig werd 
van het Gartesianismus ? »lck sie — schreef hij — dat uit het leger van die philoso- 

Ehie, dagelijcks voort komen nieuwe monsterdieren , invallende op den akker des 
ieeren , om die te verwoesten; daarom begin ick die nieuwe philosophie soo langs 
hoe meer verdacht te houden end te verfoeien." Advijs der Theol. Faculteijt van 
Franeker over het boek van Dr. Bekker^ enz. Fran. 1671, door hem en Arnoldus 
uitgegeven ; blz. D. 4. 

2) Den 18 Jan. 1654 werd door den Senaat eene Commissie benoemd om zich 
bij Ged. Staten te beklagen over Schotanus , als zoude hij de professoren in de voorr. 
van dit werk in hun eer en goeden naam hebben aangerand. Hierop in persoon 
gehoord, verklaarde hij de remonstranten noch in 't algemeen, noch in 't bijzonder 
te hebben willen >injurieren", maar dat hij in *t algemeen over alle miibruiken 
der academiën had geschreven enz.. De Gedep. verstonden dan ook, dntdt* klagers 
niet door den schryver waren bezwaard- Diar. 1, 165; C. R. 29 Junij iOoi, Fr^m. 
arch. no. 1030, 



171 

over H Bloedtooneel der Doopsgesinden van Tkiel. Jansz. van Bragt, Leeuw. 
1671 1) ; Diatrihe de octo sacramentis F. et N. T., Fran. 1680 , door zgn 
zoon uitgegeven. 

Heeft hij zich dus niet gemengd in de twisten over de leer, — wel- 
denkende leerlingen zullen hem daarvan geene grieve hebben gemaakt. 
Coccejus noemde hem ergens »een vroom en geleerd man"; Paquot be- 
schouwde hem als iemand die veel wist, maar weinig oordeel bezat. Zgn 
lijkredenaar Arnoldus verheft den regtzinnigen hoogleeraar als geleerde 
hemelhoog, forte justo ambitiosius, naar Vriemoet's inzigt^). 

Schotanus heeft bij den nazaat grooter naam behouden als geschied- 
schrijver, dan als godgeleerde. Zijne Beschryvifige ende Chronyck van 
de heerlickheydt van Frieslandt tusschen H Flie end de Lauwers , Fran. en 
Leeuw. 1665 , »een voorlooper" van De geschiedenissen , Jcerckelgck ende 
verddtlyck van Friesland Oost ende West, Fran. 1658 3) (titeluitg. Amst. 
1660), en de Beschr^vinge van de heerlickheydt van Frieslandt tusschen H 
Flie end de Lauwers , met nieuwe Caerten (Fran. 1664), zullen altoos 
hunne waarde behouden , omdat de schrijver, in navolging van Emmius, 
de oude school verliet en uit zuivere bronnen ging putten. 

Nic. irnoldus, Memoria mafftti Theologi C. Schotani, Fran. 1671, waaraan het Trogr.fu- 
«3rf Toorafgaat ; Vriemoct, 33G 347; Paquot I, 57ó— 577 j Glasius, IlI , 803— 807; Mr. 
J. H. Beacker Andreae, iZe^ getlacht der Schotanutten , in de Fr. Volkaalm. 1849, 60-70; 
ChT. Sepp. a, w. II, 278—280, 431 ; R. Neuhusins, EpUt. fam, C, IV, T. 18, 151, 236, 
300 , 814. 



Johannes Antonides van der Linden, Med. Doet. te 
Amsterdam , werd de opvolger van zgn leermeester en promotor Men. 
Winsemius, als hoogleeraar in de geneeskunde. Toen hg zwarigheid maakte 



ï) Hij schreef de refutatie van dat ivuijl ende gefingeert boeck*' op aandrang 
der Svnode. De provincie beloofde de kosten der uitgave, tot honderd rijksdaal- 
ders. 6. R. 2 Sept. 1669. 

>) Arnoldus schroomt niet te zeggen : si enim linguas spectes latinam , in ora- 
tione soluta Cicerooem, in ligata Virgilium, aut si quis eo Pocta elegantior, dixisses ; 
si graeeam, Hebraeam, Syram, Arabicain , non tantum Drusios , Amamas , Paso- 
res, — aequasse sed et superasse , merito judicasses , si Hisloriae veteris, novae, 
universalis, particularis, Romanae, Graecae, civilis, ecclesiasticae peritiara desidercs, 
omnium promus condus fuit. Zijne weifelende, misschien dubbelzinnige, houding in 
de zaak tegen Bekker gaf ons den indruk, dat hij of bang was voor onregtzinnig ge- 
houden te worden, of zeer onzelfstandig. Vgl. Bekker's Friesehe Godgel. passim. 

3) Over de geschiedenis harer bewerking en uitgave kan de belangstellende 
raadplcffen 5. fl 3 Avg. 1649, 16 Maart 1655, 7 Jan. 1659, en G. R. 21 Julij 
H)55; 19 Dec, 1656, 21 Maart, 30 April 1657, 20 Aug. 1658, 19 Maart, 23 
Sept. 1650. 



172 

dien post te aanvaarden op een tractement van /700 , werd het ge- 
reedelflk met f 200 verhoogd (ff. B. 26 Jm/g , 23 Aug 1639). Te ge- 
lijk met Yedelius en Schotanus , hield h\j de 26 Nov. d. v. de inaug. 
oratie de medico fuJturo necessariis ^). 

Deze hoogleeraar was een kleinzoon van prof. Henr. Ant Nerdenus, 
en een zoon van Antonius Henrici , genaamd van der Linden , Med. 
Doet. en rector te Enkhuizen , waar hem den 13 Januarij 1609 het le- 
venslicht werd geschonken. Als tienjarige knaap zag h|j zich ter op- 
leiding toevertrouwd aan zijn oom Herman, predikant te Naarden ; 
twee jaren later kwam hy ter zijner geboorteplaats op school. Willem 
van Nieuwenhuizen , een groot graecus, die ook onder de revisoren 
van de Statenvertaling des N. T. voorkomt , was daar toen rector. 

Van 1625 tot 1629 studeerde van der Linden te Leiden ; den 2 Dec. 
1629 werd zijn naam in het academiealbum te Franeker opgenomen. 
De vader wenschte immers , dat zqn zoon de studiën zou voltooijen , 
ter plaatse waar hij zelf gepromoveerd en des jongelings grootvader 
hoogleeraar geweest was. Opgenomen onder het dak van Winsemius, 
genoot hy nog een jaar diens onderrigt , waaraan tien disputen her- 
inneren , die in 1630 zijn uitgegeven , met de Centuria inauguralis po- 
sitioni4m medicorum practicorum de virülentia venerea ^ waarop van der 
Linden den 18 Oct. van dat jaar doctoreerde. 

Te Amsterdam , waar zijn vader zich inmiddels ook had gevestigd , 
ging h\i de praktyk uitoefenen ; met Helena Grondt sloot hij er in 1634 
den echtelqken band. In de wel voorziene bibliotheek zijns vaders vond 
hg stof voor de beoefening van de medische bibliografie, zoodat hij 
weldra de titels van geneeskundige werken en verhandelingen , zooveel 
hem aanvankelijk mogelqk was, alphabetisch naar de voornamen der 
schryvers, te boek stelde en uitgaf onder den titel: De scripHs medids 
libri duo , Amst 1637 2). Van de theoretische beoefening der genees- 
kunde gaf h\j zijne eerste proeve in eene ad D. Petrum Tulpium Ma- 
nudiictio ad mee^^inam, vóór het evengenoemde werk geplaatst, en waarvan 
zgn vriend Plempius , hoogleeraar te Leuven , in 1639 een herdruk 
bezorgde. Uit de benoeming tot Inspector colkgii medici mag men af- 



1) Een Carmen tcriptum honori ^ J, A, van der Linden , cmm orofessioni ma- 
ehaoniae artis ïnitiareiur y Fran. 1639, is b\j het Fr. Gen. voorhanaen. 

8) Hiervan verschenen door den schrijver zeer verbeterde en vermeerderde uit- 
gaven, Amst. 1651 en 1662. Moge des hoogleeraars arbeid geen aanspraak op vol* 
ledigheid kunnen maken, zoo dat Mercklin het onderwerp in zyn Linaenius 
renovatus , Norimb. 1686 , uitgebreider behandelde , zulks verkleint den lof niet , 
dien de vlytige man verdiende voor het aanleggen van een weg op het toen nog 
zoo weinig bezocht veld. 



178 

leiden , dat van der Linden te Amsterdam gunstig stond aangeschreven. 
Zijne aanstelling te Franeker Iaat zich dus wel verklaren. 

Twaalf jaren stond hij hier als de eenige vertegenwoordiger der me- 
dische faculteit, tevens de anatomie en botanie onderwigzende. En 
dan vond h{j nog tijd voor de consultatieve praktgk , vooral in Leeu« 
warden ; ook tot het schrijven van verscheidene werken , zooals de 
MeMla medicmae , partibus 17 comprehensa , Tom. I , Fran. 1642 , be- 
vattende zijne inaug. oratie en eene derde editie der bovenvermelde 
ManuducHo. Een tweede deel, dat het pathologisch gedeelte zou be- 
vatten , schijnt niet gevolgd te zqn. Voorts gaf hg Adr. Spi^elü opera 
uit, 2 din. in fol. (Amst. 1645) en Hier. Cardani de tdilUate ex adversis 
capmda Wm JT, serio emendati , Fran. 1648. 

Niet minder dan zigne voorgangers ondervond deze hoogleeraar de 
bekende moe\jeIijkheden om voor zgne anatomische sectien menschen- 
cadavers te bekomen. En welke beperkende voorwaarden werden hem 
dan nog gesteld ! 't Lqk van Ditmarser, die ten jare 1643 i^in den 
Beger versturwen'' was , leverde de Raad hem b. v., met toestemming 
vanden broeder des overledenen, mits .dat het versochte lichaem tot oeffe- 
ninghe ende onderwgsinghe der leeden van de Academie behoorlgck 
mach werden geoopent zunder 't feil , fleesch ende beenderen van mal- 
canderen te scheyden ende 't lichaem 't eenemaal te schenden, dan 
naer gedaene anatomisatie 't lichaem formelgck wederomme te hech- 
ten ende op des accademie kosten publyckelgck ende eerlgcken ter 
aerde doen besteeden , 't welck bg den Magnificum Lindanum aengeno- 
men is poinctueel nae te koomen" <). 

Op het voetspoor van zgn voorganger liet hg zich veel aan den Hor- 
tus gelegen liggen ; de Staten deden voor hem en de opvolgende professoren 
in de botanie zelfs eene uitstekende woning bouwen , die aan den aca- 
demietuin grensde. 

Gedurende den tgd van zgn professoraat zgn er jaarlgks gemiddeld 
tien medische studenten ingeschreven. Opvallend is onder hen het 
groot aantal Engelschen , die elders reeds hun kandidaats- (wg zouden 
zeggen : doctoraal-) examen afgelegd hadden en onder van der Linden 
kwamen promoveren. Onder zgne leerlingen telt men voorts vele De- 
nen , Lgflanders , Duitschers , zelfis een paar Portugezen. Van hen , 
die in ons land niet onbekend bleven , mogen in 't bgzonder vermeld 
worden Com. Stalport van der Wiele, Bern. Swalue van Rheine, 



1) Telting , Aanrêkingen , eoz. blz. 8. 



174 

Phil. Matthaeus van Marburg en Sibr. Herasterhuïs van Sneek , de 
vader van den nader te vermelden Franeker hoogleeraar. 

Na in 1649 voor Utrecht bedankt te hebben , nam van der Linden 
twee jaren later het beroep aan naar Leiden , «om de Medicina prac- 
tica te doen ," want het lachtte hem toe zijn arbeid en talent te be- 
steden .tot meerdere winninge , te syn in het geselschap van soo vele 
voortreffelicke en uitmuntend geleerde Heeren en Professores, te pro- 
fiteren in de vermaertste üniversiteyt van Europa, en insonderheyt 
de studiosos Medicinae tot de practycke desselfe dadelyck te leyden, 
aJs synde oit en oit myn wenschen geweest te mogen niet alleen met 
de mond iets seggen , maer met de daad bewezen''. 

Bflna dertien jaren stond hij te Leiden als Prof. CoUegii medico-prac- 
tici ; tot 1655 naast Kyper. Na den dood van dezen nam hjg het kli- 
nisch onderwgs alleen waar tot 1659, toen de la Boe Sylvius zijnamb- 
genoot werd O- 

Van zflne wetenschappelijke studiën getuigen verder de Medicina physio- 
logica, Fran. 1651, Amst. 1653, welke meer anatomische dan natuur- 
kundige arbeid door Haller in bescherming genomen tegen de groote 
partijdigheid van Guy Patin , die nog wel een vriend heette van den 
schrijver , volgens Banga waarde bezit , wegens de taalkundige aan- 
merkingen; eene opmerking, die ook geldt ten aanzien der Selecta mt- 
dka et ad ea exercvtaiiones Batavae , L. B. 1656. Aan groote belezen- 
heid paarde van der Linden namelijk eene groote kennis van de Grieksche 
en Latijnsche talen. Bewijzen daarvan gaf hij in zflne uitgaven van 
Celsus (L. B. 1657) en Hippocrates (L. B. 1665). Tegen de grieve van 
sommigen , dat hij meermalen onnoodige veranderingen in den tekst of 
gewaagde conjecturen gemaakt en daardoor 't geen goed was bedorven, 
zelfs geene handschriften geraadpleegd zou hebben, althans ver- 
zuimd de bron op te geven , waaraan hij deze of gene lezing ontleende, 
blijve niet onopgemerkt , dat , wat Hippocrates betreft , de dood hem 
verhinderde van zijne kritiek rekenschap te geven in de noten , die 
een derde deel zijner keurige Elzeviersche handuitgave zouden vormen. 
Ook heeft het onderzoek van prof. F. Z. Ermerins bevestigd , dat van 
der Linden wel degelijk vele handschriften heeft vergeleken , zooals in 
't algemeen ook reeds door zijn l\jkredenaar en vriend prof. Coccejus 
was verzekerd 2). 



1) Banga beweert, dat v. d. L. te Leiden ƒ2000 tractement genoot; prof. Sö- 
ringar daarentegen zegt dat het ƒ1000 bedroeg, en /*200 voor het bedienen van \ 
Collegium praciicum. 

2) Ipsum denique üippocraten antiquissimum et laudatissimum artis Medicae 



175 

Ook heeft hij nog geschreven Be hemicranla mestrua , historia et con-- 
sümn ; Méktemata medicinae Hippocraticae , beide L. B. 1660 , en Exer- 
ótaiiones de circulatione saw^winw (1659— 1663), waarin de ontdekking 
Tan den omloop des bloeds aan Harvey betwist en aan den vader der 
geneeskunde Hippocrates wordt toegeschreven. 

Het is vreemd en raadselachtig , zegt Prof. Suringar , dat van der 
Linden bij zoo grooten eerbied voor de Hippocratische geschriften , te- 
Tens, wat z^jne praktijk betreft, de phantastische en chemiatrische leer 
van Paracelsus en van Helmont heeft kunnen omhelzen. Vooral zou 
dit in de laatste jaren zgns levens het geval zijn geweest O- Gaarne 
erkennende , dat onze hoogleeraar een zeer geleerd man was , gelooft 
Banga , dat hij , door hoofdzakelijk de Grieken te beoefenen , niet tot 
eene bepaalde overtuiging kon komen, en zich wel eens op een dwaal- 
spoor liet brengen door hunne uiteenloopende philosophische begrippen. 

O&choon zeer verschillend beoordeeld als wetenschappelijk man, 
was van der Linden als mensch en Christen algemeen geacht. Niet 
lang na zijn ambtgenoot Ad. Yorstius, dien hij in eene Iqkrede her- 
dacht (uitg. te Leiden in 1664), werd h\j aan zgne vrouw en kinderen 
door den dood ontrukt, nl. op den 2 Maart 1664. 

Joh. Cocceji Orat^ in Johannis Antonidae van der Linden , medicinae praeiieae professor 
rit primi, funere. L B. 1664, ook in de Opera Cocceji, Tom. VIII, in H. Witten, Mem. 
MetUeomm , Boe. II; en voor Mercklins Lindenius renovaius ; Niceron, Ilf , 323 — 330, 
Duitsclie nitgave, IV, 117—123; Paquot, II, 339-842; Vriemoet, 347-854; Banga, I, 
401—406; Snriiigar, Het geneesk, onderwijs van Alheri Kijper en Joh. Anton. van der 
linden {NederL Tijdechr. voor Geneeskunde ; Jaarg. 1863). R. Neuhnsius. 399; Ejnsdem 
Epitt. fam. C. IV, V. 37 , 65 , 298 ; CoU, Monum, 443 , 446. 



Johannes Phocylides Holwarda (Johannes Fokkes van 
Hol werd), Lib. Art. Mag. te Franeker, werd by G. R. 29Aug. 1639, inde 
plaats van van Dam, ad extraord, prqfessionem logices beroepen, op 
ƒ400 tractement, en zulks ^om de goede qualiteiten, die van deselve 
gehoort werden, oock tot sü'ne meerdere opweckinge, ten einde 
hg, voldoende de hope van hem verwacht, nader mach werden geleth". 



magijtrum , ad multos et opiiraos codices cum edltos tam manuscripios emendalum 
DOfl tantum prelo paravit sed et commisit, eoque adduxit, ut spes sit, iis paucis 
septimaDas eum in publico apparituram , 

1) Lindaniis totus hacienus hippocraticus, jam Carte.sianis apquior esse caepit, 
el H-ppocratem Carlesiapum fuisse dncet, et Cartesium hippocraticum ; jam in che- 
micorum casira transsiliet, theoriam ex Hippocrate et Cartesio, praxin salutarem 
a cbemicis suadens hauriendam. Bartholinus ÈpisL III, 412, aangen. d. Banga^ 



176 

De opvolger van van Dam was een 21-jarig jongeling , zoon van Focco 
Johannis, predikant te Franeker, en Magdalena Willems. Te Holwerd, 
waar z\jn vader destijds stond , was hem den 19 Febr. 1618 het levens- 
licht geschonken ; aan de Latijnsche school te Franeker onderwezen , 
was hg den 26 Mei 1632 , 14 jaren oud , aldaar als Ling. et PM. stud. 
ingeschreven. Z\jn l\jkredenaar noemde Verhel alleen als desjongeUngs 
leermeester in de philosophische wetenschappen, maar men mag aan- 
nemen , dat hg tevens het onderwgs van van Dam heeft genoten , en , 
wat de wis- en sterrekunde aangaat , dat van Metius en FuUenius. In 
de geneeskunde was Men« Winsemius vervolgens z\jn gids. Wel verre 
van te zweren bg deze leidslieden, zocht z\jne onderzoekende geest 
de waarheid overal. Na een welbesteed academieleven verwierf Pho- 
cylides den 12 Dec. 1637 den graad van Magister artum ; den 15 Aug. 
1640 promoveerde onze prof. Logices privatim in de medicgnen. 

Het eerstgenoemde jaar is in de geschiedenis der wetenschappen in 
't algemeen en voor Friesland in 't bgzonder beroemd geworden. De 
groote denker toch , die op Sjaardamahuis te Franeker in 1629 een 
appartement huurde, waarbg hg in eene kapel den R.C. godsdienst kon 
uitoefenen, en die zich den 19 April v. d. j. als Philosophus onder de 
academieburgers liet inschrijven, René des Gartes, gaf immers in 1637 
uit zgn Discours de la methode pour bien conduite sa raison^ et chercher 
la verité dans les sciences. Plus la dioptrique^ les meteores et la geometrie^ 
gui sont des essais de cete Methode. 

Zonder , bg gemis van bewijs , te willen beweren, dat Phocylides per- 
soonlgk bekend is geweest met denvermaarden wgsgeer, die van 1629 
tot 1639 zich verder ook te Leiden, Deventer , Leeuwarden en Egmond, 
meest in stille afzondering, heeft opgehouden, achten wg buiten twg- 
fel dat diens Discours, gevolgd door Meditations metaphysigues en Princi- 
pia philosophiae (1644) een krachtigen steun hebben gegeven aan de 
vrgere rigting, die Phocylides beheerschte op hetzelfde gebied ^). Phocy- 



1) C'est au chateau de Franeker qu* il composa ses Meditations métaphysiquei 
(pubiiées seuiement en 1640) et qu' il jeta les fondemenls de la philosophie nou- 
velle. — Mais ouvrons Ie Discours de la Methode, cette autobiographie , dont les 
renseigDements sont si exacts et les dates si précises. Le Discours de la Methode a 
été écrit en Frise, a Leeuwarden, en 1636, et parut en 1637. — Ainsi nons con- 
naissons le lieu et la date de la nalssance de la MéUphysique Gartesieune. Il faut 
retenir ce lieu d^'sormais sacré pour tout homme qui pense, et cette date , Tune des 

Ïlus grandes de Thistoire de Tesprit humain : Chateau de Franeker en Frise, 1629. 
. Millet, Histoire de Descartes, avant 1637. Par. 1867, p. 202—205; 234 Dcscartes 
hield xich te Franeker Tooral ook onledig met het vervaardigen van een werktuig 
tot het slijpen van glaxen voor optische instrumenten. Bekend met de uitvindingen 
op dit gebied van Jac. Metius te Alkmaar, maar onkundig met de wyze waarop deze 
te werk ging, sal hy ongetwgfeld den omgang met prof. Metius geiocht hebben, 



\ ' 



177 

lides was namelgk in de eerste plaats sterrekundige, geheel op de toen- 
malige hoogte der proefondervindelüke wetenschap ; vera ac seria 

animi propensione et ardore in syderalis seientiae promotionem etiam 
&b ipsis quasi incunabulis ac teneris unguiculis feror , schreef h\) in de 
Voorr. van zgn sterrekundig werk , dat nog vóór zflne promotie in de ge- 
neeskunde 1) het licht zag, de Dissert. astronamha^ quat occasiones tdtmi 
lunaris anni 163S déliquH manuckictio sU ad cognoscendum L statutn astra- 
iwmiae praesertim Lanshergianae, IL Novomm phenamencon exortum et in- 
ierUum. Fran. 1640 ^). Hierop volgde een Epitome aatronomiae reforma" 
tae^ Fran. 1642, terwgl na Zfl'n dood verscheen Friesche sterrekonst, ojte 
een korie, doch volnMecJUe Astronomia. Yyt eygene specülatienuptgetoerckt. 
Harl. 1652- Zgn leerling Amama, die het voor den druk bezorgde »), 
zegt, in de Voorr., meermalen uit den mond des schrgvers gehoord te 
hebben : Niemant is voor een PhUosoaph te achten , maar voor een sophist^ 
die de matJ^emoHsche konsten rueckeloos verwerpet^. De grondslag waarop 
bij bouwde waren ,de Reden ende meermaels beproefde Experientien''; 
alle autoriteit^eloof van de scholastieken verwerpende , zocht hg „uijt 
de Nature selve de loutere waerheyt" , gedachtig aan 't geen ,der 
scholastiquen Afgodt" zelf gezegd had: Amicus Socrates, amicus Plato; 
at magis amicus Verüas. 

Op het gebied der logica heeft men van Phocylides Sciagraphica ïogicae 
generoKs. Fran. 1643 ; CoUegium logicum disputt XII. Ibid. 1646, en Ele- 
mentale ïogieum , Ibid. 1648. Geen dezer werkjes hebben wg kunnen in- 
zien, doch Vriemoet staafde des schrijvers klachte in de Voorr. van het 
laatste, dat men,*" door zich tot dusver bgna alleen tot het theoretisch ge- 
deelte dier wetenschap te bepalen , haar vervelend had gemaakt door 
dorre langwgligheid en nuttelooze vraagstukken. Wat de metaphysica 
betreft was zgn afkeer van de scholastiek niet minder groot. 

ofschoon deze ook niet in de geheimen zgns broeders was ingewyd. Vgl. Millet, p. 
261, 275; Des Cartes, La Dioptrique, p. 1 , 2 ; Vriemoet, p. 100. 

1) By een daar voor geplaatst Ters wordt hij Medicinae ita Mathaseos dudum 
CaiuL getiteld. 

^ Hierin licht hy zijn gevoelen toe : io Coelum esse corpus fluidum ac dissipa- 
bile, qaale nosler est Aër; 2o Pianetas, unico excepto Sole, non (las nativae lacis 
habere, ac nostra Terra; 3o Qaam aeqno jore, cam caeteris Planetis stellam dici 
posse, dom aeqae moveatar, 4o Omnes Pianetas, ot et Gxas, non minas, quam 
Terra, saas habere exhalationes. Ex Uac itaque Aiialogia, ac conjuncta Stellarnm 
com nostrate Terra afTioitate concludimas, Nova Phaenomena nonni» exhalationes 
esse Stellarnm, quae interiore disposilione ac radiorum virtnte incensae ardent» ac 
paalatim deficiënte materia evanescant. Gr. Praef. 

3) Dirck Rembrandt van Nlerop gaf nog Een kort By-voeghsel op de Friesche 
Sterre-^komt , Harl. 165é. Een 2e druk der Fr, Sterrekomt verscheen in 1663. 

DL IL 12 



178 

In de Phüoacphia naturaUa^ sive physka veiuS'-nova^ ex aptimia quihusque 
aidoribus^ antiquis pariter é neotencis deducta , proprüsque spectdatimlm 
et inventis aucta db iUustraia^ had hij z\jii standpunt als natuurkundige 
aangegeven. ZQne laatste ziekte overviel hem terwgl het boek reeds 
ter perse was gelegd. Nic: Amama heeft op des stervenden verzoek zich 
in 1651 belast met de voltooqing. De rigting, welke de hoogleeraar tien 
jaren te voren in zijn eerste werk beleden had, hooge waardering namelijk 
van de mathematische wetenschappen voor den natuurkundige, handhaafde 
hg ook in dit laatste , »dum nihil in ea , prout hactenus nobis constat, 
docuimus, nisi quod sana ratio , fidissima experimenta , et observationes 
mathematicae demonstrabant. Hinc philosophantium dogmata pleraque 
evertere coacti fuimus , qualia sunt de motu recto et circulari , eet. ^). 

Terwgl dus de nieuwere rigting , door den invloed van Cartesius, aan 
de Utrechtsche academie in Henr. Eenerius , aan de Leidsche in van 
Schooten, warme aanhangers vond, bleef Franeker niet achter. 

De methode van Cartesius : de ne recevoir jamais aucune chose pour 
vraie, que je ne la connusse évidemment être telle, c'est & dire d'eviter 
soigneusement la précipitation et la prévention , et de ne comprendre 
rien de plus en mes jugements, que ce qui se présenterait si clairement 
et si distinctement & mon esprit, que je n'eusse occasion de Ie mettre 
en doute'' ; was z\j ook niet die van onzen hoogleeraar ? 

Dat streven leidde hem tot eene verrassende ontdekking aan den 
sterrenhemel, waaromtrent wij de volgende mededeelingen verschuldigd 
zgn aan de groote belangstelling, welke prof. W. A. Enschedé steeds 
in onzen arbeid heeft betoond. 

Holwarda is namelgk de eerste geweest wien het duidelgk bleek en 
door wien het feit bekend is geworden , dat de glans van zekere vaste 
ster in het beeld van den Walvisch, en welke in de sterrelijsten als 
o Ceti te boek staat , aan afwisselingen onderhevig is ,- dat die glans 
namelijk na zekere tusschenpoozen verflaauwt, ja geheel of bijna ge- 
heel wordt uitgedoofd en daarna weer met toenemende sterkte terugkeert, 
zoodat die ster beurtelings verschynt en verdwijnt. 

Was die ster reeds in Augustus 1596 door David Fabricius ontdekt, 
in October van hetzelfde jaar niet meer te zien , eerst in 1609 door 
hem op nieuw waargenomen , en intusschen als eene nieuwe ster in Jo. 
Bayeri üranometria (Aug. Vind. 1603) onder den naam o C^^t geboekt, — 
die waarneming van Fabricius had slechts het onderwerp eener brief- 
wisseling uitgemaakt met Tycho Brahé. Zjj had het verschijnsel ook 

1) De meeninffen van Descartes de vacuo in Natura werden door Phocylides niet 
gedeeld. Cf. Horhof, Polyhütor, ed. 4a. II, 287. 288. 



179 

niet tot klaarheid gebragt , was slechts in een beperkten kring bekend 
geworden , en zeer zeker niet ter kennis gekomen van den Franeker 
hoogleeraar. Zóó wordt Holwarda's ontdekking in hoofdzaak voorgesteld 
door J. H. von Madler , Qesch. der EimmeUhunde^ Braunschw. 1873 , 
B. I, S. 299; in de volgende bewoordingen: Holwarda, Professor der 
Philosophie an der Niederl&ndischen Universiteit Franeker , hat uns 
zuerst mit einem seinen Glanz ver&nderlichen Fixstem bekannt gemacht. 
AUerdings war o Ceti schon von David Fabricius gesehen , aber für 
einen neuen Stern gehalten worden , da er nicht nur fUr das f reie Auge, 
sondem auch für die damaligen Fernröhre wieder verschwand. 1638 
sah ihn Holwarda wieder ; er verschwand auch diesmal , erschien aber 
auÜB neue am 7 November 1639. Nun verfolgte er das merkwtirdige 
Phenomen aufmerksam, sah den Stem noch fUnfmal erscheinen und 
wieder verschwinden ^), so dass sich seine Periodicitat schon damals mit 
ziemlicher AnnSlherung zu 336 Tagen ergab, und eben so der Umstand, 
dass er in jeder Erscheinung nur etwa 50 bis 60 Tage sichtbar bleibt. 
Alles dieses noch nHher zu bestimmen , hinderte Holwarda sein früher 
Tod. Hevel und andere Astronomen setzten und setzen noch heut die 
Beobachtungen fleissig fort , und fur unsere grosseren achromatischen 
Fernröhre verschwindet er jetzt überhaupt nicht mehr ganz; sinkt aber 
von der zweiten Grosse bis zur zehnten herab". 

Of Descartes nu een omniddellyken invloed op Holwarda heeft uitge- 
oefend , of een bekomenden , laten wjj in het midden. Onder verbete- 
ring meenen w\j het er voor te mogen houden , dat Holwarda een 
eclectisch philosoof was. Sprekende van den bovengenoemden Nic. 
Amama, als den leermeester van XJlr. Huber ^ zeide Camp. Vitringa dan 
ook in H voorbggaan : vigente turn in Academia hac genere quodam 
philosophiae inter Aristotelicam et Cartesianam medio ^). 

Gaf de voorwaartsche rigting van den jeugdigen hoogleeraar al eeni- 
gen aanstoot aan den ouden Verhel , die den ondergang z\jner rigting 
met smart zag naderen, voor 't overige ontmoette Holwarda , voor 
zoover ons bleek, geen tegenstand. Integendeel P. Winsemius en Chr. 



1) Vgl. ook R. Woir, Gesch, der Astronomie. Munchen 4877, S. 416, welke 
«deerde terxekert: Er wurde nun 1641 bis 1648 von Fullenius und Junjjius wieder- 
holt gesehen, sodann von Hevel, welcher ihm den namen ^Mira, der Wunderbare*' 
beilepte, systematisch beobachtet Letzlerer wies seine periodischeVerSnderunpnach, 
und theilte 1662 seine seit 1648 erhaltenen Resultate offcntlich mit in einem ^cctncfa 
liitoriola novae ac mirae itellae in collo Ceti ceriis anni temporibus clare admodum 
affulgentisy rurnu omnino evanescentis betitelden Anhange seiner Schrirt: Mercurius 
in Sole vi9ut. Gedani 1662. 

^ C. Titringa , Orat. funebri» in exeesium ülrici Huber , p. 38. 



180 

Schotanus leidden z^n eerste astronomisch werk met Latgnsche en Griek- 
sche lofverzen in. 

Men wachtte tot den 5 Maart 1647 met Holwarda^s bevordering tot 
Frof. phOosaphiae ordinarius , op ƒ700 tractement Den 15«n derzelfde 
maand hield h\j de inaugurele Orat. de ratione humana O- 

Jammer , dat de jonge man, van wien de hoogeschool nog zoo veel 
mogt verwachten , en die ook ais geneesheer nuttig werkzaam was , 
slechts 32 jaren oud , den 22 Januarg 1651 aan de tering overleed. 
Zijne echtvriendin Maijcke Wflbes Pybingha (geb. 17 Dec. 1618) over- 
leefde hem met eene dochter. Vier jongetjes hadden zij reeds ten 
grave gebragt. Die dochter werd haar in 1687 door den dood ont- 
rukt. Drie jaren later , den 27 October 1690 , sloeg haar stervensuur. 
Zij was den 19 Mei 1643 met Holwarda in het huwelgk getreden. 

Dom. Acronii k Barna , Parentaiio in oHitm Joh. Phoeylidae Eoltoarda , geplaatst voor de 
PhUoiophia Naturalis deftmeti; Nania ad umam D, Jo, PAocyüda Rahoarda, X. A. Jf., 
Med, Bod, ac in I/L Fris. Aead. Orthodoxie Philosophia Profeu. Orden,, Maihemaiiei eek- 
herrimi , profuM , Fran. 1651 ; Joh. Arcerius , Bibliopola, Rowilaeht ovar de Onrype Looü 
van Joh, Phoe, Eoltoarda, Yr&n, 1651 (in plano) ; Joh. van der Waeyen, Progr, ftMebre Eli- 
eabethae Phoeylidie Eoltoarda, 1687; Vriemoet, 355—862; Paqaot, III, 218, 214; Eigen- 
handige aanteekeningen van Holwarda en z^ne vrouw, in de CoU. E, 



Johannes Jacobus Wissenbach, Rhala's opvolger, was 
een Nassauer, den 8 Oct. 1607 te Fronhausen geboren. Zyn vader, 
predikant aldaar , liet hem aanvankelijk op de school in het naburige 
Dillenburg , verder aan het academisch gymnasium te Herbom , oplei- 
den. Wegens zijne zwakke stem minder geschikt voor den geestelijken 
stand , ging de jongeling zich liever aan de regten wpen, te eer, daar 
hü van de leiding en den steun z\jner verwanten, Johannes en An- 
tonius Matthaeus en Justus Reifenberg, verzekerd was. 

Het onderwas van den eerste genoot hg te Herbom niet lang, want 
het door den oorlog geteisterd vaderland verlatende , begaf de jonge 
Wissenbach zich naar de Franeker academie, waar hg, naar het schgnt, 
in den aanvang van 1627 is ingeschreven *). Drie jaren was hg hier 



1) Gedrukt achter da Philos, Naturalis, Ook heeft hy Seb. Franck's Werelt -- 
spiegel — verbetert , vermeerdert , verrijckt , met verscheydene ghedenckw. annott, 
ende sommaire geogr, beschryvingen, Bolsw. iSi9* Een Speeulummedieinae practicum 
ea eene Comm, super creatione bleven onuitgegeven. \oor de Bistoriarumiüfexeessu 
Caroli V per Frisiam gestarum Libri septem van F. Winsemius ontmoet men een 
uitgebreid Latgnsch vers van onzen Holwarda. 

8) Na Sept. 16S6 tot Jun|) 1627 geeft het Album Acad. geene datums aan. 



181 

de leerling en huisgenoot van z^ns moeders broeder prof. Beifenberg. 
Sedert 3 Mei 1630 studeerde b\j te Groningen , onder zyn oom Ant. 
Matthaeus. Was Beifenberg zeer voldaan over des jongelings vl\jt en 
vorderingen ^), te Groningen maakte de leerling van Matthaeus zich een 
naam met zijne Emblemata Trtboniani; sive legum Fandectamm, quaa — 
Tribonianus^ juris compüatar ^ interpolai?U ^ alionmque Imperatarum novas 
Qm^Uutiones infkxU Eknchus. Gron. 1633 ^). 

Deze beschuldiging tegen Tribonianus, welke haren oorsprong vond in 
eene tegen de school van Cujacius gekeerde rigting, was eerst door Mat- 
thaeus op onzen vaderlandschen bodem overgebragt Zij vond daar echter 
weinig bgval. Niettemin bleef z\j altoos een stokpaardje van Wissen- 
bach. 

Aan dat werkje heeft hg zelfs zgne , overigens verdiende , opgang 
in de geleerde wereld te danken ^), en wel in de eerste plaats een 
beroep naar Heidelberg in 1634, nog vóór zijne promotie, want op reis 
derwaarts verwierf hij inmiers den 24 Mei v. d.j. te Marburg den doc- 
torstitel. Na den ongelukkigen slag bij Nordlingen verdween echter 
de hoop om dien leerstoel te aanvaarden. Wissenbach keerde dus naar 
Groningen terug en schreef, ofschoon I. U. D., den 26 Aug. 1635 an- 
dermaal zfjn naam in 't Academiealbum. In *t volgende jaar vergezelde 
hij den Oostenrijkschen baron van Zinzendorff als «Hofmeister^' op eene 
reis door Frankrgk , vervolgens bragt hjjj aan een oom , die te Genéve 
rector was, een bezoek, om ten laatste, in 't begin van 1639, over 
Engeland , naar Franeker terug te keeren. 

Intusschen Was de reiziger reeds in aanmerking gekomen voor het 
professoraat te Deventer. Geen nadeel, dat dit hem was voorbtjgaani 



1) Hg schreef daaroTer aan Saeckma, 21 Sept. en 4 Oct 1628. Coll. v. Br. 

2) Eene tweede uitgaTe is getiteld : Emblemata Trihoniani, sive Leges Pandeo 
tanim & Codieis, d Triboniano interpolatae & ad novi juris rationem inflexae. 
Fran. 1642. 

3) Gum et ipse olim in hunc libellum incidissem et miratus et indignatus sum , 
quod eo opusculo dlcatur Auctor sibi viam parasse ad famam : nam nihil quicquaoi 
loihi videtur ibi praestitisse , quam quod , ut est in proverbio , hircum rauJgentibus 
cribrum supposuerit. Exbibuit sesquicentum fere emblemata, sed ex aliismaximam 
partem descripla. quae enim ex suo ipsius ingenio profecto sunt, vix numerum fa- 
ciunL Sciliccl non tam late patebat eruditio Wissenbachii , cum hunc libellum ederet , 
ut omnes Inierprelum loculos potuisset excutere et in rem suam vertere. Zoo vaart 
Bijnkershock uit in de uitvoerige voorrede van de Observatt. juris Rom. L. V—VIII 
{Opera onmia, L. B. 1767, I, 135, 199). Deze groote geleerde is daarentegen ingeno- 
men met Joh. Wybo, Tnbonianus ab embUmattbus Wissendachii liberatus,\]iT.l7^ 
welk geschrift, met dat van Wissenbach vereenigd , wederom in 1737 te Balie is 
wtgegcven , met eene Praefatio van Heineccius. welke voor de kennis van den oor- 
sprong en de geschiedenis der grieven tegen Tribonianus zeer belangryk ia. 



182 

want den 4 Dec. 1640 verwierf hij het buitengewoon hoogleersambt in 
de Instituten ter zgner verblyfplaats Franeker, op een jaarwedde van 
ƒ600. 

Zeer zeker heeft zijn geschrift over de Emblemata Trïboniani hem 
ook den weg naar dezen katheder gebaand. Heineccius , die zich ver- 
eenigt met van Bgnkerhoeks ongunstig oordeel over dien arbeid, 
voegde er eene niet vleiende opmerking b^j, voor welker toepassing 
onze tgd ook wel stof biedt : Ita nonnunquam vtilius est nouaturien- 
tibus ingeniis , naoddo^a scribere, quam vera, quam mundus veluti iam 
senio desipiens, veterumque pertaesus non nisi noua circumspiciat , 
iisque non minus oblectetur , quam senes , qui sibi , dum noui quid 
rumor nunciat, ipsi posteritati interesse videntur. 

Het eerste werkje, dat sedert z\jn optreden als hoogleeraar uit 
de pen van Wissenbach vloeide, was een Diatriba de mutuo essealiena- 
tionem^ tribus disputt. pübl. ventüata, autore et praesid^ J. J. Wissenbach^ 
Fran. 1642 , gerigt tegen het gevoelen van Salmasius , die daarop eene 
Confutatio uitgaf, waarop Wissenbach het antwoord niet schuldig bleef, 
in Vindiciae diatribae , etc. Fran. 1645. Verder gaf big uit Notae nomico- 
phüol. in passionem Jeau Christif Fran. 1643. 

Den 9 Dec. 1643 zag Wissenbach zich tot ordinarius, op ƒ800, en in 
1647, nadat Kjnacker en Wpinga overleden waren, tot prof. prim. 
bevorderd , waarna zflu tractement spoedig {R. 8,, 17 Maart 1648) tot 
ƒ1000 verhoogd is. Voortgaande op het ingeslagen pad, gaf hij iu vol- 
gende jaren academische voorlezingen en handboeken over zijn vak ter 
perse, en wel het eerst de Disputationes ad Instituta^ Fran. 1648. Dat de prof. 
prim. met het onderwas in de pandecten belast was» blqkt ook uit zijne 
volgende geschriften : In extremum Pandectarum tUulum de Diversis Be- 
gulis Juris antiqui exercUationes cathedrariae , Fran. 1651 (Ed. 2* 1656) ; 
Exercitationes ad L Lïbros Pandectarum partes II, Fran. 1653 — 1658; 
TlQÓxeiQOPi sive MantMle ad tit. XVI, Lib. L. Pand. de Verb. etrerum signi- 
ficatione , Ad caïeem adjectae sunt Notae Nomico-Philologicae in Passionem 
Christi. Fran. 1654 ; ten laatste In Ubros VI priores Codicis Commenta- 
tiones cathedrariae , Fran. 1660—1665 , 2 voll. 

't Waren voornamelük de drie commentaren over de Instituten, 
Pandecten en den Codex, die binnen- en buitenlands eene algemeene 
waardeering vonden, blijkens de herhaalde uitgaven bij Vriemoet en Jug- 
ler vermeld ^). Jugler wil echter niet ontkennen, dat de geleerde schrijver 



1) Een Sijlloge errorum Irnerianorum, Contradictiones juris Canonici. en een 
Compendium juris feudaiis xijn kleinere verhandelingen, die niet afzonderlijk, voor 



183 

z\jne onderwerpen meer geleidelgk en duidelgker had kunnen behan- 
delen , weshalve zijne werken voor beginnenden minder aanbeveling 
verdienden. 

Ofschoon ons geene Ordines Lectionum uit dien tjjd ten dienstestaan 
om zulks te kunnen uitmaken, achten w\j het toch aannemelijk, dat 
de hoogleeraar niet telken jare én Instituten , én Pandecten, én Codex 
te zamen op zgne collegien behandeld heeft, maar dat deze regtsboe- 
ken bü afwisseling ook door de ambtgenooten ter hand z\jn genomen. 
Dat het R. R. allengs op veel uitgebreider schaal onderwezen werd , is 
eene vooruitgang, die den lezer niet onopgemerkt zal zijn gebleven. 

Of onze hoogleeraar ook het kanonnieke regt opzettelqk en systema- 
tisch doceerde , dan of hjj nu en dan in transitu daarvan iets behan- 
delde , is ons niet duidelijk geworden. Balth. Bekker , die hem in 1654 
bij de aanvaarding van het Rectoraat met een vers begroette , drukt 
zich aldus uit : 

WISSENBACH, 

Die Goddelijke wetten 

£n Wereldsche gesetten 

Rccht>groBdig kent^ en in 't gestoelte leert; 

Voor den groeten opgang van onzen regtsleeraar pleiten ook de po- 
gingen om hem te lokken naar Herborn, Harderwijk, Ngmegen, 
Utrecht , Leiden en Groningen. Tweemaal beproefde Groningen zelfs 
hem te verwerven , eerst in 1653 , wederom in 1660 , en toen wel op 
de aanlokkelflke voorwaarde van vrye woning met ƒ2000 tractement, 
en een pensioen voor zgne vrouw, als die hem mogt overleven. On- 
verzettelijk bleef hfl echter bg het voornemen om in Franeker te blijven. 

Wissenbach ondervond dan ook in ruime mate hoe zeer de Friesche 
regeering dit op prijs stelde. Was toch in 1653, vóór dat hg naar 
Groningen beroepen werd, zgn tractement al tot ƒ1200 gestegen, on- 
gezocht gaf men hem, nadat hij had bedankt , er nog ƒ200 bQ. Toen 
hij in 1660 het tweede beroep naar dezelfde academie had afgewezen, 
zag hg zijn inkomen als hoogleeraar nogmaals met ƒ200 verhoogd , en 
mitsdien opgevoerd tot f 1600 , een bedrag , dat nog geen zgner voor- 
gangers had genoten. 

Te vreden en stil van aard , streefde hij echter niet naar dien naam 
en die onderscheidingen ; tot geen Gedeputeerde of Curator stond hg 
in bijzondere relatie ; geen enkele zijner werken droeg de gevierde man 
aan de Overheid op. 

zoover ons bekend, maar toegevoegd aan latere uitgaven van sommige werken van 
W. het licht zagen. 



184 

Ulr. Huber, zijn beroemde leerling, schetste hem als een kamerge- 
leerde , die , wat stijf en stroef uitgevallen , eene opinie , welke hij 
eenmaal had aangenomen, niet ligt liet varen. 

Het gemis van aangeboren talent zocht hij door aanhoudend stude- 
ren te vergoeden. Te verwonderen is het dus niet , dat Wissenbach 
geen man was voor de groote maatschappij , integendeel zelfs in den 
gezelligen kring wel eens verlegen , wanneer hfl onvoorbereid gevraagd 
werd om zyn gevoelen over eene regtsquaestie te uiten , — sed quae 
publice proferebat , — zoo gaat Huber voort — exquisita et elaborata 
erant , nee dubitem affirmare eum pleraque solitum memoriae verbote- 
nus mandare. 

Driemaal bekleedde hij het rectoraat der hoogaschool , in 1646 , 1654 
en 1662 i). Den 16 Februarij 1665 sloeg zijn stervensure. Een jaar 
te voren was hij nog hertrouwd met Rixt Doman , de dochter van een 
magistraatspersoon ter zijner woonplaats. Zij overleefde hem. Dit hu- 
welijk bleef kinderloos ; evenmin liet hij uit zijn eersten echt met Eli- 
sabeth Cloppenburch , eene dochter van zijn theologischen ambtgenoot, 
eenig kroost na. 

Aan Huber had hq , tot een aandenken van den leermeester, de kost- 
bare uitgave der Basüica van Fabrotus vermaakt. 

Be Oratio funebris, door prof. Cap gehondeB , Bch^jiit niet ter perse gelegd te zijn. Onze 
bronnen waren U. Huber , in de Dedicatio voor Wissenbacb's JHsputatt, ad Instii., uitgaven 
van 1666 en 1700; Vriemoet, 363—872; add. 7 j J. F. Jnglers Beytrage zur Jurist, Bio- 
ffraphie,\, 61 — 71; Bonman, Geseh. van de voormaL Geldenche hoogetehool , 1, pauim 
Carmina funebria sive in obitum J, J, Wuzenbachii Spicedia Academica ,fH»a a THidpulis 
et nncerihts amicis, Fran. 1666 (32 pag.) ; Zjjn grafschrift Blancardi FoHey, 87 ; CoU. 
Monum. 42S. 



Johannes Cloppenburch was hoogleeraar en prediker te 
Harderwijk , toen hij , in de plaats van Vedelius , den 8 Dec. 1643 door 
de Gedep. Staten in gel^ke betrekking aan Frieslands hoogeschool ge- 
roepen werd, op een tractement van y 1000, dat bjj S, R. 11 Maart 
1648 tot ƒ1200 is verhoogd, In hem kreeg men een man van groote 
geleerdheid , die, de aangenomen kerkleer streng toegedaan , zich als 



1) Van de dichterlyke hulde den Rector bewezen kan blyken uit : ivqnifA(ai 
Joh. Jac. Wissenbach — quum ei a. d. Cal, Junii Rectura Acad. demandaretur, a 
civibus Acad, grata menta dicatae, Fran. I64n, en Carmina gratulatoria in honorem 
D,Joh. Jac, Wissenbach^ — cum R M. honos el onus ilii-^deferretuf. Fran. 1654 
(waarin een Holl. ts. van Balih, Dekker); Sam. Kisiemaker, AdMagnificum^-virum 
D. Joh, Jac. Wissenbach'- cum Rector crearetur, Fran. 1654. 



186 

fel bestrgder van andere rigtingen in de vaderlandsche kerk een naam 
had verworyen. 

Den 13 Mei 1644 hield hfj de inaag. oratie de Cathedrarum Evangelie 
carum Ubertaie Christiana. Als ambtgenooten Yond hg hier Maccovius 
en Coccejos. De laatste , slechts één dag na Vedelius ook tot Prof. 
Theol. aangesteld , had den 18 Dec. bevorens reeds dit ambt aanvaard. 
Uit hoogachting voor Cloppenburch was hq echter zoo bescheiden dezen 
den voorrang af te staan , waarop z\jn vroeger optreden hem, ook naar 
de beslissing van Curatoren , aansprak gaf. 

Na den dood van Maccovius werd het drietal in 1646 , gel^k w|] we- 
ten , met Chr. Schotanus aangevuld. 

Cloppenburch was van geboorte een Amsterdammer, den 13 Mei 
1592 gesproten uit het huwelyk van Dirk Cloppenburch en Johanna 
Janssonius. Aan de Leidsche academie had Gomarus een beslissenden 
invloed op zijne rigting uitgeoefend ') ; ook hoorde hij diens opvolger 
Polyander. Onder de studenten, die de benoeming van Conr. Yorstius 
door een adres zochten af te wenden , telde men ook Cloppenburch ; 
ja onze academieburger had zelfs de vermetelheid den onregtzinnigen 
hoogleeraar te bestreden , ofschoon anoniem , met Excerpta , ontleend 
aan diens Tractatus de Beo , swe de natura et attrihutis Lei , waarvan 
in 1610 eene tweede uitgave te Steinfurt verschenen was, Vorstius 
achtte het der moeite waard tegen hem eene Apólogetka exegesis^ sive 
plemor dedaratio hcorum aliquot, quae ex L. ejusdem de Deo — excerpta , 
ei^[tte pro erroneia imposUa sunt , Hanov. 1610, in de wereld te zenden. 
De Leidsche academie verlatende, had Cloppenburch, na een kort 
oponthoud te Franeker^ tegen het einde van 1612, de universiteiten 
te Sedan, Herborn, Marburg, en in 1613 Heidelberg, voorts Bern, Zurich, 
Bazel , Genève , Montauban , Nimes en Saumur bezocht , hier korter, 
daar langer vertoevende. Te Heidelberg verdedigde hfl den 24 Jul\j 
1613, onder Coppenius, zijne Posüiones theol de FUii divmüate; in den 
zomer van 1614 hield hij te Bazel , waar 14j een geheel jaar lang 
Boxtorfs huisgenoot was, twaalf openbare voorlezingen over Jesaia 53. 
Den 9 Sept. deszelfden jaars te Genève geimmatriculeerd, disputeerde 
onze academiereiziger daar ook, onder Turrettinus, over Posüiones de 
Chrïsto Servatore. Goed geharnast dus als redetwister, keerde Clop- 
penburch terug, om in 1616 als leeraar een werkkring te vinden in 



1) Tibi quidem D. Doctor Gomare ut veteri praeceptori, cui acceptam ferunt 
primam suaro fAÓ^gimaip stadia mea Hebraica , Theologica .et exercitia concionum , 

qnem ot in medio stadiorum cursu mihi ereptum lugebam schreef hy in 1637 

ia de Epist, dedie, toor de Sehota saerificiorum patriarchalium sacra. 



186 

Aalburg. Een openbaar dispuut tusschen hem en den welbekenden 
Bemonstrantschen predikant Slatius, dien h\i van Socinianismus beschul- 
digde, kon in 1617 niet uitbl^'ven ^). 

In 1618 naar Heusden vertrokken, vond hij hier Gysb. Voetius als ambt- 
genoot. Den 17 Junij 1621 werd Gloppenburch tot predikant in zijne 
geboortestad Amsterdam bevestigd. 

Zijn Cancher van de leere der Wederdooperen, Amst 1625, gevolgd 
door het Svhriftuyrlyck fondament vandeEnghepoorte. Amst 1627, gerigt 
tegen de ^Enghe poorte en Sieckentroost" van den Remonstrant Ed. 
Poppius, en Troutchertige aenwgsinge van Theologische redenen^ toaarmn 
het — onmogelyk is te treden in Vrede-handelingen tot vereeniging der Re- 
monstr anten met de Crereformeerde Kerke ^ Amst. 1627 , doen ons hem 
kennen als vurig bestrijder van hen, die men toen Wederdoopers noemde, 
en van de Arminianen. 

Maakte h\j zich vyanden in zgn qver tegen Goster's schouwburg, nog 
meer joeg hij de stadsregeering tegen zich in 't harnas , door steun te 
geven aan het denkbeeld , dat de schutters geene gehoorzaamheid be- 
hoorden te zweren aan een Arminiaanschen Hopman. H\j week vrijwillig 
naar Leiden en voorkwam zoodoende 't geen zqn partg- en ambtgenoot 
Smout overkwam, nl. de aanzegging om binnen 24 uur de stad te verlaten ^). 
Wat zeker door hem niet was verwacht, de kerkeraad noodigde hem 
niet uit terug te keeren , maar weigerde ook zgn eervol ontslag niet , 
toen de gemeente in den Briel hem ten jare 1629 had beroepen. 

Van 1630-1640 heeft Gloppenburch hier gestaan, en zich, naar het 
schijnt, eens meer met wetenschappelyke studiën bezig gehouden, 
dan met polemiek. Uit deze jaren dagteekenen immers zyne Deliciae 



1) Dat hij als predikant der Contra-remonstranten eerst te Bleiswijk dienst gedaan 
en ah %oodanig meiShüüs gedisputeerd zou hebben, schijnt onjuist. Hij twistte met 
Slatius in 1617, toen hij te Aalburg stond, en de Aalburgers schonken hem daarvoor 
een xnonumentum argenteum" zegt a Marck. Op den titel der i^^apodta/u^u^nV wor- 
den Aalburg, Heusden, Amsterdam en Brielle, geenszins Bleiswijk, als zijne stand- 
plaatsen genoemd. Zoo ook op zijn grafsteen. 

8) Zie Wageoaar, Vad. Hist,, XI, 82 — 84, en de daar aangeh. bronnen. Deze 
eeds*quaestie was eerst aan 't oordeel der Leidsche faculteit onderworpen en in 
strijd met den wensch des magistraals beslist. De Deputaten Synodi , waaronder 
Gloppenburch, keurden de beslissing goed. Van daar de aanleiding tot misnoos^en 
tegen hem. Zelf schreef hij hierover aan Gomarus : Extra urbcin patriam iiuoquani 
profugi : sed cum ex officio ab nrbe abessem non latens sed cum utriusque Synodi nomioe 
apud Praepot. Hollandiae Ordines eorumque Delegatos, monitus de periculo , cudc- 
tandum cen«ui, donec indignationem deprecatus hocpossem efQcere ut ad causam 
dicendam admitterer sine ulla honoris ant libertatis diminutione, etc. Kortom hij 
zou onverdiend de zondebok {piacularis victima) geworden zyn. Smout en Cloppeo- 
burch werden vooral ook door Vondel duchtig gegeesseld, waarover men leze Mr. 
B. H. LulofSi J. van den Vondel — opgehelderd, Gron. 4838, biz. 323 en volg. 



187 

Bridenses, sive Coüatbmes crUicae cum Ludov. de Dieu^ Bremae 1632; 
EpisL ad Lud. de Dieu^ de die, quo L C. et quo ludaei cotnederint Ag^ 
mm Paschalem. Tractatio de SahhatJio JevTf^oTtowTQ). Ac super tdraque 
amica cdkUio ^pistol, cum Lud. CappeUo , etc. Amst. 1634 ; Sacrificiorum 
patriarchalium schóla soera , L. B. 1637. 

Ook schreef hg in 1637 eene Onderwysinge van woedeer j tfUtrressen , 
eoop van renten en allerley winste van geit met geit, Salmasius, door een 
harden winter in Zeeland opgehouden en zoodoende met Cloppenhurch 
in vriendschappelijke aanraking gekomen , zou volgens afspraak zijne 
bedenkingen tegen dit werk schriftelijk aan den schrqver mededeelen. 
In stede hiervan zag de Brielsche leeraar zich weldra weinig heusch 
door Salmasius bestreden in diens verhandeling de usuris (L. B. 1638). 
Schriftelijk beklaagde Cloppenhurch zich daarover bü hem , met wien 
hij meende bevriend te zgn en gaarne wilde blijven , met geen ander 
gevolg echter , dan de aanzegging van Salmasius , dat h\j eene open- 
bare wederlegging van zijn brief kon verwachten. Onze predikant gaf 
in afwachting van een en ander eene Latijnsche vertaling van z\jn 
boek uit met den bedoelden brief (L. B. 1640). Hierop schflut van 
Salmasius^ zijde eene Eesponsio ad calumniatoriam epistolam Joh. Clqppen^ 
hurgü, L. B. 1640, gevolgd te zijn, die ten zelfden jare door Cloppen- 
barch met eene Re^ponsio ad calumnias Sahnasianas, werd beantwoord. 
Cloppenhurch heeft den Briel verlaten, om den 4 Febr. 1641 den 
theologischen leerstoel te Harderwijk in te nemen. 

Van zijn onderwas aan de Yeluwsche kwartierschool weet men , dat 
hij den Cancker van de leere der wederdooperen weder bq de hand geno* 
men en in 48 disputen behandeld heeft. Achttien disputen werden 
voorts onder z\jn praesidium gewgd aan verschillende vraagstukken, 
elf aan het Verbond der werken *). 

In het jaar vóór zqn vertrek naar Franeker zoog hg uit theses , die 
zijn ambtgenoot Ant. Deusing had laten verdedigen , zeven punten van 
onregtzinnigheid in theologische en metaphysische leerstukken , betrek- 
kelijk de Voorzienigheid, de Engelen, de ziel en hare vereeniging met 
het ligchaam, enz. Buiten Deusing om, onderwierp h\j die aan *t oor- 
deel van de Geldersche Synode en van de theol. faculteiten der vier 
hoogescholen. Nadat Deusing met die zaak bekend was gemaakt , on- 
derwierp h^' zich gaarne aan 't oordeel der Leidsche faculteit. Z\jne 



1) Gangraena theolotjiae Anabaptisticaej disputt. XLVIII olim publice ventilata 
in Gymm. Gelro^Velavico. Fran. 1645, Fasciculus Dïsputt. selectarum octodecim. 
Hard. I&i2 , DUnutt. XI de fotdere Dei. Hard. 1645. Vóór Goccejus heeft bg dus 
het leerstuk der Verbonden reeds ontwikkeld. 



/^ 



188 

stellingen werden wel als gevaarlgk voor de academiejeugd afgekeurd, 
maar den aanklager werd tevens op beleefde wQze onder 't oog gebragt, dat 
zulk drijven der Kerk geen heil kon aanbrengen, 't Schijnt wel, dat 
Deusing, zeer te regt, verontwaardigd bleef over de Wflze, waarop 
Gloppenburch de beschuldiging op touw had gezet, door nl. in 't geheim , 
zonder de theses over te leggen, enkel de quaestieuse punten naar eigen 
opvatting te formuleren. De Leidsche faculteit vroeg dan ook den tekst 
der aangevallene theses op. Van daar, dat Deusing ook nog na de uit- 
spraak in 1643 verscheidene polemische werkjes uitgaf, wier titels bij 
Paquot o. a. vermeld zyn. Gloppenburch liet toen de correspondentie 
en de beslissing in deze zaak drukken , onder den titel : Bes judicata 
de fake missa in messem Iheolofficam ah Ant. Detisingio , Fh^fsices et Mat- 
thes. Professore. Fran. 1646. Die pennestrijd was dus voortgezet, ter- 
wijl Cloppenburgh al lang te Franeker stond. 

Evenals zjjn voorganger Vedelius was hij hier ook tot academiepredi- 
ker aangesteld. De magistraat haastte zich hem daartoe de groote kerk 
open te stellen «'t zij 's morgens tot ses ofte nae noen tot 4 wijren , 
opdat de gemeente ende de burgerie des te beeter het gehoor mooge 
genieten ende in de godzalicheit meer ende meer geoefent ende g^ticht 
werden" i). Ruim vier jaren later vindt men den hoogleeraar OTerhoop 
met de beide Franeker predikanten, inzonderheid met Ds. Matthias 
Walsweer. Waarover het verschil liep, weten wij niet. Uit Cloppen- 
burch's missive aan de Staten , ter begeleiding van een daarbij niet 
voorhanden «Memoriael" over de zaak , meenen wy te mogen opmaken, 
dat niet de leer maar naijver hier in 't spel was '). 

Zqn academisch onderwijs schgnt meer de geloofsleer , bestrijding van 
onregtzinnigen en twistvragen ten onderwerp gehad te hebben, dan de 
schriftverklaring, 't Geen hü in 't licht gaf verraadt dit, b.v.Dwpti^a^iones 
Vlladquinqueartiouïos Ecmonstrantium , Fran. 1646; BisptUationes XYde 



1) Telling, Aanrakingen, enz. 

2) Walsweer gaf aan theol. studenten onderwijs in de praxis sacra^ o. a. aan 
Nic. Arnoldus. Van daar misschien eenige naijver. Gloppenburch had altoos vrede 
met hen gehouden, lonaengesien der Pastooren haere inbeeldinge ende roem vao 
meerder hoocheyt in den Predickdienst , als alleene looiïelück daer toe beroepen 
synde",maar sedert eenigen tgd was hij door Walsweer zoo vgelDquieteertgewordeo, 
dat hy niet sonder suchten het werck sijner beroepinge kon uijtvoereo". De Staten 
hebben de beslissing, behoudens appèl, aan Curatoren opgedragen. GolU v. Br. no. 
202> 5. R, 3 Aug, 1648. De uitdrukking >inbeeldinge'* doet vermoeden, dat de 
hoogleeraar over hen wilde heerschen. Heerschzucht zou hij, op aanstoken zijner vrouw, 
te Franeker immers aan den dag hebben gelegd , volgens prot. Valckenier. Zie Bou- 
man » 1 , 87 , aant. 4. 

8) Met eene Praefat, hist. de origine et pro^r. 5ocmtanMmt, ook in het Uoliandsch 
uitgegeven als: Opkomst en leer der Soeinianen, Dordr. 1651. 12o. 



189 

Oawme iheólogica ; Aphorismi ex seriptura Praphetica et Apostolica demondraU^ 
Fran. 1648 ; Compendiolum Sodanismi confutatum, Fran. 16öl ') ; Vindidaepro 
veritate Sphrüus sandi adversus FneumcUomachum Jo. BideUum^ Fran. 1652; 
Anti'Smalcitis de divinüate Christi , Fran. 1652. Ghr. Schotanus gaf in 
1653 een opus posthumum van hem , nl. ExercUationea super locos com^ 
mwies Theohgicos^ uit. 

Blancardus getuigde van Cloppenburch : et docendi genere et scriptis 
egregium aevi sui omamentum, etiam cum esse desiit, aequabili fruitur 
fama sui. Naar Ypeij's getuigenis was hfl bij de Friezen zeer gezien. 

Op aandrang zoowel van geleerden als van boekhandelaars is dan 
ook de uitgave van al zgne werken , van welke meer dan één voor 
's mans dood eene nieuwe uitgave hadden beleefd , door zün kleinzoon 
Prof. k Marck in 1684 tot stand gebragt, , volgens appointement" van 
Ged. Staten van Friesland , d. i. geheel of ten deele op 's Lands kos- 
ten , waarna aan k Mark nog f 150 voor de opdragt vereerd is i). 

Kan men zich al vereenigen met het oordeel van è, Marck, dat Clop- 
penburch niet spoedig anderen van onregtzinnigheid verdacht hield, als 
zij, het wezenlqke der gereformeerde leer behoudende, van den ge- 
wonen weg afgingen ; dat hij z^ne leerlingen waarschuwde tegen het 
jurare in verba magistri en eigen onderzoek aanbeval, niettemin is het 
in hem te betreuren, dat h|j zgn geheele leven door een aanvallenden 
oorlog voerde tegen zoovelen, die zich maar even buiten die beperkte 
grenzen zgner verdraagzaamheid bewogen. Gelukkig had hij in Cocce- 
jus en Schotanus humane ambtsbroeders , die in z^jn oog niet wezen- 
Igk van de kerkleer afweken, zoo dat zgne scholastiekerg voor onze 
academie geene twistvuren stookte. 

Den 29 of 30 Julij 1652 overleed hg , zijne tweede vrouw Elisa- 
beth Wessels en zeven dochters nalatende, van welke eenigen misschien 
uit het eerste huwelgk met Lea Castelein. Chr. Schotanus hield de ge- 
bruikelijke Oratio funehris, die echter niet werd uitgegeven. 

Joh. Marckii Proef, ad J Cloppenburgii TAeoloffiea Opera omnia. Amst. 1684^ Trig. 1708, Tom. 
LiNiecron. XL. 184—190; Vriemoet, 878-886, add. 7, 8; Paquot, I, 610-618; Ypey, 
Letterk, geich. der System. Qodgel.,\l, 62— 67 ; Bonman , 1 , 81--88 ; Glasius, 1, 278— 282 ; 
Chr. Sepp. a. v. U, 88 , 272 ; Ekaptodia luguèrit in insperaium exceteum J. Goppenèvrgii. 
Fran. 1652 (waarin Griekache verzen , o a. van Ahr. de Oran en Ulr. Hnher). Het Progr» 



1) Van de toen nog onuitgegevene werken, vindtmen hier in slechts een Tractatus 
de sahbatho Chrutiano. Praeter studia eliam Theologica — zegt & Mark— quam 
Chronologica et Philologica am^verit, docere potest Fasciculus integer sappatationum 
Chronolofficanim , juxta paraphrasin Persicam Librorum Genesis et Exodi , ipains 
manu nitide detcriptam , quae xnecum communicaTit — Michael Basschius. 



190 

fimehre, gesteld door den Beotor Dom. Acroniu è Banu, aangehaald door a Marek, kwam i 
ons niet in handen. Z\jn grafschrift Blancardi Faneg, 88 ; Coll, Monum, 437. 



Guilielmus Cup. Wat sedert de stichting der academie nog niet 
had plaats gevonden, zag men tegen het midden der 17« eeuw gebeuren. 
De juridische faculteit werd nameiyk na den dood van Rhala en Wij- 
binga zamengesteld uit vreemden, d. i. niet-Friezen. Wissenbach, 
die al eenige jaren in functie was, werd den 19 Febr. 1647 tot 
primarius benoemd , in welke hoedanigheid de Pandecten voor zQne 
rekening kwamen; geljjktydig werden Cup, een Gelderschman , en 
Banck, een Noor , hem ter zgde gesteld* Van waar het verschijn- 
sel , dat de Friezen zich een kroon moesten laten ontrooven , die 
de Schotanussen , v. Beyma, Lycklama, Faber, Bouricius , Rhala en 
Wgbinga hadden gedragen? Geene andere oorzaak, meldt Huber, 
dan de ongelukkige , verfoeqelqke haast, waarmede de academische 
studiën werden ten einde gebragt. Die aldus de academie verlieten 
waren dan, bg het gemis van voldoende kennis en wegens hunnen onrijpen 
leeftijd, nog ongeschikt om onderwas te geven. Van academische opleiding 
verder verstoken en gewikkeld in de beslommeringen der praktqk, wa- 
ren zy weldra nergens minder voor geschikt , dan voor een katheder. 
Van daar in Friesland het toenmaals verbazend gebrek aan personeel, 
waaruit een goed regtsleeraar kon gekozen worden. Onder deze om- 
standigheden was Huber^s geboortegrond geluk te wenschen met een 
man als Cup, wiens kunde door den tqd en het ambt, dat hij bekleedde, 
was gergpt ; in wien men een uitstekend leeraar kon verwachten , die 
overvloedig had beantwoord aan 't geen daartoe werd vereischt 

Cup was te Zalt-Bommel geboren den 6 Jal\j 1604. Petras Cup en 
Elisabeth van Wely , zigne ouders , leden van deftige en invloedrijke 
familien, hadden bij de opleiding van hun zoon het/e^^inaJen^e betracht 
Na immers aan de Latijnsche school ter zyner geboorteplaats, waar van 
Galen toen rector was , alle klassen te hebben doorloopen, werd hg nog 
naar de Latgnsche school te Leiden gezonden , ten einde goed onder- 
legd eerlang aan de academie aldaar z\jne studiën met meer vrucht 
te kunnen voortzetten. 

Aan 's lands oudste hoogeschool onderwezen Gilb. Jacchaeus en Franco 
Burgersdgk hem de wgsgeerige wetenschappen , Dan. Heinsius en G. J. 
Vossius de humaniora. Hoe z\jne regtsgeleerde studiën onder £v. Bronck- 
horst, Cunaeus en anderen hoogst doelmatig werden geleid, dat heeft 
Huber uitvoerig ter navolging voorgesteld aan Franeker*s academiejeugd, 



191 

toen de verdiensten van z|jn gestorven ambtgenoot zonder ophef door 
hem werden herdacht. 

Na openlgk gedisputeerd te hebben de privatis delktis , promoveerde 
onze Gup den 15 Januarg 1627 , met groeten lof. Ofischoon hg zich te 
Leiden wel als advocaat liet inschreven , werd door hem voortaan toch 
meer werk gemaakt van privaatonderwigs aan studenten, dan van de 
praktijk. Inmiddels begaf hij zich in den echt met Geertruid Gorden , 
eene joffer van Schotsche afkomst. 

Voor den Veluwschen regts-katheder , dien hg in 1634 heeft beklom- 
men, zullen zijne Leidsche leermeesters hem ongetwijfeld hebben aan- 
bevolen, op grond van de praktische geschiktheid , die hq zich naast 
uitstekende theoretische kennis verworven had. Dat h\j daar de In- 
stituten behandelde , mag men afleiden uit zqne Dispuiatianes ad Insti- 
iutiones impériales, Harderv. 1638, aan Yriemoet onbekend gebleven. 

Tevens zag hg zich het onderwgs in de zedekundige wgsbegeerte op- 
gedragen. 

De bekrompene bezoldiging van /550 in aanmerking genomen, zal hg 
gaarne naar Franeker zgn vertrokken, waar hem /800 tractement 
wachtte. 

Wars van gunstbejag en vlegerg virgdde de ongekunstelde, degelgke, 
man zich hier geheel aan zgn ambt; de achting en genegenheid van 
medeburgers , ambtgenooten en leerlingen werden hierdoor ruimschoots 
z^'n deel ; zgn zinspreuk probitas laudatur et alget zag hg voor zich zel- 
ven waarheid en werkelijkheid worden. Weinig nut er in ziende om 
zijne leerlingen te vermoegen met vraagstukken aan verouderde Ro- 
meinsche regtstoeslanden ontleend , beschouwde hg zijne taak als regts- 
leeraar om inzonderheid die deelen der wetenschap te behandelen , 
welke in Themis zalen van praktische toepassing waren, 't Geen hg 
in 't licht heeft gegeven , staat dan ook in onmiddellgk verband met 
z^'n academisch onderwijs. Of zgne Disputt, ad Instittda (elders ver- 
meld onder den titel In Ubros InstUutionum disputationes), in 1650 te 
Franeker uitgegeven , alleen een herdruk , dan wel eene geheel nieuwe 
bewerking van zgn Harderwgkschen arbeid zgn, kunnen wg, bg het gemis 
van beide werken , niet beslissen. Huber waardeerde ze zeer , wegens 
des schrgvers belezenheid , scherpzinnigheid en helder oordeel. Zg wer- 
den gevolgd door eene Disput de lege Falcidia , Fran. 1649 , — ook op- 
genomen in De successionibus disptUationes XXVI , Fran. 1651, — endoor 
Be OUigationibtis di^mtationes XXVm, Fran. 1654 ; waarvoor de Ged. 
Staten hem /150 vereerden. Een Fasdculus Dissertaiionum juridicanm, 



192 

Eespandmte per Mum Vinando Oup , in qtuUuor Inatitt. libroi D. lustmam^ 
zag in 1664^ ten zelfden jare zagen ook zgne Notae et Anmadversumes 
in Insiüutianes lustin. het licht 

In 1655 beproefden de Curatoren der Geldersche academie hem we- 
der te winnen, maar de Friezen wisten, door zgntractement tot/ 1000 
te verhoogenf den man te behouden, «wiens diensten ende goede officien 
een yder genoech bekent waren^' O* ^^ den dood van Wissenbach werd 
Cup in diens plaats primarius en als zoodanig met het onderwijs in 
de Pandecten belast Geiyktig zag h\j zgne jaarwedde verhoogd tot 
ƒ1200. Huber, zijn nieuwe ambtgenoot, onderwees voortaan de In- 
stituten 3). 

Hebben wg al een en andermaal gel^enheid gehad op te merken, 
dat vele hoogleeraren , die niet op Frieschen bodem geboren en geto- 
gen waren , te Franeker soms lang tegen de derdedaagsche koorts had- 
den te worstelen, Cup ondervond zulks ook dertig maanden lang. Zp 
geheugen had er zóó onder geleden , dat hg , die vroeger voor de vuist 
dicteerde, sedert van eene schets gebruik moest maken. Ook trof hem 
in 1652 eene andere ramp, het overlijden van zgne Geertruid, die hem 
zes jongens en een meisje had geschonken. 

Hertrouwd met Catharina Reneman , wier vader admiraliteitsraad was 
te Harlingen , zag hg z\jn kroost nog met een drietal vermeerderi 

Deze echt, die gelukkig was, even als de eerste , werd den 16 Janu- 
arg 1667 door des hoogleeraars dood ontbonden. 

Mens erat hac Tecum , CUPI doctiBflime , luee 

In dubia nodom Bolvere lite nova. 
At tibi non litU , sed tota est cnra PneUae , 

Coi sine lite vacas , qoam sine lite colis 
Dnmqne alüa quaeris praedam tibi dncere ab oris ; 

Ipse tnae vidi qnae fit Amiea donuL 
Non minuB lila proeis, doctoqne eat digna Marito, 

Qnam CUFII Tbalamis , Ta Catharina tui. 

Dit heeft Henr. Neuhusius den waardigen man toegezongen. 

ü. Haber « Oratio qua — J). Ouiüelmo Oup — jMrentavit, Fran. 1667 ; ook onder den titel 
De natalibui, vUa, studiü et exitu — Ouilielmi (^^ — opgenomen onder Ulr. Hnberi Opera 
minora, Tng. 1746, I, 266-286; Vriemoet, 887—894; Bonman, I, 75—77; H. Nen- 
husina , 268 ; ZQn grafschrift Blancardi Paneg, 00 ; CoU, Monum. 489. 



1) G. R. 14 Junii 1656 , S. K 29 Maart 1656. 

a) G. R. 18 Maart 1666, Yergel. met die yan 90 M$i 1668. 



193 

Dofflinicus Acronius è Buma, ook wel &Bouma,een 
zoon van prof. Joh. Acronius, geboren te Groningen in 1611, dus kort 
Yoor dat zyn yader naar Wezel vertrok, kwam den 31 January 1623 , 
toen hg zqn 16o jaar was ingetreden , te Leiden studeren. Daarna ont- 
moeten wq hem weder in 1634 als praeceptor te Harderwijk. Of hq 
zijne studiën te Leiden of wel elders ten einde heeft gebragt, bleek ons 
niet Alleen hebben wy vernomen , dat hy een geliefd leerling is ge- 
weest van prof. M. Z. Boxhom , en dat deze hem den maatschappe- 
lijken ladder hielp opklimmen. 

Toen Acronius in 1635 was «gelogieert in de corte begynestraet 
naest het vliegende vendel, tot Haerlem'' schreef Boxhorn hem nl: 
Quod discedenti tibi a me promissum fuit differre — nefas existimavi. 
Aegre admodum a te sum divulsus , cuius ingenium et modestiam sin- 
gnlarem diutius voluissem contemplari. Disces experiendo, ubi volueris, 
nihil praeter occasionem bene de te merendi hactenus mihi defuisse. 
Quamprimum illa se obtulerit , quidquid ad promovendum ardorem tu- 
orom studiorum et incrementum honoris facere existimabo, libens me- 
ritoque impendam. In het volgende jaar ging de praeceptor van Har- 
derwijk , voorzien van eene aanbeveling van Festus Hommius, naar eene 
andere, niet genoemde, betrekking solliciteren, zonder evenwel te 
slagen. Hg zag zich vervolgens te Harderwijk tot conrector bevorderd. 
In 1642 werd Acronius rector van de Latqnsche school te Steenwqk , 
weshalve den 19 Maart 1642 zgne betrekking te Harderwqk door D. 
Thomas Hu^ges werd ingenomen. 

Terwgl hij te Steenwgk stond , benoemden de Staten hem den 19 
Februarfl 1647 , op ƒ800 tractement , tot Eloq. et historiae politicae 
Professor te Franeker , en dit in de plaats van Winsemius. Drie jaren 
lang had men de vacature dus onvervuld gelaten. 

Acronius zou zich b^na uitsluitend tot de openbare collegien bepaald 
en weinig privaat-onderwqs hebben g^even. Vriemoet vond hem dan 
ook ergens beschreven als een traag en lui mensch. 

Op hem , en waarschgnlqk mede op zgn ambtgenoot MoU, zinspeelde 
ook prof. Vitringa, toen hij in de Iflkoratie op U. Huber vermeldde: 
hl historiis publice audivit docentem Cl. Virum Dominicum Acronium , 
ciun Unguae Latinae Graecaeque vix ulla turn temporis aProfessoribus 
haberentur Exercitia Domesüca ; sive quod ipsi in obeundo hoc munere 
suo minus adsidui fuerint, sive quod studipsi — illa exercitia tanquam 
ioferiora aspemarentur. Van des hoogleeraars arbeid is ons gebleken , 
dat Dominicus Fogelsang , een Franeker van geboorte , onder het prae- 
Dl. n. 13 



194 

sidiiim van Acronias , in 1649 eene Orath de statu Frisiae , L. B. 1649, 
heeft gehouden , en dat zyn neef Joh. Acronius k Buma in 1655 onder 
zijne leiding een carmen reciteerde , getiteld : Iter ad Inferos somnio 
poetico adumbratum , 't wellc oolc gedrukt is. In 1651 gaf Acronius eene 
Historia civUatis uit, slechts 65 blz. heslaande, en waarschgnlgk bestemd 
tot leiddraad bij het onderwijs. 

Bq de anvaarding van het rectoraat in 1652, boden verscheidene stu- 
denten hem hun gelukwensch aan in Grieksche , Latijnsche en Neder- 
landsche verzen. Toen Acronius in het volgende jaar aftrad , hield hij 
eene Oratio de causHs institutae Maffnificentissimae apud Frisios curaielae. 

Negen jaren heeft hq te Franeker gestaan , want de 15 Maart 1656 
werd zgn sterfdag. Z\jne echtgenoote Susanna Maria van Aitzema beviel 
na z\jn dood van een zoontje, dat zq naar den vader noemde. Zij is 
hertrouwd met den advocaat Joh. Buining. 

De naam k Buma of k Bouma, welken onze hoogleeraar voerde, doet 
ons vermoeden, dat hq van moeders zqde afstamde van Gellius Faber 
de Bouma, den bekenden Hervormingsprediker. Men treft dan ook den 
voornaam Gellius in het geslacht Acronius aan. Immers promoveerde 
Gellius Dominicus van Acronius , Leovardiensis , den 31 Mei 170 7, te 
Franeker, tot doctor in de regten. 

Vriemoet , 895 - 897 , Add. 8 , met M^b. aantt. van £. M. Tan Burmaaia ; H. Nenhntini, 
268; Flausui Aoadem. datu» felicits, Jiupictü Reetoratu* -^ D, Daminiei Acronü k Biau. 
Fran. 1652; Jcia Curalorum Seholae Harderovieeimt , waarait odb eenige berig:ten z^o me- 
degedeeld door Mr A. W. Hoeth , vroeger Secretaris dier gemeente ; Correspondentien Tan 
Acronins , in het archief Gabbema , Pak N. 



Petrus Molljde 51-jarige rector te Sneek , werd den 19 Febru- 
arü 1649 in de plaats van Chr. Schotanus tot hoogleeraar in de Griek- 
sche taal benoemd, op eene jaarwedde van ƒ700. Een zestal zijner 
vroegere leerlingen verwelkomden hem b\j zgn optreden met Grieksche 
en Latijnsche verzen '). 

Den 26 of 29 Nov. 1596 was hij te Sneek uit een deftig geslacht ge- 
sproten. Johannes Moll , schepen aldaar , en Botje Peters waren zqne 
ouders Van de Latijnsche school ter zflner geboorteplaats tot het aca- 
demisch onderwfls bevorderd, was hö den 14 Febr. 1617 te Franeker 



1) Carmina D. Petro Moll, 1. ü. D. unanamiter d discipulU quondam suis 
cnnsecrata , cum non absnue omnium applausu et voto Graecae literaturae — PrO' 
fesior salutareiur. Fran. 1647. 



195 

student geworden. Na de propaedeutica wgdde Mol! zich aan de regten, 
totdat het rectoraat te Sneek hem in de loop z\jner studiën te beurt 
Yiel 

Het verkrijgen van deze bezoldigde betrekking had ook ten gevolge , 
dat hij weldra met Ulrica Hannema, de telg van een oud geslacht, in 
1; huwelijksbootje stapte. In 1625 promoveerde hy , doch onze rector 
ging zich toch niet aan de regtspraktgk wgden. 

En als rector, én als hoogleeraar zou h\j zich door eene naauwge- 
zette waarneming van zgn ambt hebben onderscheiden. Hieraan paart 
zich de lof, dat h\j een vredelievend en opregt mensch, tevens een 
trouw vriend was , hoöelgk en beschaafd in den omgang. 

*t Eenige dat hij voor de pers bewerkte waren Longi Pastaralium de 
Ikuphmde ei Chloë libri 17, c. versione et notis. Fran. 1660. Dat de ver- 
taling van Jungermann , die reeds in 1605 was verschenen , hem on- 
bekend bleef , pleit niet voor z|jne kennis van de historia literaria. 
Nic. Heinsius achtte Moll's vertaling niet eens zoo goed als die van 
Jungermann , en betuigde ook niets nieuws in de noten van onzen hoog- 
leeraar te hebben aangetroffen. 

Moll bereikte den ouderdom van 73 jaren. Zyn sterfdag was name- 
Igk de 29 October 1669. Weinige jaren te voren was zjjne wederhelft 
hem reeds ontvallen. Kort voor zyn dood trof hem nog de smart , 
dat zijn ambtgenoot en schoonzoon prof. Frencelius, gehuwd met MoU's 
eenige dochter Gelke of Gellia, hem ontviel. 

In de groote kerk te Sneek , waar MolPs gebeente rust , lazen wy 
meermalen aan een pilaar het grafschrift , dat die dochter aan 's vaders 
nagedachtenis heeft gewijd. Prof. Michaël Busch hield de Igkoratie, die 
niet gedrukt is. 

Vriemoet, 898-402; Baders, 887—889. 



Laurentius Banck, geboortig van NorkSping in Zweden, kwam 
als lib. art. Mag. te Franeker , waar hg den 22 Februarg 1641 zich 
als student liet inschreven. Den 3.0ct. 1640 was hë, 23 jaren oud, te Leiden 
ingeschreven. Met toestemming van Verhel en Phocylides , gaf de Senaat 
hem den 27 Nov. d.v. reeds verlof om private collegien te geven , zoo 
over de philosophische wetenschap in 't algemeen , als over de logica 
in het bijzonder. Van ada püblka had hg zich te onthouden , voor he- 
terodoxie zich te wachten : deze voorwaarden werden hem gesteld. 

Xa eenigen tyd ondernam hg eene buitenlandsche reis naar Frankrijk, 



196 

Italië en Spaqe , vooral , naar w\j vermoeden , met het doel om zich te 
bekwamen in de kennis der Romaansche talen. 

Gedurende het laatste jaar der regeering van Paus Urbanus YlIIen 
tgdens het optreden van Innocentius X hield hq zich te Rome op. Ofischooii 
niet-Eatholiek wist hg zich daar nauwkeurig op de hoogte te stellen 
van de gebruikelgke plegtigheden bg de wgding van den nieuwen Paas. 
Teruggekeerd gaf hg daarvan een naauwkeurig verslag, onderden 
titel : Roma triumpJians , seu Actus inaugurationis et coranaHonis Itmo- 
centii decitni, Pont. Max.^ hrevis descriptie. Fran. 1645, welk werkje in 
1656 een herdruk beleefde. Verhel en FuUenius , die het met lofver- 
zen inleidden , titelen den schrgver als I. U. D. en Orator eximios. 
Daar ons niet is gebleken , dat hg vóór zgne reis de doctorale waar- 
digheid bezat, is het vermoeden geoorloofd, dat dieonderwglaaneeoe 
buitenlandsche academie door hem is behaald. VoortsishgteFraneker 
gebleven , misschien als privaat-docent , totdat de Staten hem den 19 
Februarg 1647 als buitgewoon hoogleeraar in de regten aan Wissen- 
bach toevoegden, op ƒ400 tractement»). Zgne vele vrienden, onder 
welke Nic. Amoldus , begverden zich om zgn optreden te bezingen in 
bgna alle talen van ons werelddeel. 

De ApplavtëtAS ac(idemici honori et famae D. LaureniU Banck — a sM-j 
ceribus amicis dicH , dedicati et consecraH , Fran. 1647, bevat toch Spaan- 
sche, Italiaansche , Poolsche, Boheemsche, Hongaarsche, Latgnscbe, 
Duitsche , Deensche , Zweedsche , Engelsche en Fransche verzen. Dat 
men daarmede eene hulde wilde brengen aan de uitgebreide taalkennis 
van den nieuwen hoogleeraar , ligt voor de hand. Zgne ervaring in 
de moderne talen bleek ons ook uit enkele zgner werken. De han- 
delingen van den Senaat gewagen van Banck^s Cbllegica BaXica ; Spaan* 
sche verzen maakte hg toen Andr. è Le^ewang , een Pruisisch edel^ 
man, de Franeker academie verliet, en bg de promotie van den 
Oostfries Hajo è Canckebeer ^). 

Misschien zou men uit Cup*s Oratio /unebris kunnen vernemen weQ 
deel van de regtswetenschap door Banck is onderwezen, maar Vriemoel 
schgnt die niet te hebben gelezen , en wg waren ook niet zoo geluk* 



1) Etenim , cum jam aliquandiu in Vestra Academia studionim gratia tixisseoi 
et ex peregrinationibus Gallicis, Italicis, Hispanicis etc. huc redux factus fulssem 
me , praeter meritum meum , vocatlone honorifica , ad Profesïionem juris pnblicami 
dignati estis , postea irero clementer fovistis et munifico honorario donastis, leide h! 
ia de Dedicatio toor de Taxa Cancellariae. 

a) Vgl. Pronemptica generao et nobiliss. D, Andr, a Lesgewang , no6i7i Prussi 
Fran. 1653, tn^EvquifJiiai honori et famae -^D. Eajonïs a Canckebeer Fran. ioat 



197 

kjg daarTan een exemplaar op te sporen* Mag men des hoogleeraars 
wetenschappelyken arbeid als eene vingerw^zing beschouwen, dan zouden 
wg moeten aannemen , dat h\j onderwerpen van staatsregt en het jus 
eanomeum behandelde. 

Van hem heeft men immers een zeer wetenschappelgk werk over de 
geschiedenis van het Pauselgk gezag , hetwelk van des schrgvers uit- 
gebreide bronnenstudie getuigt O- Het veel besproken register van de 
inkomsten , jaargelden en boeten der H. Curie gaf hg op nieuw uit , 
opgehelderd met belangrgke aanteekeningen (Taxa 8. CanceUariae Bo- 
mme, — nMs iUustrata , Fran. 1651). Drie uitgaven bezigde hg hiertoe ; 
de Keulsche van 1523 , de Wittenbergsche van 1538 , die in den Ocea- 
nus Juris van 1584 , en een in handschrift , hem te Rome door een 
Bemardgner Pater bezorgd. Wat in de eene ontbrak vulde Banck uit 
de andere aan. Jammer , dat hg niet den oudsten tekst tot grondslag 
gelegd en de afwijkingen, aan latere uitgaven ontleend, aan den voet 
der bladzijden vermeld heeft. Zgn arbeid zal nogthans voor de beoe- 
fenaars van dezen voor de Roomsche kerkgeschiedenis zoo curieusen 
bron altoos zeer belangrgk blgven '). 

Als door Vriemoet en Jöcher vermeld , kennen wg alleen bg name 
zjjne zes verhandelingen de privilegiis milUum ; Jurtsconsultarum ; studtosa- 
rum; mtfcatarum; midknmf en nóbüium; zgn Tractatus de duetUSy-Bi- 
garrie poiUtiche , o vera racoUa d' eUe piu natabüi prattkhe di stato nella 
CkrisHanUa ; IHssertationes de structura et ruptura aureae huUae Caroli 
17; Diseursus Academicus de jure aggratiandi ; en Dissert. de cansiUis et 
consiUarüs principum , — onderwerpen dus , die meestal de politieke reg- 
ten raakten en door Banck welligt voor het eerst in de collegiezalen 
te Franeker werden onderwezen. 

Bg deze geschriften van onzen hoogleeraar voege men ook : Dan. 
W^ern , Noh. Prussi , De Banccir^ptoribus dissertatio , sub Praesidio D. 
Laur. Banck , duabus Disputationibus puhlice antea discussa , jam vero in 
Jormam Tractatus redacta. Gum ejusdem Praefatiane. Ed. auct. Fran. 1650. 

Vijftien jaren was Banck naast Wissenbach, Gup en Huber, werkzaam. 
Den 13 Oct. 1662 overleed hg, nadat de Gedeputeerden kort te voren 
(25 April), behoudens de goedkeuring der Staten, zgn tractement tot 



1) De tyrannide Papae in reges et principes Christianos dioicepsis. Fran. 1649. 
Prof. MoU leidde het werk met een Grieksch , Acronius & Buma met een Latjjnsch 
vers in. Banck was dus by de hoogleeraren wel gezien. 

*) Vgl. Bayle , artt. Banck en Pinet. Eene bibliographie Tan de Taxae S. Can- 
ceUariae et poenitentiariae Apostolicae ^'éxQ zonder uitzondering zeer zeldzaam zyn, 
yindt men in het Dictionn, nittorique van Prosp. Marchand , aan te Tullen met de 
iociinabeleDi welke Hain opgeeft in zgn Repert» bibliographicum. 



198 

/600 hadden verhoogd, omdat hg «yan s\jQ diensten ende neerstighe^t 
goede getuigenisse'' geleverd had, en ƒ400 geen bestaan gaf. In colle- 
gien over moderne talen zal hg tevens een middel tot zgn onderhoud 
gevonden hebben. 

Vanzgnehuisselgke aangelegenheden is ons niets gebleken. Dat hij on- 
gehuwd bleef, althans geene weduwe en kmderen naliet, leiden wij af uit 
de omstandigheid, dat de Senaat van zgn overlgden kennis gaf aan den 
Magistraat te Norköping , met verzoek om des hoogleeraars familie er 
mede bekend te maken, terwgl Wissenbach, Arnoldus en Cup ,om 
het sterfhuis te redden tot Commissarissen gesteldt^' zijn. 

Gnil. Cnp, Orat, funehrit in obiium Laur, Banek, Fraa. 1662^ stond ons niet ten dienste. 
Vgl Vriemoet, 403--405 ; Niceron, XLI. 882; Zyn graÜMhrift Blaneardi Pan^. 91; Coü, 
Momm. 447; JDiar. I, 265, 284, S96. 



David Anguilla Rosaeus. De Staten hebben den 16 Maart 
1648 «om bewegende redenen goedt gevonden, dat David Anguilla Bosée 
in de Academie tot Franeker publgck sal profiteren en lesen polUicam 
didacttcatn sagatam et togatam^ en mede linguas exo^icas profiteren. Edoch 
sonder tractement." 

Deze persoon schijnt zich destgds in Frieslands hoofdstad te hebben 
opgehouden. Daar gaf hg in 1647 ten minste twee werkjes uit , die 
aan Yriemoet zgn ontsnapt , en waarvan de titels ons eerst bekend 
werden uit de rgke Bibliotheca Oiseliana, namelijk: Institutie astrono- 
mica en Eectameron geometricum. Het eerste is ons niet in handen 
gekomen; van het tweede hebben wg een exemplaar voor de biblio- 
theek van het Friesch Genootschap verkregen, waardoor is gebleken, 
dat de titel volledig luidt : Eectameron Geometricum , ofte Nieu Onder%oys 
der Landt-Meterye : Waer door yemandt, in den tgdt van ses Dagen, de 
Landt'meterye ^ sonder Beken-konst, genoechsaem ende seer lichtélgck kan 
leeren: Zynde hier achter noch tot een Aen-hanghsel hy-gevoegt^ een corU 
Methode, Coherentie ende aen-een-Jianginge der gantscher Theologie. Boor 
D. AnguiUa Bosceo. Tot Leevw. Gedruckt by Claude Fonteyne, 1647 (UI 
blz. kl. 80). In de opdragt aan de Staten verhaalt de schrijver , dat 
hij dien arbeid in 't licht heeft gezonden ,tot dienste van de Genereuse 
Friesen , ende om haren arbeydt te verlichten — mijn beginsel nemende 
van de quadrate Figuyren , als Figuyren , die in den eersten bekent 
ende ontdeckt moeten werden , opdat wg de natuyre van de selve ken- 
nende , te lichter alle andere Figuyren tot het Quadraet mochten bren- 
gen ; ten tweden , hebbe ick met ooghen — sienclycke ende Liniale de- 



199 

monstratien , sonder behulp van de Reken-konst , de maniere om ver- 

j scheydene triangulare , circulare , en bochtige Fjguyren tot een quadra- 

I tuyre te brengen , klaerlflck aen-ghewesen , ende bevesticht , alhoewel 

! ick de ware wech om het quadratum circuli te krijghen , tjder een niet 

en wil verbreyden ende bekent maken , nochtans sal in corten tjgdt, met 

Godt de voorste , bigcken , dat ick dat selvighe gevonden hebbe.'^ 

Van de « Coherentie*' zegt h\j eerst van plan te z\jn geweest, om 
haar .achter in 't Latgnsche Exemplaer van dit werck te beschrijven , 
op dat dese by-een-hanginghe ofte Methode , dienstich voor de memorie 
der stadenten mochte wesen , dewelcke andersins veelt\idts , als in 't 
wilt studeren ; want , daer en is niet , dat de studenten meer aiF-kee- 
rich maekt, als verwerringhe ende menichte van Boecken." Met het 
Yoornemen om weldra *mqne Instituten, in wat faculteyt het mach 
zijn , die nu wel beschreven by my legghen," ter perse te zullen bren- 
gen , gaf h$ dit weinige bg voorraad uit , .tot ghergiF van veele God- 
vruchtigen , en Lieffhebbers van Gods H. Woordt , die gheen Latgn en 
verstaen." Schgnt het alleen in een verward brein te kunnen opkomen, 
om een boek over de landmeetkunde , te schrijven, met een aanhangsel 
over theologie , onderwerpen, waartusschen geene naen-een-hanginghe" 
bestaat, wg durven hetgeen Rosaeus schreef toch geen wartaal noe- 
men. Wjg willen liever het er voor houden, dat hg speculeerde op 
eene academische betrekking , en het kleed der vroomheid aantrok, om 
de Staten ten aanzien van zgne werkelgke gedaante te verschalken. 
Moge zulks hem aanvankelijk zgn gelukt , spoedig , vergat hg zgn rol. 
Weldra kwamen immers over zijn zedelgk gedrag slechte geruch- 
ten in omloop. Hg zoude zgne vrouw Pleuntje Ysbrants, met wie 
hij te 's Heer-Jansdam getrouwd was , verlaten en aan eene bur- 
gerdochter uit Leeuwarden trouwbelofte gegeven hebben. De magistraat 
van Delft verstrekte zelfs een certificaat over zgn slechten naam en 
faam. Curatoren vonden hierin aanleiding om bezwaren te opperen 
tegen zijne introductie ; de Gedeputeerden gelastten echter (29 Jung 
1648) dat Rosaeus moest geinstalleerd worden als extra-ordinarius. 

Alvorens hem een protest te hebben voorgelezen, doch onder aanbod van 
vriendschap, als hij zich van de daaraan vermelde smetten konde zuiveren, 
werkte de Senaat daartoe niet mede. Maar onze professor extra-ordina- 
rius bekreunde zich daarover niet, en ging liever ten zijnent drinkgelagen 
aanleggen van meer dan twintig studenten, zelfs eens in den voor- 
avond van den nacht «wanneer de Christelijcke Gemeynte haar tegen 
den morgen prepareerde tot het heylich Auontmael des Heeren." 
Het doel om zgne gasten , zoodra zg op de hoogte van het feest wa- 



200 

ren , vooraf in geieedheid gebragte getuigschriften ten zgne voordeele 
te laten teekenen , was hieraan niet vreemd. Nog erger. In het be- 
gin van 1649 werd hg werkel^'k voor den Senatus Judicialis vervolgd 
door Barbara, Jurriaen SchouweUs dochter, van Leeuwarden, >die 
verclaert, dat hg onder schijn van trouwbelofte haer vleeschelljck be- 
kent ende een sone bij haer gewonnen heeft." 

Rosée liet in deze zaak verstek loopen , gaf zelfs den pedel , bij de 
beteekening eener citatie , het bescheid : ,Niet te doen te hebben met 
alle het doen der Professoren, et cum dicto manu percussit nates, 
digitis concrepuisse , ore sibilum edidisse atque dixisse Potip, mandan- 
tem insuper haec ad ipsum Senatum referre" , — hetwelk de pedel Jac. 
Tabacaüus natuurlijk niet naliet. 

Reeds had de Senaat eene uitvoerige remonstrantie aan de geweste- 
Igke overheid tegen hem ingeleverd, 't Gevolg hiervan was, dat Rosée's 
aanstelling den 8 Maart 1649 werd ingetrokken , onder toezegging van 
ƒ300 , te betalen bg de teruggave van het stuk , — et laetata est Aca- 
demia, llberata turpi hoc carcinomate — zegt Vriemoet. Van Rosée's 
verderen levensloop hebben wg niets vernomen. 

Vriemoet, 406 — 408 , en de daar aangehaalde Aeta Senaiut, 



Louis Parent zag zich bg S. R. 3 Aug. 1649 eene toelage van 
/150 verzekerd, daar hij , wonende tot Franeker, geboren te Bloijs, 
Medicinae Candidatus, eenige jaren herwaarts (den 9 Julg 1646 had 
de Senaat hem daartoe verlof gegeven) eenige notable diensten gedaen 
heeft in het institueren van de jeucht in de Fransche , Italiaensche en 
Spaensche tale , sonder ter contemplatie van sulx yets genoten te heb- 
ben—des hy geholden sal wesen hem in de institutie vlijtigh te be- 
neerstigen". Zgn onderwijs kreeg hierdoor een publiek karakter, want 
in de Resol. 22 Febr. 1650, waarbij hem ƒ300 toegestaan werd, von- 
den wij hem niet benoemd tot Extraord. Prof., maar wel stilzwijgend 
als zoodanig beschouwd. 

Als motief voor deze tractementsverhooging werd namelgk aange- 
voerd: ffuaerdien Louis Parent, Medicinae Candidatus en Extraordina- 
rius Professor, goede diensten is doende — door het lesen en institueren 
soo publycq als privatim in de Fransche , Italiaensche en Spaensche 
talen". 

Misschien was toen reeds besloten hem dien titel te verleenen, want 
het diploma , dat hem daarop regt gaf , en 't welk den 2 Maart dv. 



201 

aj&n den Senaat z^nerzQds is overgelegd , droeg de dagteekening 23 
Februarg. 

Men kent yan hem Le guide des moeurs , des affections et du vo^ageur 
Fran. 1659; Le Talltau des Merveüles de Wnivers, Fran. 1661, een uit- 
gebreid en weinig bekend dichtwerk in 4o; terwijl F. Halma in 1722, 
onder den titel : Nietigheid van het Menschdom , eene vertaling gaf van 
een werkje van Parent. Op den titel van het tweede boekske noemt 
hg zich Parisien. Nu is den 28 Sept. 1636 te Groningen een Ludovicus 
Parens gratis ingeschreven als Theol. Stud., Viatrensis inparva Britania^ 
oud 22 jaren, omtrent wien in het album vermeld wordt, dat hij reeds 
te Parys en te Gambridge de humaniora had beoefend en zich nu aan 
de theologie ging wgden. Aannemende dat Parens eene drukfout is 
voor Parent , komt het ons waarschgnl\jk voor , dat wq daar denzelfden 
persoon ontmoeten. Mogelijk heeft hij wel als gouverneur van aan- 
zienlijke jongelieden verscheidene landen en academiën bezocht en in- 
middels de kennis verkregen van de talen, die h\i onderwees. 

Hg is ongetwijfeld een bekwaam man geweest, die de algemeene 
achting genoot. Meermalen begroette h\j jonge doctoren met Fransche 
verzen. In 't Latijn bezong hg het huwelgk van den raadsheer Hen- 
ning George Andreae met Frouk van Scheltema; naar aanleiding hiervan 
maakte zgn leerling Henr. Neuhusius een vierregelig versje ter eere 
van den praeceptor venerandus. Parent overleed in Augustus 1663, 
nadat bij S. R. 2 Jul^j bevorens zgn tractement nog met /lOO verhoogd 
was, om ,de recommandatie van Curatoren op de goede qualitei ten ende 
meriten van desselfis persoon , leven ende institutie'\ Magdalena le 
Thuillier , zgne weduwe , bg wie hg twee kinderen naliet , was eene 
Haagsche. Hg had haar in 1655 gehuwd. Zij hertrouwde ten jare 1668 
met £gb. van Lycklama , provinciaal landmeter. 

Vgl. Vriemoet^ 409, met MSS. aantt. van Barmania; Add. 8 ; Henr. NenhusiuB, 125. 



Ghristophorus Munsterus ontleende zijn geslachtsnaam 
aan Munster, het geboorteland van zgn vader of grootvader, welke laatste 
vaandrig was in dienst der Vereen. Nederlanden. 

Leeuwarden werd den 13 Julg 1614 zijne geboorteplaats; aan de La- 
tijnsche school aldaar ontving hij onderwijs; den 21 Oct. 1632 kwam 
Ghristophorus aan de Franeker academie in de philosophie en theolo- 
gie studeren. Verhel , van Dam , Coccejus en Maccovius worden als 
zgne leermeesters genoemd. Na een examen voor de theologische fa- 



202 

culteit den 20 Maart 1639 proponent geworden , zag hg zich juist een 
jaar later beroepen tot predikant te Hemelum en Mims. Met Simckien 
Hinnes , wier afkomst niet gemeld wordt, sloot hij in 1642 den echte- 
Igken band. 

Daar hg ook een en andermaal naar de provinciale Synode afgevaar- 
digd werd , mag men aannemen , dat hij een bekwaam en geacht pre- 
dikant was. Tegen rondreizende Jezuiten gverde h|j zeer, en schroomde 
niet met hen disputen te houden. Op aanbeveling vooral van Johan van 
Aylva , Grietman van Hemelumer-Oldephaart , en Yolmagt ten lands- 
dage, viel hem den 14 Maart 1651 het professoraat in de logica en 
philosophie ten deel , dat door het overladen van zgn academie- 
genoot Phocylides Holwarda vacant was. Verhel bevorderde hem niet 
lang daarna tot Magister artium. De disputen, die hij van 1652—1655 
leidde, zijn onder den titel Disputationes de natura disciplinarum et h- 
gices , in 1655 uitgegeven , tegelgk met zjjn Commentarius analyticus in 
Isagogen Parphyrii et lïbros Aristotélis de categorüs et interpretatione. Se- 
dert 1656 begon h\j zwaarmoedig te worden , te klagen , dat ambts- 
bezigheden hem overstelpten, en dat hij berouw gevoelde den kansel voor 
eene vergulde ellende te hebben verlaten, en wat dies meer zij. Kwaad- 
sprekers maakten zijn gemoedstoestand daarenboven nog droeviger, 
terwijl hij inmiddels ook ligchamelgk was begonnen te Igden ^). 

Op zgne getrouwe plichtsvervulling moet die toestand trouwens geen 
nadeeligen invloed hebben uitgeoefend , want de Gedep. Staten verhoog- 
den in Sept. 1659 z\jn tractement van ƒ700 tot/ 800, «geooegsaem ge- 
informeert synde van de goede diensten bg Chr. Munsterus''. 

B\j zgne ambtgenooten was hg tevens geacht Den 24 Maart 1660 
overleed hij , bg zijne wederhelft , die hem overleefde ^), geene kinde- 
ren nalatende. 

Prof. MoU hield de oratio funebris, die niet is uitgegeven. Voor de 
Disputationes metaphysicae de ente ejusque distinctianibus (Fran. 1661), een 
opus posthumum van onzen Munsterus, plaatste prof. Terentius z\jn 
levensberigt , na hem reeds korter in een Epicedian geschetst te hebben. 



1) Gui accedebat malignorum hominum, publico exitio repertorum, et poenis 
Dunquam satis coSrcitorum , fallacissima Hogua : quos eisi jurameoti religiose prae- 
stiti et arctioris amoris 6des obligaverat , egregiis tarnen conatibus lascifa liogoa 
manuque obfuisse, ac requiem aoimi magno cum saniiatis nocumento inter tarbasse, 
ex acerrimo doloris sensu, auem animo vultuque prae se feire videbatur, nota?imus. 
Ph. Mattbaeus, Progr, funebre. 

2) Zy komt nog voor als eiscberesse in een proces voor den Sen. Judic. 15 
Juny 1664, en 2t Junij 1665. Haar naam schijnt aan Vriemoet onbekend te zijn 
gebleven. 



De werken van Munsterus kwamen niet onder ons bereik, dus ook niet 
de necrologie van Terentius , waaruit Vriemoet heeft geput. Zy'n ambt- 
genoot Ph. Matthaeus Sen. noemde hem een ingeniosissimus philosophus 
ac honoratissimus collega. 

PhiL Matthaeiu, Frogr, ftmebre , Fran. 1660; Vriemoet, 410-413; Paqaot, UI, 668; 
Tob. Gutliberleth, Foemaia, 201. 



Nicolaus Arnoldus,de opvolger van Joh. Coccejus alsTheoI. 
prof. was een geleerd man, geheel in de dogmatische rigting van 
Maccovius , Vedelius en Cloppenburch, echter geen dr\jver, die de Kerk 
in vuur en vlam zou zetten. Lesna , eene niet onaanzienlgke stad in 
Polen, had hem den 17 Dec. 1618 zien geboren worden uit het huwe-* 
lijk van Michael Arnoldus , of liever Adelti , zooals hun geslachtsnaam 
eigenlijk was, en Anna Gertichius. Op vieijarigen leeftgd ontviel hem 
zijn vader. De moeder liet hem aan de school te Lesna in de klassieke 
letteren onderwijzen. J. A. Gomenius , die toen zyne Janna linguarum 
aan de scholieren in de pen gaf, was daar een z\jner leermeesters. 
Bestemd voor den H. Dienst , ontving Nicolaas voorts piivaat-onderrigt 
van Eeckermann. Door de Synode van Ostrorog tot acoluthus be- 
vorderd , vergezelde hjj den superintendent Orminius bg het kerkvi- 
siteren. Tegen het einde van 1635 kwam h\j aan het gymnasium te 
Dantzig de humaniora en de theologie beoefenen; in 1638 keerde h\j 
naar Orminius terug om zich nog een jaar praktisch tot het herderl^k 
werk voor te bereiden. Daarna zag h\j zich te Jablonow, in Podolie, a&n 
het hoofd der school , weldra ook als slotprediker van graaf Joh. de 
Potok Potocki met de leiding der kerkelijke gemeente aldaar belast. 

Daar zign aanleg veel beloofde, werd hem van vele z\jden geraden 
nog eenige buitenlandsche universiteiten te bezoeken. En het zal zeker 
de naam van z\jn landgenoot Maccovius z\jn geweest, die hem naar 
Franeker voerde, waar Arnoldus den 24 Aug. 1641 zich in 't album der 
academie liet inschrijven. Maccovius en Vedelius hoorde bg de the- 
ologie , Coccejus het Oostersch onderwijzen. Uitstapjes naar de Gro- 
ninger , Leidsche en Utrechtsche academiën deed h\j in 1643. Ontbrak 
hem te Franeker voor de beoefening van het Fransch de gelegenheid 
niet, — om het Engelsch grondig te leeren stak hg in 1644 het Ka- 
naal over en vertoefde zeven maanden meestal in Londen. Vóór zgn 
vertrek nog gaarne eene Engelsche hoogeschool willende bezoeken , 
waagde hij eene reis te voet naar Cambridge ; maar daar vond hq al- 
les gesloten, wegens den gespannen politieken toestand des lands. 



304 

Toen b\i nu te Franeker terug kwam om zgne stadiën te hervatten, vond 
hg Coccejus en Gloppenburch inmiddels als hoogleeraren in de theolo- 
lie opgetreden. Z\jn verder verblijf alhier maakte Amoldus zich ten 
nutte om de Nederlandsche taal magtig te worden en zich te oefenen 
in het prediken. Eindelijk dacht hg voor goed naar zgn vaderland te 
zullen vertrekken. Maar neen. Zijne liefde voor Riem van der Nitzen, 
eene dochter van aanzienlyken huize te Minnertsga , met wie hg in 
1645 den echtelijken band knoopte , zal wel de naaste aanleiding zijn 
geweest, waarom hij voor de Franeker Classis het proponentsexamen 
aflegde , en in den herfst van hetzelfde jaar het beroep naar Beetgum 
aannam ; voorts dat hg hier, in de nabijheid van Fernia-State, den zetel 
der van der Nitzens , wilde blijven , en dus voor beroepen naar Tilburg 
(1648) en Bolsward (1650) bedankte. 

Te Beetgum sloeg hg dadelijk de hand aan het verzamelen en uit- 
geven der werken van Maccovius, den leermeester dien hg bgzonder 
waardeerde. 

Den 11 April 1651 achten de Gedeputeerden hem den leerstoel waar- 
dig, die door Coccejus vertrek openstond. Een tractement van f 900 
wachtte hem. 

In 't eerste jaar verloor Arnoldus reeds zgne gade. Afleiding te 
zoeken onder dit smartelijk verlies was de reden waarom hg in 1652 
zijne geboortestad en verwanten bezocht. 

Anna Pybinga, dochter van den Franeker Burgemeester Wijbren 
Jacobs Pybinga, weduwe van den advocaat Fred. Petertille, vergoedde 
hem in het volgende jaar reeds haar gemis. 

Na 't overlgden van Gloppenburch verstonden de Gedeputeerden in 
1654 , dat Amoldus «alle Sondagen 's avonts in de grote Kercke tot 
Franeker sal hebben te doen een predicatie^ tot leringe ende stichtinge 
van de studerende jeught, waervoor hg jaerlgcx sal hebben te genieten 
twee hondert guldens". 

Iemand , die van zgn jeugd af door steile Poolsche godgeleerden was 
opgekweekt, die gezeten had aan de voeten van Maccovius, Vedeliusen 
Gloppenburch , kon , hoe geleerd ook , niet naar vooruitgang streven. 

Aan de oude waarheid dan ook vasthoudende , afkeerig van alle 
nieuwigheden , bestreed Arnoldus , groot vriend van Maresius en sterk 
anti-Cartesiaan , hen , die de wgsbegeerte en natuurkunde tot gids 
gebruikten bij de verklaring der H. Schrift i). Werpt men een blik op 



1) Zie hierover beneden in het levensberigt van Wubbena, en voorts de Friescke 



de rg z^ner geschriften , men zal er geen theologisch systema^ hoogstens 
één nitlegkandig werk onder vinden , maar louter aanvallen tegen «open- 
bare vganden der waarheid^', en dat over dorre dogmatische on- 
derwerpen. Hooren w\j slechts zyn l\jkredenaar k Marck : Haud exiguus 
quidem fait labor , quem conquirendis , digerendis , edendis Maccovia- 
nis impendit, sicut et laudem suam mereutur Dykii translata Ëucharis- 
tica. Sed quis est , qui non cum horum contemptu praedicet Racovianae 
Catecheseos , in qua religionis dicam an impietas Socinianae plenissimum 
est compendium, curatissimam ref utationem , quae supra fidem impiis 
sedactoribus molestai doctis grata est. Cujus non laudem meretur tum 
Anti-Bidellus , quo preumatomachi furorem repressit, et fatuam Come- 
nii lucem extinxit , tum Anti-Echardus , cujus conquisitum et male col- 
ligatum fasciculum ita dissolvit , ut dissolutarum scoparum hactenüs 
letinuerit nomen. Imo quem non in mille detorsionum tenebris ineffa- 
bfliter delectat doctissimarum illa vindiciarum lux, quam publico toties 
recusam dedit, et cujus ope tuta Ecclesia errorum evitat devia. Sed 
ne in hoc quidem labore acquiescere potuit , qui in Ecclesiae voluit 
consumi bonum. Brevingii ab eo tempore feliciter demolitus est tribu- 
nal, Erbermannum Bellarmino adversus Amesium suppetias ferentem 
eonfodit, sexcentas solecti argumenti scripsit disputationes , et difficilli- 
mam Pauli Apostoli ad Hebraeos epistolam luculento commentario in- 
tegram ferme explicuit. 

Het aangehaalde werkje van Jer. Dpe vertaalde hq uit het Engelsch. 
De door hem uitgegeven werken van Maccovius zgn reeds vermeld. De 
overige geschriften, waarop Marck doelt, zijn: Beligio Sociniana, seu 
Catechesis Bacoviana maior, püblicis dt^putt, 46 refutata. Fran. 1654; 
Atheismus Socinianus a Jo..Bidello AnglOy nuper aüb specioso Scripturae 
tUido orbi oUrusus , jam detectus et refutatm , Fran. 1659 ; Biscursus 
theol. contra L A, Comenii Lucem in tenebris^ Fran, 1660 ; Scopae dissolutae 
Henr> Echardi^ sive eiiAS controveraiarüm succincte refutatus XL disp. pu- 
hlicis ; Fran. 1654 ; Liix in tenehris , s. vindicatio et condliatio locorum F. 
et N. T., quibus omnium sectarum adversarii ad stahiliendos errares suos 
dbiOuntur^ Fran. 1662, ed. alt. 1665; Apohgia pro Amesio contra Yitum 
Erbermannum ; Tribunal conscientiae iniquMm Joh. Bremngii refutatum , 



Oedgeleerdheid tan Bekker , passim. Hoe bij hechlle aan de belgdenisschriften, yer- 
neemt uit de opdragt zijner Orat, fun. op Sleinberg: Nos inlerea cum superstile 
Venerando collega (Sc^o^ano), junctis dexteris nostris, quoad Deus indulserit, non 
deêrimus officie, informanda Juvenlute, ut sapiat ex scripturis 8acris hypotyposin 
sanonim sermonum , secundum formulam librorum foederati Belgii symbolicorum: 
quibus adbaerere non est papiiare, ut ougatores tradunt, culturi pacem et veritatem 
eum omnibus. 



206 

Fran. 1671 ; de 600 dispaten, die van Amoldas* verbazende werkzaam- 
heid zullen kunnen getuigen , zgn niet te zamen uitgegeven ; het werk 
over den Hebreër-brief kwam ons niet voor ; voorts gewaagt Marck niet 
van de Befutatio CampendU contravcrsiarum M. Becani^ in 1657, en van 
de Dissertatiuncula de theologiae supra phüosophiam daminio , ten jare 
1667 verschenen. Rob. Barclaji ahmadverskmes in exercitaHonem Nic 
Amoldi de Quakerismo , Roter. 1675 , zgn misschien gerigt tegen een 
dispuut over dit onderwerp. 

Aan grooten \jver eene hooge mate van geduld parende , bezat hij 
als docent tevens de gelukkige gave om de voordragt zijner denkbeel- 
den met gemak te kunnen inrigten naar de meerdere of mindere mate 
van ontwikkeling zijner leerlingen. Als mensch was de vrome man on- 
gekunsteld en nederig , in den omgang aangenaam. 

Dertig jaren was hg te Franeker werkzaam , niet zonder grooten in- 
vloed op de menigte Friezen en andere Nederlanders, Duitschei^, 
Polen en Hongaren, die in Amoldus* school zgn gevormd. 

Als prediker werd hg mede zeer gevierd. In 1658 verzocht Joh. 
Ysbrandts , een der buitengewone ambassadeurs naar de koningen van 
Zweden en Polen, zyne overkomst derwaarts. Arnoldus verklaarde aan 
Gedep. Staten, .dat hg hem den dienst van Godts Eercke in Poolen 
en Pruissen , op ordre van dit Collegie niet soude onttrecken." Diens- 
volgens gaf men hem bg provisie voor zes maanden verlof ,om de dienst 
van Godts Kercke in die quartieren waer te nemen." Voorzien van 
een .paspoort ad omnes populos" vertrok hg derwaarts, onder den ti- 
tel van «Secretaris van de Heeren Extraord. Ambassadeurs — aen de 
Noortsche Coningen ende aan Sijne Cheur- vorstelgcke Doorluchtigheiijt 
van Brandenburgh'* ^), Met den lof van het hooge gezelschap , genoot 
Arnoldus ook de eer door den Keurvorst tot hofprediker te worden 
verlangd. Dit aanbod sloeg hg trouwens af. 

Des hoogleeraars tractement, in 1659 op ƒ1000 gebragt, werd bij 
S. R. 20 Febr. 1663 met ƒ200 verhoogd, de ƒ200 als academieprediker 
niet mede gerekend. 

In 1680, den 15 October, werd hij aan de academie, vrouw en 
kinderen ontrukt. Vgf kinderen gingen hem in de eeuwigheid voor; 
drie zonen , Maitinus , Michael en Johannes waren , met ééne doch- 
ter Isabella, nog in leven. Zgne eerste vrouw had hem geene nako- 



^) Dat hu twee jaren, 1656—1658, afwezig zou zyn geweest, zoo als zijn lijk- 
redenaar en Vriemoet melden, is eene dwaling, geerond op de omslandigheid , dat 
het gezantschap in 1656 fertrokken is. Het venoek om Arnoldus te zenden is eerst 
den 19 Aug. 1658 bg S. G. behandeld , en den volgenden dag toegestaan. 



207 

meliDgen geschonken. Anna van Pybinga stierf den 15 Maart 1700. 
Zg was den 1 Mei 1628 geboren en dus 72 jaren oud geworden. In 
1695 had de oude yrouw haren Johannes , in 1699 ook Martinus ten 
grave gebragt 

Abr. de Gran, Frogr, funebre , Fran. 1680; Joh. HarckinB, Orai. funebrit in obitum 
Nic. Jruoldi, FnxL. 1680 , waarbij het Frofft. fnmebre op nienw is gedrakt; Jac. Rhenferd, 
Pro^. funebre Annae h Fybinga , Fnm. 1700; Vriemoet, 414—428; GlaaiuB, I, 64—66; 
Set ffilaeit JmoüU, door J. van Leeawen^in De Vr^ Friet, VI , 67— 69 ; Chr. Sepp» II, 
280, 288; Z^n gralaehriit Blancardi Faney. 89; ColL Monmm. 421. 



Joachim Frencelius, Med. Doet. te Grave, werd den 11 April 
1651 , in de plaats van van der Linden , tot hoogleeraar in de genees- 
kunde benoemd. H\j was een Duitscher, in 1611 te Gaments, in Op- 
per-Lausnits geboren. Van het gymnasium te Görlitz week hg voor 
het oorlogsgevaar naar de Friesche academiestad, waar h\j sedert 20 
Aug. 1632 onder Men. Winsemius zjjne medische studiën rustig kon 
voortzetten. 

Eene klassieke opleiding, beschaving en hoffelijke manieren, strekten 
hem tot aanbeveling, toen er een gouverneur gezocht werd om de ge- 
broeders Ernst en Willem van Haren ten leidsman te zijn bg hunne studiën. 

Twee jaren bragt hg met Willem in Frankrgk door, en toen deze 
huiswaarts moest keeren en van de voorgenomen reis naar Italië afzien, 
vertrok Frencelius alleen in 1649 naar Padua. Daar voltooide hg zgne 
academische studiën, onder den Westphalinger Jo. Vesling en Bho- 
dius, hoogleeraren in de genees- en ontleedkunde. Met de graden 
van Philos. et Medic. Doet keerde h\j naar de Nederlanden terug en 
vond al spoedig te Grave een nuttigen werkkring als stads-geneesheer. 
Slechts kort was hg daar gevestigd, toen de hoogachting en dank- 
baarheid van Willem van Haren, die inmiddels tot hooge waardigheden 
was gekomen, den bekwamen man op den Franeker katheder bragten, 
als Professor medicinae theoreticae, practicae et anatomes, — zooals 
zijn diploma luidde. Quam spartam per duodeviginti annos, grande mor- 
talis aevi spatium , ornavit magna nominis sui celebritate , vir dignissi- 
mns hoc honore et egregie de AcademiatotaqueFrisiameritus,— deze 
lofspraak heeft Zach. Huber hem gegeven. O&choon Frencelius niets 
anders heeft geschreven, dan ExercUationes anatomicae ad historiafn Me- 
sentern , Fran. 1660 , mag men niettemin Huber*s getuigenis voor waar- 
heid houden , ook , omdat de Leidsche hoogeschool hem in 1665 waardig 
keurde den opvolger van van der Linden te zgn. Beroepen te wor- 



208 

den op een tractement van / 2000 was een schitterend vooruitzigt voor 
den Franeker hoogleeraar, die maar / 1000 genoot. Frieslands Gede- 
puteerden overwogen, dat zjjn vertrek tsoude strecken tot groten af- 
breuck ende tot groten ondienst van de studerende jeught ende Uni- 
versiteit in dese provintie", redenen genoeg om hem eene tractements- 
verhooging van fdOO te belooven, ,mits dat hQ alsdan sal moeten 
hoeden de oncosten in 't onderhouden van de Anatomie aldaer vallende'^ 
voorts schonk men hem 100 zilveren ducatons voor de diensten aan 
Maurits van Nassau bewezen, na het bekende ongeval dezen overge- 
komen door 't instorten van eene brug te Franeker, en ter vergoeding 
van kosten voor de anatomie i). Dadelyk na het aanhooren van deze 
voorwaarden besloot Frencelius om voor Leiden te bedanken. 

Die kosten voor de anatomie zullen voortgesproten zqn uit demon- 
stratien. Nadat h\i namelgk van het Hof ,hadde geobtineert het lichaem 
van een misdadiger, die op huijden door sententie van het welgemelte 
Hoif met de koorde ter doot sal worden gebracht, om in de Academie 
bg hem geanatomiseert te mogen worden", verzocht 14j den 10 Nov. 
1659 , dat de provincie de kosten mogt hoeden. 

Te Grave was h^ reeds in het huwelgk getreden met Elisabeth 
Trip , waarschqnlgk van Zalt-Bommel geboortig. Zg overleed in 1661 
kinderloos. Nog vóór het einde dezes jaars hertrouwde onze hoogleer-» 
aar met Gelke , de eenige dochter van prof. Moll. Een dochtertje uit 
dezen echt bereikte slechts den ouderdom van eenige weken. 

Herhaalde bloedspuwingen sleepten Frencelius onverwacht ten grave, 
terw\jl hg zich den 27 Maart 1669 te Groningen bevond, om genees- 
kundige hulp te verleenen aan de echtgenoote van Bocco è Burmania. 
Hg bekleedde het rectoraat in 1655 2), en voor de tweede maal in t 
jaar zgns overlgdens. 

Phil. Matthaeus hield de l\jkrede , die niet in *t licht verscheen. Ook 
kwam het Frogr. funébre , door Abr. de Grau gesteld , ons niet in 
handen. 

Vgl. Yriemoet, 423-426; Zach. Haber , In obUum Ouü. db Haren oratio, Fran. 1708, 
27—29 ; Paquot U, 28; Bonga, 417, 418; Baders, 822. 



Philippus Matthaeus. Weinige dagen, nadat Frencelius in 



1) G. A. 9 Sept. 1665. 

2) Hieraan herinBert een Applausus academicus in honorum festivitatem — JD. Joaek 
Frencelii -^ cum adRecturam — inauguraretur , Fran. 1655, waarin een Lat^nsch vers 
vao J. Acronius en een Grieksch vers van D. Tasma. 



209 

van der Lindeo's plaats benoemd was , den 26 April 1651 , gaven de Sta- 
ten hem, op aanbeveling van Curatoren, een ambtgenoot in den jeugdi- 
gen Phil. Matthaeus, Med. Dr. te Franeker, die den titel kreeg van 
Prof.IhdUtdionuin medkinae et hotankes^ op /400 tractement. In hem 
Terbond men aan de hoogescbool een uitstekend jongman. 

Hg was te Marburg den 11 Dec. 1621 geboren uit bet geslacht, dat 
door een tal van hoögleeraren vermaard is geworden. 

Sedert 1637 werd te Cassel Joh. Combach zqn leermeester in de wqs- 
geerige wetenschappen; Petr. Dauber onderwees hem de humaniora; 
in de geneeskunde en anatomie ontving hg er onderrigt van Faust, een 
licentiaat, en van den landgrafelqken Igfarts Ludw. Combach. Een 
hoogleeraar in die vakken was daar toen niet Daarom bezocht Mat- 
thaeus de hoogeschool te Groningen, waar hg den 6 Sept 1641 is inge- 
schreven , om de lessen van Deusing aan te hooren. Maar in 't volgende 
jaar lokte de groote naam van Gerh. de Neufville hem naar Bremen. 
Drie jaren bleef hg zich hier aan de studie wgden. Sedert den 5 Jung 
1645, telde men hem te Franeker onder de leerlingen van van der 
Linden , terwgl hg tevens menigen student bg de beoefening der ge- 
nees- en ontleedkunde den weg wees. Was hg inmiddels reeds als 
praeticus opgetreden , den doctoralen graad behaalde Matthaeus in 1650 
te Leiden , na een voorafgaand examen en de verdediging van eene 
Dispid. de IcUro. 

De roem zgner .geleerthegt, wgshegt ende ervarentheijt'^ baande hem 
zoo spoedig den weg naar den katheder. 

Bg de beschouwing van zgn verderen levensloop ziet men, dat hy 
aan de hoogeschool en in de burgelgke zoowel als in de kerkelgke we- 
reld achting en invloed verwierf.- 

Tot 1669 was Frencelius zgn ambtgenoot; van 1670 tot 1690 zjjn 
aanverwant Phil. Matthaeus ; na dezen traden Petrus Latané en Abr. 
Cyprianus naast onzen Matthaeus in de medische faculteit op. Bg het 
gemis van Ordmea Lediontm is het ons niet mogelgk in bgzonderheden 
op te geven hoe zij onderling het onderwijs in de deelen van hun vak 
hadden geregeld. Matthaeus heeft echter nimmer de anatomie gedo- 
ceerd , maar steeds de botanie. Uit het gezegde van zgn Igkredenaar: 
Hippocratem , quem ut Medicorum Principem et quasi oraculum aesti- 
mabat, ita triverat et noctuma diurnaque manu versaverat, ut tantum 
non ex libris in memoriam transscripsisse videretur , ipsaque ejus verba 
teneret , mag men al aanstonds afleiden , dat hg in den regel dezen 
aateur, op het voetspoor van zgn voorganger, heeft behandeld. De 
DL IL U 



»10 

Ordo LecL 1683/84 bevestigt dit, nl. : suo tempore exercitationes herba- 
rias in Horto Academico instituet; reliquo tempore, paucis adhuc ei 
quinta sectione Aphorismis pertractatis, sextam sectionem Aphorismorum 
Hippocratis variis observationibus & praeceptis practicis illustrabit Op 
grond zgner beschrgving van de laatste ziekte van prof. Amoldus , noemt 
Banga hem een aanhanger van Galenus. Deze weinige g^evens doen 
ons het er dus voor houden, dat hg zich aan het oude stelsel vast- 
hield O' Medische werken , waaruit zijn viretenschappelgk standpunt 
overigens zou zgn te bepalen , heeft hfj niet uitgegeven. 

Des hoogleeraars naam kreeg een goeden klank, zoodat van heinde 
en verre leerlingen kwamen aanzetten , zelfs uit Denemarken, Duitsch- 
land en Polen. Zgne school leverde vele uitstekende medici, zegt 
Roëll, en het album academicum raadsplegende zal men dan ook ruim tachtig 
tellen , die onder hem promoveerden, en wel meestal op eene dissertatie. 
J. Holst, Med. Dr. te Tonningen, die in 1658 Friesland had bezocht, 
getuigde, dat Matthaeus veel geleerder was, dan de meeste we- 
tenschappelijke personen wisten. Eene uitgebreide praktik gaf 
hem ongetwijfeld groote ervaring aan het ziekbed. En dat hg als 
zoodanig een groeten naam had , bewgst de omstandigheid , dat he^ 
haaldelgk ten stadhouderlgken Hove zgne hulp werd ingeroepen. In 1672 
vergunden de Gedeputeerden hem om de Prinses Douairière Albertina 
Agnes, die eene kranke dochter naar Wiesbaden zou brengen , te ver- 
gezellen. 

Dat hg moeite noch kosten aan den hortus spaarde en daartoe van 
de Staten een vast subsidie wist te verwarven, behoeft, als vromer 
reeds vermeld , hier geene herhaling. Zgn gering tractement, waarmede 
trouwens het vrg genot van eene heerlijke woning aan den hortus ge- 
paard ging, werd in 1657 en 1668 telkens met ƒ200 verbeterd, laatste- 
lijk om zgne «singuliere capaciteyt" en ten einde hem itot continatie 
van sodanige goede devoiren dies te meer te encourageren en oock aen 
dese provintie te verplichten". 

In 1667 werd hem de moegelg'ke armvoogdg opgedragen. Zgne me- 
deburgers kozen hem in de Vroedschap; ten jare 1669 zag hg zich tat 
burgemeester van Franeker benoemd , en in 1670 naar den Landsdag 
afgevaardigd. Van deze laatste commissie zag hg echter af, omdat 
Frencelius overleden was , en *t onderwgs in de medische faculteit aan- 
vankelgk dus op hem alleen rustte. In 1673 viel het burgemeesterschap 



1) Dimidium SceeUi docuit , qui dogmata CeUi, leest men over hem in eea 
Epitaphium achter de Orat. fnnebriê van Rofill. 



211 

hem op nieuw te beurt. Daar het rectoraat der hoogescbool hem toTens 
wachtte en vele ambtgenooten ernstige bezwaren opperden tegen de 
Tcreeniging van beide betrekkingen in één persoon, zag hq er van af 
om weder onder de hoofden van het plaatselyk bestuur zitting te ne- 
men, te eer, nadat de Curatoren en meer hooggeplaatste personen de 
bedoelde bezwaren deelden. 

Toen deze zwarigheid uit den weg geruimd en de collegiale har- 
monie daardoor hersteld was, zag hg zich dan ook in 1673 met algemeene 
stemmen totBector verkozen, en zulks voor de tweede maal^). 

De wreaak der noodlottige rampen, die de reputiUei destgds teisterden^ 
maakte *t onderwerp z\jner rectorale oratie uit; bg de overdragt in 
1674 sprak hg , gewis met blgdsehap , de Bélgiea restüuta. Tien jaren 
later, in 1683, trad hg nog eens als Rector op, sprekende de neglectu 
Utterarum in nobUi jfnoento, en bg de overdragt de statu Europaei orUs 
amti proximi étaipsL Geene dezer oratiën troffen wQ in druk aan. 

Steeds bewees hg een groot voorstander te zfju van de openbare en 
huiselgke godsdienstoefening. Geen wonder, dat de kerkeraad hem 
herhaaldelgk als ouderlii^ in zgn midden zag, en hem eens afvaar- 
digde naar de provinciale Synode. 

Ofschoon dit alles voldoende is ten bewgze hoe gezien Matthaeus 
was als hoogleeraar, als geneesheer, als burger van Franeker en als lid 
der kerkelgke gemeente , onvermeld mag niet blgven welke eer hem 
op 65-jarigen leeftgd door de Overheid bereid werd. BgBesoL20Febr. 
1686 hebben de Staten hem namelgk, met behoud van het volle trac- 
tement en van alle emolumenten , ook van het genot der vrge woning, 
,met de praefecture horti AcadenUcP\ honorarius Professor en archiater 
provinciae gemaakt, en dit wegens zgne ihooge geleertheit, grote 
experentie in medicina, de besondere ende ongemene langejarige dien- 
sten — soo aen de Academie , studerende jeucht als aen de voomaemste 
heeren , familien ende ingezetenen deser provintie van tgt tot tgt be- 
wesen". Met het oog op deze hooge eeretitels , zgne gevorderde jaren 
en gering tractement van ƒ800 , werd bg G. IL 2 Oct. dv. zgne jaar- 
wedde tot ƒ1200 verhoogd, of, het subsidie voor den hortus en de 
immuniteit mede gerekend , tot ƒ1750 , buiten de woning. 

Wat zgn persoon betreft, was Matthaeus een krachtig, gespierd 
man, met een dubbel gebit, waarmede hg een gewoon mensch van 
den grond optillen en een eind ver kon wegdragen. Aan zgn helder, 



1) In 1669 was hij Yoor de eerste maal tot R.M. gekosan , en toen door een 
viertal stadenten vereerd met Carmina gratulatoria ^ Fran. 1659. 



212 

degelijk oordeel paarde zich een sterk geheugen tot in hoogen ouder- 
dom ; in zijne levenswijze was de man zeer matig ; eenvoudig, doch net, 
in zijne kleeding, voorts vriendelflk en welwillend in den omgang, eer- 
waardig in zijn voorkomen. Dikwerf sukkelde hij aan de anderdaagsche 
en de derdendaagsche koorts ; zqn sterk gestel overwon telkens die ramp 
zgner woonplaats. 

In 1656 was hij gehuwd met Sophia Sydses , wier vader Jan Sydses 
secretaris van Leeuwarderadeel , daarna burgemeester van Leeuwarden, 
volmagt ten Landsdage en lid der rekenkamer is geweest *). Van de 
vgf jongens en acht meisjes, die zq hem schonk, bezweken elf reeds 
in de eerste jaren der jeugd. Twee meisjes waren nog in leven, toen 
in 1676 de levensdraad der zwaar beproefde moeder werd afgesneden. 
In 1683 hertrouwd met Mari^ van Hanenburg, de weduwe van zgn 
zwager Veit Sydses, mogt hg zich nog over de geboorte van een zoon 
verheugen , die student was te Franeker, toen onze waardige hoogleeraar 
den 29 December 1700 in den ouderdom van 79 jaren overleed. 

H. A. Roëll, Oratio funebris de viia et morte Philippi Matthaei, Fran. 1701 ; Vriemoet, 
427-185; Banga, I, 416, 417. 



Johannes Gerhardi Terentius was de oudste zoon van 
Gerhard Alberts en Ludje Jans. Zgn vader stond als predikant te 
Hempens en Teems. Aan dit laatste dorpje ontleende hij den naam 
Terentius. In het besluit zqner benoeming tot hoogleeraar in de 
Hebreeuwsche taal wordt hq eenvoudig Johannes Gerhardi genoemd. 
Na de Latijnsche school te Leeuwarden bezocht te hebben , kwam hij 
den 14 April 1645 te Franeker , om zich met qver op de studie der talen, 
wijsbegeerte en theologie toe te leggen. Hg nam deel aan het dispu- 
teren bö prof. Verhel, en verdedigde onder Chr. Schotanus: Jva; 
tQwti]ficcT(Kiv Ttfgi XQiavov ^iay&Qwitov , die in 1650 op nieuw het licht 
zagen. Ten jare 1649 zou h\j in het belang zgner studiën naar Gro- 
ningen en in 1650 naar Amsterdam zijn vertrokken. In het Album 
Acad. Gron. komt hfl in gemeld jaar echter niet voor. Te Amsterdam 
bekwaamde hg zich onder Menasse Ben Israël vooral in de geschriften 
der Rabbijnen. Van hier volgde hg zyn Franeker leermeester Cioccejus 
naar Leiden. Slechts kort heeft hg daar 't uitstekend onderwys van 



1) Bg gelegenheid van dit huwelijk verscheen een Epiihalamiwn van H. Sapei< 
des , Fran . 1656 , en een vers van G. Prinse , Gedienttigkeit betoont ter bruijlofte 
van den hooggel, heer P. Mattkaeus en de aerdige en waerdige juffer S, J. Sydses. 
Leeuw, lör 



213 

dezen geleerde nog kannen genieten, vermits men hem, zonder dat 
hg nog gepromoveerd was, op 22-jarigen leeftyd , den 11 April 1651 
reeds tot diens opvolger aan Friesland's hoogeschool benoemde. 

Den 22 Mei dv. hield Terentios de inaug. oxsAie de exceïlentia^utilitate, 
jucunditate et nacesaUate linguae Hebreae ad rem theólogicam. Acht men 
het met ons aannemelijk^ dat üoccejus hem voor dien katheder heeft 
aanbevolen , dan zal men daarin een waarborg vinden voor z^ne be- 
kwaamheid. 

Eene InsliMio de recta lectione Imguae Hebreae^ Fran. 1651, schijnt 
de eerstelinge z^ner werken te zgn. Met andere philologische verhan- 
delingen nam h\j het ook op in zgne MedUationum phüologico-Hébraea' 
nm Mades duo , Fran. 1654. Honoris causa bevorderde prof. Verhel hem 
den 20 Mei 1657, namens den Senaat, tot Philos. Dr. et Art Magister. 
Verder gaf h^ nog uit : lAber Jobi , Chaid. et Latine^ c. notis^ en Tex^ 
iu8 Uóbi 2:Tij^ijQxag , jtucta editionem Londinensem , beide in 1662 ; Oymna- 
sktm , of volgens eene andere opgave , ManuaU ChaMakwm^ Fran. 1664 ; 
Jo, Bmtorfü P. EpUame Oramm Hebreae , awtarüate et decreto — Cura' 
torum Acad. Fran. emeniata et ex Thesauro Oramm. aucta. Additi sunt 
Propheia Obadja et Eccleeiastes Schlemoncme , Hebnxice et Latme , Fran. 
1665, 1666. 

Welke vruchten z\in onderwgs heeft gedragen, kunnen wig niet zeker 
opgeven. Alb. Schultens dacht over het onderwgs van Terentius en 
Blancardus niet gunstig. Camp. Vitringa profiteerde daarvan niet veel : 
qoi quidem laetissima ejus initia adjutarunt , in majusque provexerunt , 
ceterum frigidiore sua et humilioribus ingenüs attemperata institutione, 
non satis responserunt ardori vigorique animi supera capessentis , et ad 
sommum in omni doctrina fastigium inflammato impetu grassantis ^). 

Een zgner bekwaamste leerlingen was zeker Michaël Amoldi , die 
0. a. te Leeuwarden en Haarlem predikant is geweest , en over den 
Tahnud heeft geschreven ^). 

Ofschoon wq 's mans kunde niet in tw^fel trekken, meenen wjj met 
eenigen grond het er voor te mogen houden , dat h\j , althans in latere 
jaren, tengevolge van huise^'ke omstandigheden, niet zoo nuttig werk- 
zaam was of kon zgn, als wel behoorde. In het eerste jaar van zijn pro- 
fessoraat was h|] gehuwd met Jetske Oudgers, van Leeuwarden, die 
hem drie kinderen schonk en in 1658 reeds in den ouderdom van 25 
jaren overleed. 

1) Laudatio funehris in memor, Campegïi Vitringa, Fran. 17:22, p. 85. 

2) Zie over M. Amoldi Vriemoet, 419. Hg maakte een Garmen Hebraico Grae- 
cam op Tereotius* dood , dat in 1677 te Franeker in plano werd gedrukt. 



214 

In 1660 hertrouwde hg met Eske Oosterzee. Wie en van waar zq 
was , bleek ons niet , maar aan haar schgnt wel wat ontbroken te heb- 
ben. Immers ontmoet men haar in de Acta 8en. Jud. op 15 Julg 1665 
,in cas van injurie'' overhoop met Ida Yerhell , weduwe G. Ealdenbach ; 
en wederom den 13 Februarg 1667 met den bibliothecaris Joh. Ealden- 
bach. Deze laatste zaak werd door tusschenkomst des Sectors in der 
minne btjgelegd, zonder dat het onderwerp van den twist geboekt is. 

Ten jare 1670 werden Terentius en zyne vrouw door eene biersteker- 
sche te Franeker om ƒ87.50 voor den Senatus aangesproken en tot 
betaling veroordeeld. Vier jaren later sch^'nt er eene strafzaak tegen 
hem te zqu aangebragt, want, volgens eene aanteekening in *s Hofs 
Sententieboek, werd prof. Terentius den 22 Sept 1674 ontslagen van de 
personele comparitie, na ten overstaan van een raadsheer endenProc 
Gen. onder handtasting en juratoire cautie beloofd te hebben Judido 
sisti sub poena confessi et convicti'^. 

In welke armoedige omstandigheden het huisgezin verkeerde , bleek 
bg des hoogleeraars dood, den 28 of 29 Sept 1677. 

De weduwe toch wist geene middelen te vinden om haren man eene 
fatBoenlgke begrafenis te bezorgen. £r was, zooals het spreekwoord 
zegt, geen zon of wind in huis. Door tusschenkomst van den Senaat 
werden uit een voorschot op het weinige tractement, dat Terentius nog 
te goede had, de doodsonkosten eindelgk gevonden, daaronder begre- 
pen lOen rouwpack tot soo weinigh costen als 't doenlgck'^ voorgezegde 
weduwe. Zg abandonneerde dan ook den boedel en ontving , om in 
hare dringenste behoeften te kunnen voorzien , uit het aerarium een 
voorschot van ƒ50. Nu is het waar, dat hg een sober tractement ge- 
noot Gedep. Staten erkenden ook , dat hy z^jn gezin bezwaarlgk van 
y700 koude onderhouden, en daarom kwamen zg hem belangrijk te 
gemoet met de benoeming tot Inspector Bursae , in de plaats van Wub- 
bena (8 Sept. 1669). Doch die armoede was daaraan zeker niet al- 
leen te wgten. 

De Oratio yimebm, door Nic. Blancardus uitgesproken, is niet in druk 
verschenen. 

Eske Oosterzee heeft hem vele jaren overleefd. Dat zij steeds in 
bekrompen omstandigheden bleef verkeeren, bleek ons uit een Senaats- 
besluit van 30 April 1692, waarbg haar ƒ50 geschonken werd, »als 
sgnde in een seer soberen en slechten staat". 

Vgl. Vriemoet, 486—488, en de daar aangehaalde Jeia Settatus; Add. 9 ; Paqnot^ III, 
481, 482; Glaains, III, 425; Tob. Gutberleth, Poemata, 262-265; Eiequiae honori et 
poHhumae famae ledtkiae Oufffert , d%m viveret ^ Jo. Tereniii — conjugi». Fraii. I63S. 



216 

Johannes Yalckenier. Eendragtig boden de Curatoren , Stad- 
houder, Gredepateerde en provinciale Staten elkander de hand om na 
den dood van Cloppenburch den Amsterdamschen hoogleeraar Dr. Alex. 
Moru8 als Prof. Theol. prim. voor Franeker te verkrijgen. Gaarne 
legde men hem ƒ 1600 toe , mits hg ook wekelijks in de academiekerk 
eene LatQnsche preek houden en om de veertien dagen te Leeuwarden 
in het Fransch wilde prediken. Waarschgnl\jk heeft de roem zgner 
welsprekendheid den doorslag g^even bq de keuze van dezen zonderlingen 
man , wiens theoretische en praktische regtzinnigheid toen ten tgde in 
den lande bg velen zeer werden gewantrouwd. De Rector Magn. Dom. 
Acronius zag zich zelfs afgevaardigd om den gewenschten persoon het 
beroep aan te bieden. In den uitslag zag men zich echter teleui^e- 
gesteld O- 

Daarna werd den 24 Maart 1654 door de Gedeputeerden overgegaan 
tot het beroepen van Joh. Yalckenier, hoogleeraar in de godgeleerd- 
heid en Hebreeuwsche taal aan de Geldersche academie. Nadat deze 
het aangeboden tractement van /900 had afgeslagen, omdat hq vol- 
gens zijne opgave toen te Harderwgk ƒ 1000 had , bood men hem da- 
delijk deze laatste som, waarop Yalckenier overkwam. Inmiddels was 
de voormalige hoogleeraar Ghr. Schotanus met behoud van zgn pre- 
dikambt op nieuw aan de academie verbonden , zoodat de studerende 
jeugd zich den 15 Sept 1654 kon verheugen, dat de faculteit door 
beider optreden weder voltallig werd ^. - 

Yalckenier was den 2 November 1617 geboren te Keulen. Zqn va- 
der Pieter behoorde tot een oud geslacht , dat in onze vaderlandsche 
geschiedenis gunstig bekend is. De zoon ontving eene academische 
opleiding te Leiden , waar hg den 13 Aug. 1636 is ingeschreven. 

Daarna ontmoet men hem als predikant te Genève , geprezen , zóó 
wegens zgne theologische kennis, als om zgne ervaring in de Oostersche 
en Westersche talen. Yolgens het inschrift van zgn grafsteen, haalde 
zgne liefde voor den gereformeerden godsdienst hem den haat der paus- 
gezinden op den hals , zoodat h\j voor hen wgkende in de Nederlanden 
eene schuilplaats vond. Intusschen is het ons niet duidelgk geworden, 
of dit slaat op zyne geboorteplaats Keulen, dan wel op Genève. Dit 



1) G. H 17 Febr., 12, U Maart, 26 April 1653; S. R. 5 Maart 1653. Acro- 
nias was een groot yrieod van Moras, zooals ons bleek uit twee brieven over dit 
beroep door Morus aan hem den 6 Mei en 10 Junij 1653 geschreven. Arch. Gabber 
ma. Pak. iV. 

S) Applausui Aeademicui in hon. D. D. Jo. Valekenirii, Chr. Sehotani^cum^ 
XVII Cilend, Octobru M. D. a LIY. publice inaugurarentur. Fran. 1654. 



216 

is zeker, dat hg zich in 1645 te Amsterdam ophield, toen hem aan de 
Geldersche kwartierschool een katheder in de theologie werd aange- 
boden. 

Den 13 Nov. 1645 aanvaardde Valckenier dit ambt , waaraan bg de 
verheffing der kwartierschool tot academie het professoraat in *t He- 
breeuwsch nog werd toegevoegd. 

In 1646 behaalde hg te Leiden het doctoraat in de theologie. Aan 
Hester Hochepied , even als hg , van Keulen afkomstig, doch te Am- 
sterdam destijds wonende, verbond hg zich den 31 Maart 1650 door 
den band der echtelgke liefde. Terwgl hg te Harderwgk stond , gaf 
hg onder zgn praesidium verdedigde disputatien uit , onder den titel 
AfMbaptiamus confutatus swe controversiamm de religiane adversus AncUKtp- 
tistas sucdnchm et methodicum syntagma , Hard. 1652 , en Quaestiones 
phUol thed. ad Matth. U^ 1, de vocatione Magorumad ChristicogmtUmem, 
Hard. 1654. 

Bg zgne afkeerigheid van het Cartesianismus , was hg een aanhanger 
en bewonderaar van Coccejus ; hg zocht en verkreeg diens begunsti- 
ging, en zag zich bg eigene verdienste— zegt Bouman — door dezen 
den weg naar drie academiën gebaand. 

Bg het vertrek naar Franeker zou hg het uitzigt gegeven hebben op 
een spoedigen terugkeer naar de Geldersche hoogeschool. Hare Curatoren 
drongen dan ook reeds in April 1655 bg de Gedep. van Friesland op 
zgn ontslag aan. Dezerzgds was men hiertoe niet geneigd ; er werden 
herhaaldelgk conferentien gehouden met onzen hoogleeraar, die zich 
eindelijk liet bewegen om tegen eene tractementsverhooging van ƒ200 
te blgven ^). Zgn gedragslgn in deze zaak werd te Harderwgk, te regt 
of te onregt, zeer euvel opgenomen. 

Waarschgnlgk was het de herinnering aan vroeger ondervonden ver- 
volging, die hem zijne Rama Paganieans, en het daaraan toegevoegde 
Specimen Papismi , Fran. 1656 , in de pen gaf. Eene Disquisüio de prisca 
haeresi Nkolaitofvm wordt mede onder zgne geschriften genoemd. 

Tot opvolger van Hoornbeek had men te Leiden vruchteloos Turret- 
tinus beroepen ; daarna Hottinger , die inmiddels op eene ongelukkige 
wgze met drie zgner kinderen verdronk. Eindelgk slaagde men met 
Valckenier. Den 11 Julg 1668 deed hij zgne intrede te Leiden met eene 
Oratio de sacrarum lUerarum necessitate et atUhoritate, certitudine ; fonthm 
Hebraicorum integrUate et excellentia ; vcrsionis LXX interprettm ne^is ; 
ratianis humanae in Scriptura iisu et plurium scientiarum ex Sacris IMe- 



1) R G.^1 April, U Junij 1655. 



317 

m iUustrcUione. Kort mogt echter zgne vreugde over deze promotie 
zgn , want den 8 December 1670 , een jaar dus ongeveer na zgn amb- 
genoot en beschermer Coccejus, overleed h|j. 

Zgne weduwe en kinderen dekten des hoogleeraars graf in de St. Pie- 
terkerk met een zerk , waarvan het inschrift o. a. ook door Vriemoet 
is medegedeeld. 

Crenius beweerde, dat Yalckenier bg de QuaesHones de vocatiane Ma- 
gorum een werk van Fred. Spanheiip, z\jn leermeester, sterk geplun- 
derd heeft. Volgens David Flud van Giffen maakte hg zich in het 
B(ma paganüans ook aan plagiaat schuldig. Zijn deze beschuldigin- 
gen gegrond , en Vriemoet schgnt ze niet te hebben betwijfeld , dan 
pleiten die werken althans niet voor des schrgvers geleerdheid en oor- 
spronkelgkheid. 

De schets, door prof. Bouman van hem gegeven, hoe voorzichtig 
ook ingekleed , en de berigten van Sepp , gaven ons geen anderen 
indruk , dan dat Valckenier door Goccetjus op het sleeptouw genomen 
en daardoor gelukkig is mede gevaren. 

Vriemoet, 489-448; Bounan, I, 98, 156, 188, 887; GUtina, UI, 474, 476; Ghr. 
Sepp, n, 9ir.«W, 281, «8- 



Ulricus Huber. Tot hoogleeraar in de geschiedenis en wel- 
sprekendheid werden in 1656 , toen Dom. Acronius overleden was , na 
elkander te vergeefs op een tractement van ƒ1000 beroepen de Alk- 
maarscbe Bector Regn. Neuhusius O , Am. Maurits Holterman , hoog- 
leeraar te Steinfurt , en Joh. Schildius , rector te Vlissingen. Vooraf 
schijnt ook onderhandeld te zjjn met J. F. Gronovius, die destgds te 
Deventer stond , maar tot zgne benoeming is men niet gekomen. De 
vierde , die aan de beurt kwam , was de 21-jarige Ulricus Huber. Op 
het tractement van zgn voorganger benoemden de Gedep. Staten hem, 
30 April 1657 , tot Prof. Eloq., histor. et politices. 

Deze jongeling, die zich tot eene ster van de eerste grootte aan Fries- 
land's academie heeft verheven , was den 13 Maart 1636 te Dokkum 
geboren uit het huwelgk van Zach. Huber en Sjoukje Jensma. Aanvan- 
kelijk kwam hij ter zgner geboorteplaats op de Latgnsche school ; daarna 
te Leeuwarden , waar Tob. Gutberleth den nog maar weinig gevorderden 



1) Door Bern. Fullenius en Ghr. Schouous aangespoord om de benoeming aan 
te nemea , bedankte hij niettemin , hun de redenen opgerende. R. Neuhusü Ëpisi, 
famiL Cent. IV et V. Amst. 1662, p. 16, 18, 295, 300. Of er zijne promotie te 
Franeker treft men in de Goll. v. Br, no. 126, een brief aan Yan Hein. Schotanus. 



218 

leerling m vier jaren zóó ver heeft gebragt , dat deze in zgn 15« jaar 
met glans tot het hooger onderwgs konde overgaan. Na door de zorg 
van z\jn verstandigen vader zich bij den pred. Joh. Nisener te Hallam 
verder in het Grieksch, en in de beginselen der dialectica en van 't 
Hebreeuwsch, geoefend te hebben, kwam Ulricus den 4 Julij 1651, nog 
geen volle 16 jaren oud , aan de academie te Franeker. Het eerste 
studiejaar wgdde hg aan de propaedeutica ; in de philosophische weten- 
schappen ontving hg privaat-onderwgs van Nic. Amama , den bekenden 
leerling van Holwarda. 

Daar Acronius en MoU weinige of geene repetitie-coUegien gaven , 
oefende hg zich met een drietal kennissen in het Grieksch en Latgn. 
Overgegaan tot de regtsschool , vond Huber in Wissenbach en Cup uit- 
stekende leermeesters. Om Ant. Matthaeus de pandecten te hooren 
onderwgzen vertrok hg in 1654 naar Utrecht. Die beroemde hoogieeraar 
kwam echter spoedig te overlgden. Daar het onderwgs van Cypr. 
Regn. ab Oosterga hem niet beviel *) , keerde onze Huber naar Frane- 
ker terug om nog een jaar de studiën onder Wissenbach's leiding voort 
te zetten. In Sept 1655 disputeerde hg de acUonibus bonae fidei et 
stridi juris. Het verzoek om buitenlandsche hoogescholen te mogen 
bezoeken werd hem door zgn vader gaarne toegestaan, weshalve hij 
in Mei 1656 met een zestal vrienden naar Marburg vertrok. Gedu- 
rende zgn kort verblgf aldaar volgde Huber met belangstelling een 
heksenproces. Den 18 Sept 1656 is hg met drie dier vrienden te Hei- 
delberg ingeschreven. Hier vond hg in de regtsgeleerde faculteit Henr. 
David Chuno, Prol prim., en Phil. Burchard , die, kort te voren als Prof. 
Inst opgetreden , op zeer vriendschappelgken voet met Hnber omging. 
Onze jeugdige Fries stelde zelfs een Carmen nuptiale ter zgner eere 
op. Den 27 Febr. 1657 onderging Huber een moegelgk doctoraal 
examen ; na verdediging van een proefschrift de jure acorescmdi zag hij 
zich den 14 Mei dv. tot I. U. D. bevorderd. Ter zijner eere zag toen 
een bundel Carmina votiva het licht % 

Veertien dagen vóór zgne promotie riep men hem dus reeds op den ka- 
theder. Bg de benoeming gaven Ged. Staten hem echter verlof om tot 
Allerheiligen buitenlands te blijven. Overtuigd , dat hg te veel op zijne 
jengdige schouders zoude nemen, wilde hg wel voor de eer bedanken, 

1) Ulricus schreef o. a. den 4 Mei 1655 aan zijn vader: Mon college de Pao* 
dectes, comtne je tous ay dit, ne me plaist poinct, parce que Ie Professeur est 
un Homme peu scavanl et peu accommode a enseigner un homme, qui se ventavan- 
eer de bon escient. 

2) Voor de geschiedenis van zjjn academieleven bezit Mr. U. H. Huber, te Leeu- 



219 

maar op aansporing vooral yan Wissenbach , die met Phil. Matthaeus 
ZQne benoeming in de hand had gewerkt , kwam hq tot eene andere 
zienswgze. Na de promotie spoedde hij zich naar Straatsburg, om zich 
daar tot zgn gewigtig ambt voor te bereiden onder leiding van den 
toen vermaarden J. H. Boecler , Prof. Eloq. et Hist. 

,Met meer als gemeene pompe^' deed hq den 30 Nov. 1657 zqne in- 
trede , sprekende de hona mente aeu sincero genumae entdUionis amare ^). 

Door een degelijk onderwqs , gegrond op eigen onderzoek en studie , 
gepaard me% oratorisch talent , verwierf de jeugdige hoogleeraar zich 
spoedig een groeten naam. In dit tqdperk zqns levens schreef hg De 
genuma aet<Ue Assyriorum et regno Medorum dissertaiiones VU, Fran. 
1662 ; proeven van dichtkunst gaf hij aan Wissenbach , toen die in 
1658 den Camm. ad pandectaa weder uitgaf; aan Chr. Schotanus bq de 
uitgave der Friesche geschiedenis , en aan H. Schotanus & S., in Bauto- 
üagtm over den dood van diens vrouw Francqna Potgieters , in 1659. 
Hoe meer hq doordrong in het wezen der geschiedenis en zqne kennis 
der humaniora volmaakte, hoe dieper hq overtuigd werd van het nut, 
dat de beoefening dier vakken den regtsgeleerde aanbrengt. Ten einde 
hun licht over de regtsgeleerdheid te kunnen laten schqnen zal de 
magtiging om juridische coUegien te mogen geven, openbare en private dis- 
paten te leiden, hem niet onwelkom zqn geweest. De regeering legde 
hem daarvoor jaarlqks ƒ200 toe. 

Op deze wqze voorzag men in de vacature , ontstaan door het over- 
Igden van Banck , ,tot mesnage van *s Lands middelen" ^. 

Bg zooveel zelfvoldoening trof hem kort daarna (13 Aug. 1663) eene 
huiselqke ramp, namelqk het verlies zqner echtgenoote AgnesAlt- 
husen , met wie h|j sedert 4 Dec. 1659 het huwelqksgeluk deelde. 
Twee kinderen waren hun geschonken. 

Na de uitbreiding van zqn werkkring legde Huber eene verbazende 
werkzaamheid aan den dag. Van zes uur 's morgens tot acht uren 
des avonds spande hij zich voor zqne van alle zijden toestroomende 
leerlingen in , en gunde zich naauwelijks om 11 uur den tqd van het 



warden , eene belaogryke bron in Ulrici Muberi P, M, Quadraainta duae Epistolae 
Latine, Gallicey Germanice ai P. M, Patrem guum D, Zaeh, Huberum anniê 1654, 
1655 et i65P» , nee non 1657 , ÜUrajecti , Marpurgae , Heidelbergae et Argentorati 
in Germania seri^tae ; C^uaiuor Ejusdetn ad alios Amicos et Patronos ; Item XXI 
variorvm ejtu familiarium ad Ipsum, een IIS. in 4o, waarin die cor respon dentien 
met xorg zijn overgeschreven. 

^) Bij deze gelegenheid verschenen Vota gratulatoria a popularibus dieta, 
Fran. 1657, en A. Robijnsma, De Nederdalende weUprekentheit, ter eerenvanMün, 
ÜT. Vlrie Huber. Ibid. 1657. 

2) G. K. 5 Dec. 1662, 1 Mei 1663. 



220 

middagmaal. Toen de dood van Wissenbach eene vacature in de juri- 
dische faculteit had doen ontstaan , en Cup tot diens opvolger als 
Prof. Pandectarum was benoemd , kon men onzen Huber onmogelqk 
voorbijgaan. Door de Curatoren werden tot Prof. Institt. voorgedragen 
prof. J. F. Böckelmann , van Heidelberg , Huber en jr. Taco van Glins. 
Huber zag zich bg 6. R. 18 Maart 1665 gekozen, op ƒ 1200 tractement 

Als Prof. Eloq. et Hist. was hem den 19 Dec. bevorens ook de taak 
ten deel gevallen om de Igkoratie te houden op den Stadhouder Wil- 
lem Frederik i). 

Den VJ September 1665 aanvaardde hij zgn professoraat inderegten, 
met de Oratio exhibens historiam juris Bomani et ex ejus argumento con- 
Hnwxm prohationem , lüeras humaniores cum jurisprudentia esse canjungen- 
das. Fran. 1665. 

Eene nieuwe uitgave van Wissenbach's DisptUt. ad InstütUa , waaraan 
hg eene levensschets van den hoogvereerden leermeester liet voorafgaan, 
was eene zgner eerste bemoegingen. Immers wenschte hg Wissenbach's 
werken , die daar in ieders handen waren , b|} zgn onderwgs te volgen. 
Spoedig zag hg echter in , dat dit niet ging , daar zgn meester de 
Instituten niet als een aaneengeschakeld geheel, maar in hoofdpunten 
had behandeld , vermengd met definitien en verdeelingen, die hem niet 
bevielen. Ook kon hg zich niet vereenigen met diens beschouwingen 
over de antinomiën van Tribonianus. De behandeling van eene derge- 
Igke tekst-kritiek achtte hg niet doelmatig, het allerminst voor aan- 
komende juristen. 

Daarna schgnt hg begonnen te zgn met het houden van DisputaHones 
juris fundamentaks , die een doorloopenden commentaar op de Instita- 
len zouden vormen. De overeenstemmende plaatsen in de Pandecten 
werden hierbg behandeld ; de humaniora boden hem ruimschoots stof 
om zgn regtsgeleerden kost bg afwisseling aangenaam te kruiden. Vier 
en zeventig dezer disputen zgn verschenen «). De uitgave werd toen 
gestaakt, daar Huber van plan veranderde, en DigressUmesJustmiantat 
m humaniora juris bewerkte en ten jare 1671 in 't licht gaf. 

Dat hg zich liet leiden door de experientia optima vitae magistrazal 
niemand hem ten kwade kunnen duiden. 



1) Orat. fun. in trisiem excessum — Guil. Friderici. Fran . 1665. Bij S. R. 22 
April 1665 ontving hij daarvoor eene vereering van f 250. 

2) Cf. de Praefatio voor de Praeleetiones juris civilis ia verband met die voor 
de Digreationet, Deze Disputationes juris fundamentales, Fran. t688 , komen hoogst 
zelden voor. 



221 

Inmiddels was hij na den dood van Cup , dien hq in eene Oratio fune- 
&ri^ herdacht , den 14 Maart 1667 tot Prof. prim. opgeklommen ; ook trad 
hij den 4 October 1668 op nieuw in het huwelijk, en wel met Judith 
van der Leq, wier vader secretaris was van Dantumadeel. Met zyn 
nieuwen ambtgenoot Taco van Glins geraakte Huber , gelqk wy bene- 
den nader zullen zien , spoedig (1669) in onmin. 

Nagenoeg vijfjaren was hg als Prof. juris werkzaam geweest, toen hem in 
1670 een katheder te Leiden werd aangeboden, maar de Gedep. Staten wis- 
ten hem voor Franeker te behouden , .alwaer hg ugtnemende diensten is 
doende'^ De opdragt om wekelgks twee collegien te geven over het pubiiek 
regt en daarover de noodige disputen te houden, tegen eene tractementsver- 
hooging van ƒ 400 , was het daartoe goed gekozen middel. Aan de Franeker 
academie komt de eer toe, dat daar het eerst een openbare leerstoel voor 
het publiek regt is geopend. Huber verwierf den roem het jus publicum 
op een nieuwen grondslag gebouwd en tot eene zelfstandige wetenschap 
ontwikkeld te hebben. Met welk een gver hg die nieuwe taak heeft 
opgevat kunnen zgne De jure cMtatis UM tres , novam juris publid uny- 
versalis disd^Unam cantinentes getuigen. 

De eerste uitgave verscheen reeds in 1672. Zgne buitengewone ver- 
diensten als juris publid unioersalis dodrinae pater zgn reeds in een de- 
gelgk academisch proefschrift geschetst , zoo dat wg kortheidshalve den 
belangstellende derwaarts mogen verwgzen. 

In hetzelfde jaar zag tevens zgne Lissertatio de liberationibus , guae 
per remissionem aut praeteritionem fiunt , het licht. Hg had haar aan 
eenige ^ongaarsche studenten in de pen gegeven , met wie hg de leer 
der voldoening op hun verzoek behandelde. Gelgktgdig schreef hij een 
Spieghel van doleantie en reformatie ^ na den tegentooordigen toestand des va^ 
derlands. Gedrukt tot Vredehburgh in V jaar 167J2. Eene Diss. ad jus 
in re ei ad rem^ Fran. 1675, rigtte hg tegen eene verhandeling over 
hetzelfde onderwerp van Gerh. Feltman, hoogleeraar eerst te Duisburg, 
daarna te Groningen O- Met voorbggang van zgn geschrift over de ver- 
plaatsing der Franeker academie , vroeger reeds vermeld (I. blz. 55) 
verdienen voorts in de eerste plaats vermeld te worden de Praelectiones 
ad IhstUuiiones , die in 1678 van de pers kwamen. Zagen wg , dat hg 
aanvankelgk de Instituten en Pandecten in verband met elkander be- 
handelde , en zich daarbg afgaf met philologische vragen en de huma- 
niora, de ondervinding leerde hem — hg zegt het zelf inde Praefatio — 



1) Tegen Huber schreef weder Fetr. Hansfelt ad Jo, Strauchium adversus inju* 
nai ah Ülrieo Hübero Ger. Feltmanno illatas» 



222 

dat de leerlingen verder kwamen door te beginnen met de Instituten, 
en als zq die begrepen hadden over te gaan tot de Pandecten, zonder 
zich dadelgk te verliezen in het licht, dat de humaniora over de stu- 
die des regts konden doen schqnen i). 

Inmiddels had hg reeds drie maal (1660, 1667, 1677) het Rectoraat 
waargenomen *). Behoeft men nog meer om zich van 's mans verbazende 
studie en werkzaamheid te overtuigen ? 

Bevreemden zal het dan ook niemand , dat Leiden ten jare 1679 nog 
eens beproefde om deze flonkerster van ^t Friesch Athene magtig te 
worden. Schitterende beloften , gepaard met de benoeming tot raads- 
heer te Leeuwarden , verbonden hem echter bg voortduring aan het 
gewest zgner geboorte. Met eene hartelgke toespraak, beantwoord door 
prof. Amoldus , gevolgd door een epulum vdUdktonufn^ nam hg afscheid 
van zgne collega's. Op den raadsheerszetel beviel het hem op den 
duur echter niet , zoo dat hg dien reeds na drie jaren verliet Gelgk* 
tgdig ontving hy voor de derde maal een beroep naar Leiden '). Hoe? 
zouden de Friezen hunnen ambteloozen Huber , hun roem en eer, nn 
laten gaan ? Neen , reeds den 24 Februarg 1682 hebben de Staten ,uijt 
consideratie van dessellEs hoge geleerthegt, ende andere seerbesondere quali- 
tegten willen voorcomendesseliFs vertrecknae andere universitegten bugten 
de provintie.^' Ten dien einde committeerden zg hem om zich binnen Fra- 
neker te vestigen , »ende aldaer met syne schriften, die hg gereet heeft 
en van tg t tot tgt gereet sal maecken, te illusteeren het yt<^cït;ife, mits- 
gaders het ju5 pubUcum ende specialgck het jus stcUtUarium van deze 



1) Ook in de Orat. funebris op Gap ontrouwde Huber kortelijk de methode, 
die hem de beste scheen , om jongelingen tot regtsgeleerden te vormen. Dat hun 
dadeiük de Regulae juris en de Verb, aignificatio werden ingeslampt, looals tot 
dusver gebruikelijk was , keurde hy ten hoogste af. Uitvoerig en duidelgk ontwik- 
keld hg zijn gevoelen over de beste methode in De ratione discendi atque docendi 
juris diatribe, Fran. 1684, ook opgenomen in de Digressiones ^ uitpve van 1688. 

2) In 1667 hield hij b'y de aanvaarding eene belangrijke Oratio de eelcbribus 
ICtis Frisiis, qui hoc et anteacto êec. floruerunt ; aftredende in i678 de schoone 
Oratio de pedantismo , beide ook in zgne Opera min. Tom. I, opgenomen. De laatste, 
een krachtig Quo» ego ! tegen zijne tijdgenooten , verdiende in onzen tqd meer bekend 
te worden. 

8) Dit beroep ontving hy , toen hg er reeds aan dacht om als Raadsheer te be- 
danken. Wel lacnte het professoraat hem toe , maar die betrekking was min- 
der in rang dan de raadsneerhjke. Kon het zoo ceschikt worden, dat zyn(19jarige) 
zoon Herman op zyne plaats zitting nam in den Hove, en hy zelf met den titel van 
professor ook dien van Oud-Raadsheer raogt voeren , dan zou Huber den Leidschen 
katheder wel willen beklimmen. De bijeenkomst der Staten in 1682 moest dos wor- 
den afgewacht. Aan Herman's benoeming stonden diens jonge jaren echter te veel 
in den weg. Nogthans werd hg tot griffier der Staten en tot syndicus van Leeu- 
warden benoemd. Minute van Huber'i brief aan de Leidache Curatt, 



223 

proviocie , sal oock aan de studerende jeught der facultegt acces geven, 
soo ten versoecke van particulieren als van aUen in het gemeen, in- 
Toegen als hij tot meeste nut der studenten ende lugster van de Academie 
sal bevinden te behooren. Ende wat h\j b\j sulcke conferentien comt te 
laten drucken , sal den Typographus in sgn reeckeninge worden geva- 
lideert , soo ende als met disputoHonea ende OrtUwnes Academiae ge- 
schiet; sal oock mede mogen doen de examinaiie juris ^ ende votéren 
over de admissie der candidaten in Senaiu academieo, gel|jk mede in 
andere saecken ter requisitie van Leden des SencOus Academici^ hljYieïke 
en andere gelegentheden hjj als out-raatsheer sal hebben de rangh 
immediatelgck aen de Rector Magnificus ^). Ende dit alles op een 
jaerlgcx honorarium van twee dugsent caroli guldens , de Academische 
vrgheden daer onder begrepen". 

Den 7 April dv. leidde hq reeds aan huis een collegie over hetFrie- 
sche regt, vergeleken met het Bomeinsche, in met eene Oratie, waarin hg 
de redenen ontvouwt , die hem bewogen hadden om het raadsheersambt 
vaarwel te zeggen en zich geheel aan de vreedzame studie te wgden ; den 
25 April verklaarde hy in eene toespraak : quibus rebus otium simm 
a^ Academam sit ooGti^aturus. 

Voorts stonden de Gedep. Staten in Maart 1684 nog zgn verzoek 
toe om , even als een gewoon hoogleeraar , de kandidaten te mogen 
tentéren , examineren en promovéren , zonder daartoe gerequireert te 
zgn ; vermits zgne leerlingen gaarne ook door hem geëxamineerd wil- 
den worden. 

Velen , die alleen kwamen om Huber te hooren , woonden dus alleen 
zgne private collegien bg , lieten zich niet als studenten inschrgven , 
noch recenseren , om zoodoende de academische judicature te ont- 
gaan. Dat de Senaat dit met leede oogen aanzag , vooral daar Hu- 
ber die handelwijze, ten minste oogluikend, toeliet, is te begrgpen. 
Hoe Huber eene tergende theses over die judicature liet stellen en 
zijn ambtgenoot van Eek , op last van den Senaat, het zwaard tegen hem 
aangordde , evenzeer als dat de Gedep. Staten hem eindelgk dwongen 
om de inschrijving zgner leerlingen te bevorderen, is vroeger (L 355—357) 
reeds uitvoerig door ons vermeld. 

Evenmin behoeft z|jn twistgeschrgf over het nut van een academie- 
dansmeester hier herhaald te worden. 



1) Bij plegtige academische oratien vindt meo hem dan ook dikwerr, na den 
R. lf.,aaDfesprokeD, als Amplissimr Supremae Curiae Exsenatorloï Vir Senatoriae 
Dignitatis Excellentmime , magnum aisnuo Academiae decut I ook wel : Senatoriae 
ac Profesioriae iogae decue at^ue ornamentum, AmpL Exsenator! 



224 

Huber was bovenal ook een godsdienstig man , ja een dilettant-theo- 
loog. Tqdens zgne studiën te Utrecht had h\j godsdienstonderwijs ont- 
vangen van de predikanten van Lodenstegn en yan den Bogaert Hunne 
ascetische rigting ontwikkelde zich sinds ook sterk bq den leerling. Huise- 
Ipe godsdienstoefening werd b\j hem geen dag verzuimd. Franeker's 
kerkeraad vond in hem dan ook een ouderling, die den strgd der rigtin- 
gen met levendige belangstelling volgde. 

Nu gebeurde het eens , dat h\j als lid van den Senaat er bg tegen- 
woordig was , dat G. W. Duker , onder Roëll , pro gradu , een dispuut 
hield de recta ratiocinatUme. Naar Huber^s opvatting kende de doc- 
torandus een te groot gezag toe aan ide rede*\ Driftig viel Huber een 
opponent , die nog aan 't woord was , in de rede en stortte , meer met 
invectives dan argumenten , zqn gal uit over Duker, totdat de R M.i 
na herhaalde aanmaning hem het woord moest ontnemen O- Zag 
onze oud-raadsheer al af van z^'n protest tegen Duker's promotie , hg 
liet de pen niet rusten en schreef Po^üiones jur. theol de audorüate Sa- 
erae SeripUtrae^ etc, Fran. 1686. Een hevig twistgeschrgf tusschen 
Duker, Huber en beider aanhangers, sproot hieruit voort, totdat de 
Staten ten laatste het stilzwijgen oplegden. Daar dit geschil in het 
levensberigt van Roèll uitvoeriger ter sprake behoort te komen , zy 
het hier voldoende het even te hebben aangestipt 

Eene polemiek tusschen Huber en Perizonius , betreffende de vraag , 
wat men te verstaan hebbe onder het praetorium (volgens de Staten- 
vertaling ,het regthuis")i waarvan Paulus spreekt PhiUpp. I: 13 ; komt 
bg Perizonius* levensberigt aan de orde. 

Nevens deze heftige polemiek, waarin de regtzinnige man te veel 
zgne waardigheid vergat , schoot hg niet te kort in den meer vreedza- 
zamen wetenschappelgken arbeid , hem in 1682 door de Staten aanbe- 
volen. Daar prof. Qab. de Wal eene bibliographie van de Huberiana 
gegeven heeft , zullen wQ al zgne werken en redevoeringen maar niet 
opsommen , veel minder de herhaalde , ten deele door den schrgver 
zelven verbeterde , uitgaven bespreken. De Hedendaagsche Rechtsgéleeri- 
hegt , »oo elders aU in Friesland gehruikelgk, Leeuw. 1686, 2 dln., mag niet 
onvermeld bljjven. Het is een veel omvattende arbeid, waarin het gerecipi- 
eerde Romeinsche en het oud-provinciaal regt is behandeld, toegelicht 
door de jurisprudentie. Steeds een groot gezag behoudende, beleefde 
dit werk vgf uitgaven, en nog vindt het in de bibliotheek van den be- 



1) Diar. III , 70 sqq. 



225 

oefenaar des rogts eene waardige plaats naast de .Inleydinge'* van Hugo 
de Groot. 

De FraelecHanum jwria Bomam et hodiemi para aecunda , quae est ad 
L XIX priores pandectarum , Fran. 1689 , pars tertia ad L. XXXI poste- 
riores pandectarum^ ibid. 1690, Yormen, met de reeds vermeide Praeleo- 
tmes ad Instüutiones ^ de dikwerf binnen- en buitenlands herdrukte 
Toortrefielgke Pradectianes juris chUis , die Huber's naam door geheel 
Europa hebben gedragen, ja van 1840—1842 te Macerata, in Italië, 
nog eene nieuwe uitgave beleefden. 

Ten einde het staatsregt te verklaren en toe te lichten bewerkte hq 
hisiüutionum Mstariae dvüis tomi UI. Actjectum est Specimen ohservatiomim 
juris Jdstoridj Fran. 1692. Eene nieuwe polemiek met Perizonius, nog 
heviger dan de vorige , brak , naar aanleiding van dit werk , weldra 
ait, tot een treurig bewgs hoe twee groote geleerden zich schromelgk 
vergaten y door hatelgke uitvallen over hunne personen. ^ 

Huber's laatste arbeid was de Eunomia Eomana , sive censura censurae 
juris JustnUanei , waarin de tekst der fiomeinsche regtsboeken in be- 
scherming genomen wordt tegen de aanvallen van Ant. Matthaeus Sr., 
Wissenbach, Ant Faber, Sim. Groenew^en en andere beschuldigers van 
Tribonianus. Deze scherpzinnige kritische arbeid was slechts gevorderd 
tot het 23^ boek der Pandecten , toen de schrijver den 8 Nov. 1694 aan 
de gelegde wereld, aan vrouw en kinderen, door den dood werdt ontrukt 
Zijn zoon Zacharias, dien wg later ook op den katheder zullen ont^ 
moeten , gaf in 1700 de Eunomia Bomana uit Waarschgnl^k bevorderde 
hq ook de uitgave van Ulr. Huberi InstiUMoms BetpubUcas lAber ^ur 
Uaris , exhSfens summam Juris Fublici universaUs , m usum cottegioruim 
pricatorum. Franeq. L. Strick. 1698 , 8o , eene beknopte en heldere hand- 
leiding , die ook aan prof. Qab. de Wal onbekend schgnt te zgn geble- 
ven. Huberis Dissertationes Polüicae troffen wq nog onuitgegeven bq een 
zijner nazaten aan. Zgne kleine geschriften, redevoer igen en me- 
morien, werden door prof. A. Wieling in 1746 te zamen in 't licht ge- 
geven 9 onder den titel TJlrici Huberi Opera minora et rariora juris pu- 
hUd et privatu 2 tom. 

Wie zou geen eerbied hebben voor zooveel ware geleerdheid , voor 
zoo grooten qver en vljjt ? De woorden van Plinius , door Zach. Huber 
profetisch op den naam zqns vaders toegepast, zqn in vervulling getre- 
den: Vivit enim vioetque semper, atque eOam latius in memoria hominum 
tt sermone versdbUur^ postguam ah oculis recessit. Zqne gebreken, die 
zich in een sterk ontwikkeld gevoel van eigenwaarde en hartstochtelgke po- 
Dl. IL 15 



226 

lemiek openbaarden , behoeven daarbg niet bedekt worden. Huber was 
immers — om met z\jn ligkredenaar Vitringa te spreken , — een mensch, 
geen engel. 

Gunp. Vitriagt, Orat, fiau m excesnm Ulriei Euber , Fran. 1694 , herdnikt achter de 
Ennomia Ramana; Vriemoei 444—471, add. 9; Gab. de Wal, Ann. 258-294; 446-ii8; 
J. de Wal,, 121 , 122; H, H. Tela, de meritu Ulr. Hnberi in Ju» publümm univertale. L 

B. 1888; Sickenga, 282-289; Tpe^ en Dennoat. ü, 548; Tob. Gntberletli, PoemeU , 
167—172; £. Baden Poëmaia, Leoy. 1702, 76, 77, 131—138; R. Nenbiuiiis , BfUt.fm. 

C, IV, r, 281, 278 ; P. ï. Ghennnenich , Carwun Joroterium , — nee non — Carmi$ie mit^ 
eeUtmea, LeoT.. 1746 , 208—206. 



Abraham de Grau. Vreemd klinkt het, wanneer men uit den mond 
van Jac. Perizonius verneemt , dat er na het overlijden van FulleniuSi 
in 16^9 dadelijk geen persoon voor den vacanten katheder in de wis- 
kunde te vinden was. £n dat nog wel in Friesland , ten allen tqde 
door vele gelukkige beoefenaars van dat vak zoo beroemd! £n 
toch is het eene daadzaak, dat een Fries, die te Groningen in de the- 
ologie en de letteren studeerde, is aangezocht om zich bqzonder op de 
mathematische wetenschappen toe te leggen , ten einde , by voldoeide 
bekwaamheid , Fullenius te kunnen opvolgen. 

De bedoelde persoon was Abraham, een zoon van SamuelPietersde 
Grau, predikant te Wanswerd, wiens huwelijk in twintig jaren met 
negen jongens en acht meiqes werd gezegend. Toen h\j voor zooveel 
kroost ten laatste geene voornamen aan verwanten meer kon onüeenes, 
gaf hq aan drie zonen de namen der Aartsvaders Abraham , Izaak en 
en Jacob. Abraham, den 14 Aug. 1632 te Wanswerd geboren, op de school 
te Leeuwarden een geliefd, veelbelovend, leerling van Gutberleth, 
werd daar een schoolmakker en boezemvriend van Ulr. Huber. Bei- 
de kwamen in 1651 aan de Franeker academie , waar de Grau, die 
tot predikant zou worden opgeleid , den 30 April is ingeschreven. 

In de wigsgeerige wetenschappen waren Verhel en Munsterus zgne 
leermeesters; aan. beider dispuutcoUegien nam hg dan ook deel. Met 
Huber en een paar andere kennissen werd de klassieke oudheid bestu- 
deerd ^). 

Ten jare 1654, den 24 Aug., vindt men onzen de Grau in het Gro- 
ninger academiealbum ingeschreven. Hier zou hg het onderwas ge- 



1) In 1652 maakte hy reeds een Grieksch vers op het overiydea vaodeo Fraoeker 
predikant M. Walsweer, te Tinden in de Naeniaeaaumam'^D.Manhiae WaUweer, 
Fran. 1652. 



227 

nieten van Sam. Haresius , die een grooten toeloop had , van Abdias 
Widfflarius en van den Cartesiaan Tob. Andreae, een vriend zgns 
vaders. 

Het hniselgk verkeer genoot hq bg Joachim Borgesius, vroeger con- 
rector te Wesel , en sedert 1654 hoogleeraar in de mathematische we- 
schappen en welsprekendheid te Groningen ^). 

lozi^de, dat eene klassieke vorming voor den waren beoefenaar van 
elke wetenschap zeer wenschelgk is, spaarde onze theoloog, onder 
leiding van Borgesios , geene moeite en vljjt om door te dringen in de 
geschiedenis en letterkunde der oudheid ^). Ongetwijfeld zal Borgesius 
bij hem ook liefde voor de wiskunde hebben ontwikkeld. In 1657 werd 
hem immers het bovenvermelde uitzigt geopend , waarna hg tot zgne 
verdere bekwaming nog twee jaren heeft besteed, want den 24 
Maart 1659 benoemden de Ged. Staten hem , op een tractement van 
ƒ1000 , tot Prof. Matheseos. Zgne intrede met eene Oratio de usu et 
praestantia matheseos volgde den 6 Jung '). Den 19 Sept vereerde de 
Senaat hem met den doctoralen titel. 

Naast zgn godsdienstigen zin , prgst Perizonius 's mans gver en groote 
bekwaamheid. Yerzwggen wilde hg daarbg niet, dat die kunde meer 
op den voorgrond zou zgn gekomen , als de Grau wat minder omslagtig 
ware geweest en meer zelfvertrouwen had bezeten *). 



M Op dea Catalogus der bibliotheek van Is. Ie Long (Amst 17U) komt onder 
de Jf SS. ra 8o, no. 96 , ¥Oor : Album van Jbr. de Grau , van de vermaardtste en 
aeieerdste Lieden, sanderling in Vrieslandt , Ao. 1654. Wie is de tegenwoordige 
Bezitter ? 

^ Belangrijke berigten over de wyxe, waarop de Grau en anderen destyds de 
klassieken beoefenden, door het maken van uitgebreide beredeneerde indices, geeft 
flober, in de Proef at. ad Intiitutionis Reip. liber nng, (Opera mn, I.). Mart. 
Scboockius noemt onzen de Grau in een brief van 1 Dec 1655: Juvenls supraae- 
tatem doctos et compositus — quo commodiorem rectorem juventutis filii non inve- 
leris. Arch. Gabbema^ pak N. 

^ Academici applausus pro felicibus ampieiii D. Abr, de Gra», dicti dicatique 
a tynurior. amicie, Fran. 1659. 

^) Breviter , erat vir emditione insignis , quam tamen magis declarasset, si paulo 
faisset promptior vel sul confidentior. p. 56. Hy heeft ook de sterrekunde gedoceerd. 
Baders zong immers : 

Quo iBgenio Oraviiu mijor, magii ardostentat 
Vilia despioiens sublimia sola revolvit, 
Altias aacendit , quae Bunt minof obyia qoaerit , 
Aethereasqne domos , gemmantia lomina coeli 
Perloatrat , Yerasque Btadet cognoscere remm 
Causas , acrutarique docet secreta polomm. 



228 

't Aantal studenten , dat de mathematische vaUcen beoefende, vask 
zqn tyd gering; somtgds had h|j zelfs geen enkel leerling. Ten deele 
zal dit te wqten zqn aan de oorlogen , die toen de aandacht van de 
studiën afleidden ; voor een deel komt misschien ook de schuld aan 
den strgd der philosophische rigtingen. De Grau maakte veel studie 
van de Tv^'sbegeerte, waarvan hg de vruchten heeft neeigelegd in Spedmina 
phüosophiae vderis^ in qua novae quaedam ostendunüur. Fran. 1673. Nu 
gaf hg in eene zeer belangrgke Praefatio eene beschouwing over degebrekoi 
van de aanhangers der verschillende philosophische rigtingen. De meesten, 
die zich Cartesianen noemden, verwaarloosden— zegt hijj — geheel in strijd 
met de voorschriften van hun meester de wiskunde, en zagen in hunne on- 
wetendheid daarop uit de hoogte neer. Anderen, die meenden dat alle wijs- 
heid uit Cartesius' werken geput konde worden, verwaarloosden de studie 
der humaniora. Door dat zij nimmer de schriften der oudheid, die zoo- 
veel tot algemeene ontwikkeling en beschaving des geestes konden aan- 
brengen , lazen , bleven zij zeer bekrompen. Van daar , dat de wer- 
ken der oude philosophen , die toch zooveel wetenswaardigs behelsden, 
niet gekend en uit onkunde veroordeeld werden. Men dichtte hun zelfs 
gevoelens toe , die zg nimmer hadden verkondigd. Vele peripatetici 
redekavelden over Aristoteles , zonder hun naam te verdienen. Elkan- 
der napratende , lazen de meesten immers noch Aristoteles, noch Plalo, 
en die dit wel deden, lazen er dikwerf iets geheel anders in, dan 
de auteurs hadden bedoeld. Hoe dit zoo kwam? 

Alleen door gebrek aan klassieke vorming , waardoor zij de schrtjvers 
in hunne taal niet hadden geleerd te verstaan. En toch bevochten 
die ontwetenden, naar een eenmaal opgevat autoriteitsgevoelen, de Car- 
tesianen heftig. 

Eene oppervlakkige schreeuwer\j aan beide zqden had mitsdien he^ 
veld voor degelijke philosophische studiën ingenomen; onkunde was de 
oorzaak, dat de uiterste rigtingen elkander zoo weinig waardeerden, 
dat het goede in beide werd voorbijgezien O- 

Ziedaar den hoofdinhoud der beschouwingen van de Grau , die ook 
in onze dagen aan velen , die wetenschappelijke personen meenen te 
z\jn , stof tot nadenken kunnen geven. 

Hoewel h|] meer overhelde tot Gartesius, wilde de Grau toch de oude 
en nieuwe rigting nader tot elkander brengen. Deze was de strekking 
van z\jn wetenschappelqk werk, dat Is. de Schepper als eene .concili- 
atio veteris ac novae philosophiae", Ulr. Huber als een werk ide phi- 

M Zou hg de onaangenaamheden die Ballh. Bekker in die dagen ondervond ^ 
hierbg niet voor oogen gehad hebben ? 



229 

losophia yeteri in nova ostensa", met Latqnsche verzen inleidden ; een 
arbeid op dezelfde wgze door den groeten Balth. Bekker gehuldigd. 

Niet vreemd zal men het vinden , dat onze hoogleeraar , die als ma- 
thematicas het niet druk had , verlof vroeg om wekelijks twee publieke 
collegien in de philosophie te geven en de noodige disputen te leiden. 
Door Ged. Staten werd dit den 19 Dec. 1673 toegestaan, mits hg daarin 
geene aanleiding tot traetementsverhooging ging zoeken. De philos. 
ProL Wubbena heeft het echter zoover weten te brengen , dat die ver- 
gunnmg den 24 Mei 1674 werd ingetrokken , en nog wel met last aan 
de Grau , ,hem met zijn eigen aanbevolen professie alleen te be- 
moeien en hem daerinne sodanig te evertueren , dat deselve professie, 
die ten deele vervallen is , wederom in sgn oude fleur ende lugster 
mag werden gebracht , tot eere van 't landt ende dienst van de stu- 
derende ]eugt'^ In hetzelfde jaar gaf de teleurgestelde hoogleeraar 
nog eene zeer geprezene Historia phüosophica uit ^). 

Toen Wubbena het ten laatste zoo bont had gemaakt , dat hg den 
criminelen regter in handen viel , heeft men gaarne , op de Grau's ver- 
zoek , in 1680 de Res. van 1673 weder van waarde verklaard. 

De Ordo Led. 1683/84 vermeldt dan ook : Primum absolvet dioptricae 
Cart^ demonstrationem , postmodum Partium Matheseos compendium 
tradei'e perget. 

Het was aan de Grau niet beschoren langer dan drie jaren op deze 
wijze nuttig te zijn. 

Sedert Mei 1662 weduwnaar , zonder kinderen , van Rixt Doënga j 
die eerst gehuwd was geweest met Douwe Hottinga, burgemeester van 
Dokkum % hertrouwde hg in Mei 1683 met Elisabeth Gyse , van Am- 
sterdam. Na de zomervacantie bg hare familie aangenaam te hebben 
gesleten , was onze hoogleeraar pas met haar te Franeker aangekomen, 
om zijne collegien te hervatten, toen eene hevige kolgk hem onver- 
wachts den 8 Sept. 16S3 ten grave sleepte. Zgn vader, toen een 
tachtiger, ondervond de gadelooze smart hem, den laatste zgner ne- 
gen zonen , en vier dochters te overleven , zonder dat een van allen 
nakomelingen had. 



1) Wat Saxe, VI, 580 , op gezag van Frejlag beweert, dat de Grau, admo- 
dom joTenis, in 1647 eene Hutoria philoêophtca zou hebben uitgegeven, is ken- 
neiyk eene dwaling, ontstaan door de drukfout 1647, voor 1674, by zyn referent 

2) Zy schynt eene ondeugende vrouw te zyn geweest De Fiscaal bragt baar 
Toor den Sen. Jndic, omdat zg tin de naast voorleedene daagen eenige versylverde 
leepels ende eenige Torcken uyt de huysinge van de Ed. Heere Prof. van der Waeyen 
heeft weeten te vervreemden ende in de Bancq van Leeninghe alhier beeft laaten 
setten''. De Aeta melden deo uitslag niet, wel dat baar adv. W. Gup zyne declara- 
tie liet Uxeren. A. Sen. Jud. 11 Sept 1678 , 25 Jan. 1679. 



280 

f M. Perizonii Orai. firn. dê vita et morte Abrah, GrawU. Fran. 1688 , wtarvoor herdrakt 
ïs Phfl. Matthaei Frogr.fu%^e\ ook in Pemonii Oratumet, L. B. 1740, p 5ó6 ; Vriemoet, 
472—479 ; add. 9 ; Baden , S24. 



Johannes Greidanus, geboren te Franeker , kwam den 18 
Junq 1647 aldaar aan de academie. Verhel en Phocylides Holwarda 
waren zgne in philosophische rigting zeer verschillende leermeesters. 
Onder van der Linden , Phil. Matthaeus en Frencelius studeerde hg in de 
geneeskunde. In beide vakken promoveerde h\j den 15 Junig 1654 , na 
verdediging van eene IHsp. ad theses ex varUs phüosophiae parHbus de- 
pramptas^ en eene Disp. de lumbricis. Eene maand later sloot hg den 
echtelgken band met Jetske Peters van Wymersma. 

In den aanvang van 1658, .na eenige jaren de studerende jeucht in 
de philosophie int privé geonderwezen te hebben'\ verzocht hg, op 
aandrang zgner leerlingen , publieke lectiones en disputationes te mo- 
gen houden , overeenkomstig de oude loffelgke gewoonte der academie 
en t gebruik aan Duitsche en Engelsche universiteiten. Op voorwaarde, 
dat hg geene .vreemde nieuwicheden'' zou verkondigen, vervulde de 
Senaat zijn wensch. 

Verhel en Munsterus vreesden zeker dat Phocylides' leerling diens 
liberale rigting zou inslaan. En niet ten onregte , want den 1 Julij 
1658 onderdrukte de Senaat zgn eerste dispuut van de Idea logkae 
novo-aniiquae (Fran. 1659), als vol van dwaligen en paradoxen ; den 22 
Juig werden Cup , Amoldus en Verhel naar de Curatoren afgevaardigd 
over een ander dispuut, «novitatis plenam/' 

Na herhaalde vriendschappelijke vermaningen , klaagde de Senaat 
hem in 't begin van 1660 bg Ged. Staten aan over «seecker Boeck , 
nu onlangs ugtgegeven". Of zgne Instüutiones metaphydcae^ Fran. 1660, 
dan wel de Idea hgicae bedoeld werden, weten wg niet. Gedeputeer- 
den verzonden die klaagliederen naar Curatoren om advies ; deze ve^ 
zochten den Senaat de grieven schriftelgk en naauwkeurig te willen formu- 
leren. Intusschen kwam Munsterus te overlgden. En wat deden nu 
de Curatoren ? Zg droegen Greidanus tot zgn opvolger voor. Naast 
hem stonden op het drietal Godofr. Spinaeus , hoogleeraar te Steinfurt, 
en Mich. Busch , Theol. et Philos. Cand. Terstond door Gedeputeerden 
benoemd, aanvaardde Greidanus den 5 Julg zgn hoogleeraarsambt 
Onder zulke omstandigheden had zgne benoeming eene belangrgke be- 
teekenis , in zoover de Curatoren en Gedeputeerden toonden het stre- 
ven naar vooruitgang te steunen tegen de aafivallen van den oudenVerhel. 



231 

Op de evenyennelde werkjes liet Greidanus in 1664 InsiüutUmesphif' 
sieae volgen. Geen van drieën kwam ons onder de oogen. Tenzelf- 
den jare overleed eindelgk ook YerheL Greidanus , naar het rap- 
port van Curatoren , «sgn professie nu een geruimen tjjt met goe- 
den lof bedient hebbende'^f werd toen de oudste der faculteit en zag 
daarom zgn tractement van ƒ700 verhoogd tot ƒ800. Abr. Steindam 
trad gelijktijdig als ordinarius, Wubbena als extraordinarius naast 
hem op. 

Een vroege dood rukte hem reeds den 4 Jung 1668 weg. Of zgne 
vrouw, toen nog leefde, durven wg niet verzekeren, wel, dat hg drie 
zoons en eene dochter had. Abr- Steindam hield de Orat. funebriSj die 
echter niet ter peise ging. In eenige Ccurmma funébria werd zgn ver- 
sheiden zeer betreurd. 

Triemoet. 480—488; adl 9, 10, met Mm. aanti Tan Barmania; Paquot, I, 817. 



Frangois de la Prix werd door de Curatoren voorgedragen 
tot buitengewoon hoogleeraar in de Fransche taal , in de plaats van 
wijlen Louis Parent Met hem stonden op het drietal Nicolaus Ve- 
delius , S. M. C, en Lands-alumnus , benevens Mons. Jurieu ^). 

De la Prix werd den 24 Sept. 1663 benoemd. Waarschgnlgk woonde 
hg destgds te Franeker , maar dit is slechts eene gissing , daar ons van 
'^ mans levensloop niets bekend is geworden. Hg overleed den 13 of 
14 October 1666, als zgne weduwe nalatende Anne Jacqueline, met 
wie hg den 15 Oct 1665 te Lekkum gehuwd was. 

Abr. de Grau herdacht hem in eene Igkoratie, die niet werd uitge- 
geven. 

Vriemoei, 484, adcL 10, met Mss. aantt. van Bnrmaiua. 



Abraham Steindam noemde zich bg zgne inschrgving als 
Phil. Btud. te Franeker , in Mei 1657 , een Leeuwarder. Dit laat zich 
verklaren, als men aanneemt, dat hg van de Latgnsche school te Leeu- 
warden kwam. Hallum schgnt echter zgne geboorteplaats te zgn. De theolo- 
gie en philosophie waren zgne hoofdvakken. Als theol. student vindt men 
hem ook den 24 Mei 1661 te Groningen ingeschreven. Bg de classis 
van Leeuwarden in 1662 als proponent toegelaten , vond hg weldra een 



1) Ongetwvfeld P. Jurieu , die ia oas land ea in Engeland atudeerde, later onder 
réfugiés fermaard U geworden. 



282 

werkkring als praeceptor ten huize yan den Frieschen regtsgeleerde en 
stiEtatsman Allard Pieter Jongestal , wiens zonen Gellias en Willem hg 
zou opleiden. Den 21 April 1664 promoveerde hg te Franeker in de 
philosophie. Verzekerd van den grooten invloed van Jongestal, die reeds 
sedert 1649 Curator dier academie was, zal hij zich hebben gehaast, 
om zoodra mogelgk na den dood van Verhel (14 Febr. 1664) 'den 
doctoralen graad te verwerven, ten einde voor den vacanten katheder 
in aanmerking te kunnen bekomen. Zeven dagen na z^jne promotie 
leverden de Curatoren hunne voordragt in, bevattende de namen van 
God. Spinaeus , Prof. te Steinfurt , Dr. Joh. Wubbena , praelector phi- 
losophiae te Franeker , en Abr. Steindam. Ofechoon in volgorde de 
derde , zag hg zich den volgenden dag reeds op ƒ700 tractement be- 
noemd. Prof. Greidanus werd de eerste in de faculteit ; en aan Wubbena 
werd ook een beentje toegeworpen in de bevordering tot Prof. Extraor- 
dinarius. Dat Jongestal hem naar den katheder kruide , zal ieder 
gaarne gelooven, als hg Steindam tot dien beschermer hoort zeggen: 
Gaudex aut stipes essem, non homo, si beneficia syncategorematice 
infinita , quae offers , non exoscularer. Steindam zette ook zijne theo- 
logische studiën voort , zoodat hg in 1668 het vereischte examen aflegde 
om den 13 Mei 1669 den doctoralen graad te behalen op eene Diapid, 
de cognUione DeL 

Opmerking verdient het voorzeker, dat gelgktgdig drie philosophische 
rigtingen te Franeker vertegenwoordigd werden. Steindam was een peripa- 
ticus, Greidanus novo-antiquus, Wubbena Cartesiaan. Steindam's rigting 
blijkt uit zgn Tractatus schclastictis de causa in genere et de causa efftdenU m 
specie^ Fran. 1669. In de opdragt vraagt hg Jongestal's steun, ingeval zgne 
gevoelens niet onaangevochten bleven. Nam praesagit mihi animus — zegt 
hg — fore ut hoc seculo exulceratissimo in reprehensionem quorundam novo- 
rum Morosophorum (qui recepta aeternumque vera venerandae antiquitatis 
principia sardonio risu exagitare , scelerate pedibus conculcare , labe- 
factare , averruncare et eruderare , sua vero inepta, Januario f rigidiora, 
frivola, haeretica, dudum damnata, aut recens insycophantarum cere- 
bellis nata, et contradictionibus implicata dogmata, pro principüs re- 
ponere nequicquam moliuntur) incurram. Dit boekske, eene vrucht van 
zgne dispuut-collegien , bevat de namen van slechts drie respondenten. 
Vriemoet schijnt verscheidene disputen gekend te hebben, door Stern- 
dam geschreven. 

Welke rigting nu het meest in den smaak der studenten viel , dar- 
ten wy niet met zekerheid zeggen. Dat er in den tyd, waarin de Car- 
tesiaansche philosophie veld won , velen waren , die hun hoofd wilden 



23S 

breken met een eindeloos aantal subtile definitien , zooals die in Stein- 
damis Tradatus sckolasHom gevonden worden , komt ons trouwens niet 
aannemelgk yoor. Na den dood van Greidanus genoot hij als oudste 
hoogleeraar in de philosophie ƒ900 tractement 

Steindam overleed reeds op 33-jarigen leeftfld, den 7 Febr. 1672. 
Zgne jeugdige weduwe Fedsje Mensenburg overleefde hem lang met twee 
van hunne vQf kinderen. 

Yriemoet, 485-487; Paqaot, II, 418; en des hoogleeraart Traet. ScholoHieus in Ledic,; 
Baden, 825-327. 



Johannes Wubbena, dien wq tqdens Steindam's benoeming 
ontmoetten , was een Oostfries , geboortig van Leer. Toen hg den 2 
Febr. 1658 als theol. student te Franeker werd ingeschreven , had h^ 
waarschgnlgk reeds andere universiteiten bezocht , want den 1 Julg 
des volgenden jaars promoveerde hg reeds tot L. A. M. , op MiscéUanea 
ex varUs phüosophiae partibus desunUa O* Hg bleef te Franeker wonen 
als privaat-docent in de philosophie. Den 12 Aug. 1660 huwde hg met 
Anna, eene dochter van wglen prof. Cloppenburch. 't Was in het be- 
gin van 1664, toen de dagen van Verhel dus al geteld waren, dat hg 
van Gedep. Staten vergimning vroeg om openbare lessen in de wgsbe^ 
geerte te mogen geven , aanvoerende , dat hg na zgne promotie ,pri- 
vate institutie, niet sonder merckelgk profijt der studerende jeucht al- 
daer heeft gedaen". Zgn verzoek werd den 5 Febr. ingewilligd , doch 
zonder toezegging van landstractement. Dat Steindam den 29 April 
dv. met het het professoraat ging strgken, en hg slechts tot extraor- 
dinarius werd benoemd op ƒ400 » moet hem in zgne ambitieuse ver- 
wachting zeer hebben teleurgesteld. Maar hg gaf de hoop niet op. 
Zonder dat er zelfs eene vacature was , durfde hg twee jaren daarna 
bij Ged. Staten om den rang van gewoon professor vragen, en H ge- 
lukte hem werkelgk bg Res. 21 Julg 1666 zgn wensch vervuld te 
zien 2). In hetzelfde jaar , den 27 Sept., benoemden Ged. Staten hem 
ook nog tot Inspecteur der Burse. Beide aanstellingen legde hg den 
21 October aan den Senaat over ; zgne intrede volgde den 17 Januarg 
1667. 



1) Toen verschenen Carmina gratulatoria in hon, J. Wubbena, ewn L, A. M* 
et PhUo». Dr, renunciaretur. Fran. 1659. 

>) By 6. R. van 15 Maart 1667 werd xyn tractement eerst Terhoogd van fiW 
tot f600. 



884 

Tot zoolang had h\j geen aanstoot gegeven , maar, eenmaal gekomen 
waar h\j wezen wilde , wist Wubbena , een geslepen intrigant, zich on- 
der hooge bescherming groeten invloed te verzekeren. Hoe hg ten 
spgt van den Senaat in stilte zich een dictatoriaal gezag over de 
Burse wist te verzekeren, en, ondanks z\)n zeer laakbaar gedrag, on- 
begrgpelijker wijze nog twee jaren lang den steun van Ged. Staten 
behield , doch eindel^k z\jn ontslag niet kon ontgaan , is elders reeds 
uitvoeriger door ons verhaald *). 

Hadden Holwarda en Greidanus reeds met de scholastieke philosophie 
gebroken, onder den vlag van Descartes was in Friesland nog niemand 
openljjjk opgetreden. In 1666 was er een boekske verschenen met las- 
terlijke stellingen nl. Phüosophia S. Scripturae wtetpres^ ExercikUio Para- 
doxa , in gua veram phOosophiam inftiUibüem sacras litteras interpradafidi 
narmam esse , apodktice demanstrantur et diacr^antes db hac setUeiüia tsr 
peniw/duT et reféauntur. Prol Amoldus kwam tot de ontdekking, dat 
de anonyme schrgver ,800 veel als in hem is, het heilige woortGodts 
soeckt twijffelachtigh te maecken , ende daerdoor alle sekerheit van 
religie om verre te stooten^\ Hg zond het aan den Proc. Gen., en deze 
haaste zich aan Ged. Staten in overweging te geven om b^' plakkaat 
te verbieden , dat het in de provincie Friesland gedrukt of verkocht 
werd , ja , om de Staten Gen. te verzoeken het alom te onderdrukken. 
Wat daarop besloten is , weten wg niet. Wg halen het slechts aan 
als een voorbeeld, ten bewijze, dat Gartesiaansche philosophie opeen 
Franeker leerstoel niet onaangevochten zou blgven. En zoo werd het 
ook. Den 24 Sept. 1667 vestigde prof. Amoldus in den Senaat de 
aandacht op theses aan Cartesius ontleend, die openlgk onder Wubbena 
verdedigd zouden worden. De theoloog vroeg : an expediat di^putoHonem 
eam permitti et Cartesianam doctrinam in Academiam introdwA? 
' Eenige dagen later schorste de Senaat het dispuut, totdat Wubbena 
op de bedenkingen van Arnoldus geantwoord zou hebben. Valckenier 
en Schotanus stemden tegen dit besluit. Wubbena, die zeker aan 
Amoldus geen rekenschap wilde geven , en verzekerd was , dat zijn 
persoon hoogeren steun zou vinden , wendde zich tot Ged. Staten. Deze 
verstonden, dat Wubbena «openlgck sal mogen lesen ende disputeren, 
sonder nochtans sodanige sustenuen voor te brengen, die enige onrust 
in de academie mogen comen te verwecken." Lieten zg het al aan 
partgen over hun verschil ten principale schriftelgk nader te ontwik- 
kelen en te doen uitwgzen, *t is ons niet gebleken, dat deze eerste 



^) Dat terdieade ontslac verzachtte men onmiddeligk , door zyo tractement als 
hoogleeraar tan f 600 tot /* 900 te verhoogenl G. A.8 SBpt. ^'^^ 



285 

o£Sciele aanval op het Cartesianismus in den boezem onzer academie 
verdere gevolgen heeft gehad ^). 

Wabbena begon dus de Cartesiaansche vlag te ontrollen. Was h^j 
eerlgk in zgne gevoelens ? Balth. Bekker toekent hem als ,een man 
die loos en boos , een vgand der filosofie van Descartes opgequeekt , 
maar omgekeert (was) , om sich aan synen ambtgenoot (Steindam nl.) 
te wreken , die al so seer daar tegen , maar boven hem tot dat profes- 
sorschap gevorderd was". 

Hoe dit ook zij , Wubbena's Cartesianismus zal wel de naaste aanlei- 
ding zgn geweest voor de stappen , die de classis van Leeuwarden in 
1668 btj de Friesche Synode deed , om de magt der Staten in te roe- 
pen tot het weren van zulke schadelijke nieuwigheden, door aan profes- 
soren f doctoren en magisters, te verbieden Cartesiaansche wgsbegeerte 
te doceren. Overtuigd , dat de oppositie al bitter weinig van die philo- 
sophie afwist, schreef Balth. Bekker, toen predikant te Franeker, om 
.d'onkundigen te berighten , om de kerk in rust en hare opsienders in 
eere te houden'', eene De phüosophia Cartesiana admonitio candida et 
smeera , aan de Synode opgedragen ^). 

Dat Wubbena ook zgn invloed b\j Gedeputeerden heeft doen gelden 
en dat van die zqde door de Commissarissen-politiek aan de Synode een 
wenk is gegeven, schgnt ons, ofschoon niet bewezen, zeer aannemelijk. 
De Synode verstond ten minste, dat het voorstel der classis .om re- 
den" niet kon worden aangenomen ; maatregelen om de vrijheid van 
philosopheren te beperken , voor zoover deze het gezag der H. S. on- 
derm^nde , beval zg daarbg gaarne aan. 

Gereedelgk laat het zich verklaren , dat Wubbema een zoo welwillend 
beoordeelaar der Cartesiaansche philosophie, als Bekker, gaarne tot 
vriend en bondgenoot wenschte. Daar de hoogleeraar echter op 
zedelgk gebied zich al te ergerlijk gedroeg , achtte de geleerde en trouwe 
herder het van z\jn pligt onzen Wubbena tot een beteren, godzaligen, 
wandel te vermanen , ja eindelgk z^jne censuur uit te lokken. In plaats 
van vriend werd de invloedrgke hoogleeraar nu weldra Bekker's geslagen 
v^and. 

Overbekend achten wq het, hoe onverantwoordelijk Bekker sedert 
1670 door de kerkelgke en wereldlgke overheid in Friesland behandeld 



O G. H. 28 Sepi. 1667. 

8) Ia e^n brief aaa v. d. Wae'uen , voor dea 2eD druk vaa dit boekske (AmsU 
1693) zegt Bekker: Nempe ea tam (1668) erat Ecclesiarum Scholarumqoe in Frisiis 
eonditio, ut iUa Philosophia plerisque igoola passim, facile proscribi posse videretur; 
illia IQ hoc operam navantibus , qui eam doq ignorabant , attamen oderant. 



236 

werd, onder voorwendsel van onregtzinnigheden in zQne Vaste spfge 
der Volmaakten. De geheime beweegkracht van al die tergende pla- 
gerg , door Bekker verduurd , was de wraakzucht van Wubbena. Dat 
h\j bg Ged. Staten alles konde gedaan krggen , daarvan levert ztjn le- 
vensloop immers menig voorbeeld. De Grau moest zulks ook op eene 
zeer grievende wgze ondervinden; Bekker evenzeer. 

Wubbena*s echtgenoote is in 1669 overleden ^), en nog eer het jaar 
ten einde was — straks zal de reden daarvoor blijken — hertrouwde 
hg met Rixt Domans, de weduwe van prof. Wissenbach. Aanzienlgke 
familiebetrekking konde de oorzaak van dien groeten invloed dus niet 
z\jn. Hoe is die dan te verklaren? Hoeren wg Bekker, die, na bloot- 
gelegd te hebben , hoe het raderwerk van Staat en Kerk in Friesland 
destyds zamengesteld was , ons den sleutel geeft : 

.Hg hadde sich seer diep en vast geworteld in de gunst van 
sekere Mevrouw die menigte van stemmen hadde, door seer vele 
landergen die haar in verschelde Grietenyen eigen waren ; hy hadde 
't algemeen bewind van hare saken, en volgens dien ook het be- 
stuur in d'erfenisse, die sy aan hare naaste bloedverwanten van den 
grootsten Adel liet Bg haar leven wierd hg als premier mmistre steeds 
om hare stemmen aangesocht ; daar hy altyd ietwes voor bedingen 
konde ; en na haar versterven met een goed legaat voorsien 2). Hij 
wist ook aan die Erfgenamen, welkke van vermogen waren, door ver- 
dragh een voordeel toe te voegen en te meer aan sich te doen ver- 
plighten. Dit dede hem alle syne ambtgenooten bovent hoofd wassen 
ende over hen heen sitten. Dese man , eerst willende mgn vriend zijn, 
en daarna geslagen vgand wordende, om dat ik volgens last en plight 
hem synen bosen handel onder oghen stelde, is d' opperbaats van al 
dien onraad en dat ongemak geweest, dat my weervaren is. 't Was 
hem onlydelgk, in 't openbaar van 's Heeren Tafel afgehouden en 
dat van bergers gekastyd te worden, die over meer dan bergers heerschte. 
Hy nam de driften der Theologanten en der Predidanten waar, en wist 
die tegens my met duisend konsten in te nemen. — Syn grootste vriend 

1) Dit bigkt uit J. Terentius c. s. Exequiae honori et posthumae famae Annae 
Cloppenburghy conjugU D, Joh, Wubbena ^ Fran. 1669. 

a) Die Mevrouw was Sophia thd Vervou , Douairiére ?an Joachim van Andrée. 
Zy woonde op Martenahuis te Franeker en overleed 28 Janjiary 1671. Z\i vermaakte 
aan Wubbena acht pondematea lands, onder Franeker, en eene plaats te Welsr^p. 
Vgl. de Grane, het Martena-Huity in de Vrije Fries, l, 135 volg. Baders bezong 
haar , als : 

Pleni Dei oiira , virtate , fideqae jogali , 

Vixit cmn mmma laade pudicitUe. 

De Froc. Generaal had andere informalien over haar, zooals beneden tal blyken. 



337 

was Preddent van t £d. Mog. GoUegie , en dus de tyd bequaam , om 
Qu de lagen , van twee jaren op my aangelegd , uit te werken , door 
schyn van saken die men niet bepleiten sonde; 

In de Acta Senatus vonden w^ , na de bezwaren in 1667 door Amol- 
dus opgeworpen , geen tweede voorbeeld , dat Wnbbena over Gartesi- 
aansche leeringen werd bemoegeligkt. Disputen, onder hem gehouden, 
kwamen ons niet onder de oogen; werken gaf hjg niet uit. Of h\j, 
onder de bescherming van z^n vriend , den Voorzitter van 6ed. Staten, 
die rigting veilig durfde handhaven, is niet onaannemelgk. Op- 
merking verdient het , dat , terwgl na het overlgden van Oreidanus in 
1668 en van Steindam in 1672 , geene benoemingen geschied waren , 
ja den 30 Maart 1672 door de Staten, tot nutte en menage van *tLandf' 
het aantal professoren werd verminderd en er voor de philosophie maar 
één leerstoel behouden bleef, — bg G. E. 9 Jan. 1675 toch ƒ1200 trac- 
tement aan Wubbena werd toegelegd , b\j gelegenheid dat men hem 
ter vergelding voor zgne «goede diensten" den titel Primarius prof. 
philosophiae verleende , ^des dat hg gehouden wort Logicam alle halff 
jaren privatim te absolveren ende usum te demonstreren". 

Na twaalf jaren lang een drieste rol te hebben gespeeld , stortte hg 
eensklaps van zgn hoogen zetel , waarop de dichter Ërn. Baders hem 
zeUs bewierookt had. Een eerlgk man , de eenvoudige Petrus Poll , 
pedel der academie , volvoerde dat stoute stuk. De aanleiding tot een 
en ander is opgenomen in de akte van beschuldiging , waarop de Pro- 
cureur-Generaal b^' het Hof van Friesland , in 1678, tegen den invloed* 
rijken hoogleeraar bevel tot dagvaarding ten criminele vroeg en verkreeg. 
Bekker heeft dat merkwaardig zonden-register laten drukken, zooals 
wij het hier overnemen , behoudens de aanvulling van eenige initialen : 

AAN H HOF VAN FRIESLAND 

Bemonstreert met reyerentie de Proeorenr-Oeneraal deser Landschap , dat een publ^q Pro- 
fessor in ene loffelike Universiteit behoort te wesen een geleerd ende wel gemanierd man, 
als die snli aan de stndeerende jengd ten goede Yan het gemeene Landt ende Oods Kerke 
commnnioeeren moet. Sodanig een behoorde dan ook te wesen de Professor Joamiies 
WuBBiKA tot Franeker ; maar het is met denselven seer Yerre van daar ; gel^'k voor desen 
in synen ommegang met vroawon en andersins is gebleken. Want behalven d* oneerbare con- 
versatie met de vrouw van C. M., met zjjn meid B., by tyde van sijne eerste vronw Jnffir. 
C(bppenbnrgh) tot s^nen hnise beswangerd, met R(izt) D(oman8) sijne tegenwoordige hnis- 
vronw , by t leeven van gedachte Jnflr. G(loppenbnrgh) syn w^f , met vrouw S(ophia v(an) 
F(erTOu), wed. van den heer Ridder ;i(oaehim) v(8n) A(ndrée), heeft gedachte Wubbena b^ 
JniT. Y. B. wed. van G., veelsins s^n gaan ende komen gemat^ , ende deselve sqdanig nu'-* 



288 

leid, dat T. B. Toorsehr. van den seWen Tleeiclielik ii bekend , ende in ontnclit miibmiikt^ Vj 't 
Uyen tu R(ixt) D(omanf) vooraz,, 't weUc lo lange geduurd heeft ; tot dat eindelik Y, B. 
Yoorz. il beiwangerd geworden, ende van Idnde verlost *a nacktB toaiclLen den 18 en 19 Jnny 
1678 binnen Dokknm, onder des dat ay op 's Hofs ontbieden by opene Acte herwaarts 
aan reisde; wanneer sy gedachten Wubbena genoemd ende verklaard heeft tot Vader van 
haren jongen soon, ende uiemant anders. Boven noch dat voorsz. Wubbena sich allesins 
schuldig gemaakt heeft aan veele en verscheide malefeiten : als het divulgeeren van een 
pasquil , tot nadeel van een persoon ofte Juff. tot Oroningen , item tot nadeel van F(rou]ge) 
F(nllenia8), huisvrouw van Dr. B. B(ekker), samt de vrouw van den Secretaris Br., ende 
dan noch aan 't subomeeren ende divulgeeren van 't pasquil in t almanach tot nadeel van 
den H(ove), ja wat meer is, hy heeft den Reghtscholt Verhel, ten huise van den Professor 
Dankelman getracht met den blooten opsteeker van 't leven teberooven, ten tyde als sy 
daar veigastet waren ; ende den 11 Decemb. 1672 op enen Bededagh, onder de predikatie 
op vryer straten ende in burgers huysinge te attenteeren een openbare moord aan den Pro- 
fessor Huber synen collega. Voorts so de Pedel Petrus Pol degene was , welke ware de 
principaalste getuige tegens hem in de sake van den Professor Huber tegens hem beklaagde, 
heeft hy beklaagde getracht ende uitgewerkt , onder quade pretexten ende valsch voorgeeven, 
dat hy enige attestatie ofte certificatie tot Pols nadeel heeft bekomen. Na sulx heeft hij ai 
wederom door dreigementen ende openbare concussie getracht om Petrus Poll ie intimidee' 
ren ende te doen schuld bekennen^ mitsgaders revoceeren syn voorgaande getuigenisae : doch 
so gedachte P. Poll sich aan de waarheid vast hielde , heeft de Beklaagde ende enige syner 
medestanders uit de Professoren, ausu admodum iemerario, op haar genomen omme d' ad- 
ministratie van de criminele justitie haar te arrogeeren, ende Petrum Poll, sonder enige 
forme van proces , ez crimine pubUco van sgn officie te suspendeeren. So dat U£d. Mog. 
noodsakelik geoordeeld hebben den klager na Franeker af te senden , de bewyzen te eischen 
ende proces aan den beklaagden Poll te doen maken. Ja de beklaagde Wubbena heeft so 
veel weten te wege te brengen , dat de £d. Mog. HeereUr Gedeputeerde Staten vaa Fries- 
land , onder praetezt van amnestie , den professor Huber gemuilband hebben , om tegen 
hem Wubbena niet w^defs te mogen proeedeeren ende s^n reght vervolgen. AUe welke 
grouwelen nadien seer enorm zgn , besonder als sy met haar omstandigheden exUtuioé wor- 
den genarreerd; versoekt de Suppliant in officio, U.Ed. Mog. provisie van citatie; doorkraght 
van welke voorsz. Wubbena magh werden verdai^hvaard , om in persoon op de roUe van 
den Hove te compareeren , ende aan te hooren soodanigen eisch ende klaghte , als de suppli- 
ant sal hebben te nemen; so ten principale als neffens de provisionele incarceratie op t 
Blokhuis, ofte suspensie van het Professoraat. Quo ftxXo etc. Was geteekend Jmtkomuu 
Kan, In margine stond: Fiat Citatio ut peiitur, Den 21 Juny 1678. 



Wubbena werd hierop door het Hof geschorst als hoogleeraar ; de 
Ged. Staten lieten aan den Senaat over om betrekkeiyk die schorsing 
naar eigen oordeel te handelen. De hoogleeraren besloten daarop om 
Wubbena's lessen niet op de Seriea aan te kondigen , maar daarvoor een 
wit vak open te laten. 

Hoe die ontzettende zaak is afgeloopen? .Aldus verdaghvaard heeft 
]^_ vervolgt Bekker— voor de volle RoUe, in *t aanschouwen van veel 



honderd menschen sich ten eersten ene gantsche weke lang , en dat 
tweemaal 's daags, vertoonen moeten. Waarop hy by provisie van s\j- 
nen dienst gesuspendeerd en onder borgtocht van 3000 gl. buiten ban- 
den is gelaten. Ter naawemood twee Advocaten , voor groot geld op 
hand , bekomende, heeft h\j met allerhande listen sich verweerd, tot dat 
hg stierf, voor 't einde van dat crimineel Proces. Hy hadde noch 
tot middernacht een ongerechtig stuk verright, en daarop slapende, 
ontwaakte 's morgens vroeg ; syne huisvrow (eerst syn boel) toespre- 
kende, dat sich niet wel bevond, waarop van haar gevraagd, waarin? 
was hem de spraak ontgaan , en met een het leven. Syne weduwe ver- 
kreeg door gunst van Heeren, die haren man noch loevende niet langer 
helpen konden , syn achterstaande Tractement , van dat hy was gesus- 
pendeerd geweest, maar 't Hof haar reght handhavende, liet het haar 
reghtelik afhalen, 't selve confisqueerende ; gel\jk sy mede syn overkoste- 
lyk wapen, door de weduwe in de kerk opgehangen, afnemen deden, met 
verbod om het ooit weder op te hangen". 

Dat sterfuur sloeg in den vroegen morgen van 28 Febr. 1681. De 
Senaat liet der weduwe nog vragen of zg de begravenis ook als een 
fumis academicum verlangde. Op het brutale antwoord, .dat sy doen soude» 
gelgck sy het haer verstonde" heeft hg zich er verder niet mede wil- 
len inlaten. 

Vriemoet, 488—491, add. 10; Balth. Bekker, FriescAe GodffiUêrdAeid , AmMi. i^n , 
1-40; Baden, 847—249; ons D. I, 390, 891. 



Michael Busch. In de plaats van Huber, die van Prof. Hist. 
et Eloq. tot Juris Prof. benoemd was , werden door Curatoren voorge- 
dragen : Joach. Borgesius , Eloq. et Math. Prof. te Groningen , Sam. 
Termulius, Eloq. et Hist. Prof. te Stemfort, en Dn. Mich. Busch, Theol. 
et Eloq. Gand. te Heidelberg. De laatste werd den 22 Julq 1665 be- 
noemd op de voordeelen die Huber ook had genoten. Busch was in 
1626 te Zanau , bg Eoslin , in Pommeren , geboren. Aan verschil- 
lende hoogescholen had h\j b^'na alle vakken beoefend ; zoowel de klas- 
sieke en Oostersche talen, wijsbegeerte en wiskunde, als de geschie- 
nis, r^en en theologie. Kortom, hg was een man van universeele 
studie. Gedurende z^jne academiereis schreef hq zich in Aug. 1651 als 
Theol. Stud. te Franeker in. Als gouverneur van Georg Wolfgang en 
Anten Gunther Georg van Schwartzenberg thoe Hohenlansberg was h\j 
van hier naar Duitschland vertrokken , waar zij vele jaren bleven. 

In Sept 1656 zgn deze Schwartzenbergen te Heidelberg ingeschreven. 



240 

Dat Busch zich daar ook met hen bevonden heeft, blgkt uit de om* 
standigheid, dat hq de eerste was, die in 1657 Huber kennis gaf van 
diens benoeming tot hoogleeraar, welk nieuws hem uit Friesland was 
overgebriefd. 

Busch bleef zyn hoofdverblijf te Heidelberg houden , tot dat men hem 
op den katheder riep; eene promotie, die hg misschien wel aan Huber 
had te danken. Den 27 Febr. 1666 deed Busch zgne intrede. 

H\i was destgds Juris Gand. Prol Amoldus noemde hem in 1680 
ergens J. U. D. Uit beide gegevens mag men besluiten, dat Busch in- 
tusschen in de regten is gepromoveerd. Waarschijnlijker wordt zulks 
nog als men bedenkt, dat hg den 22 Febr. 1667 mede werd aanbevolen 
voor den vacanten leerstoel van Cup , en hem , nadat van Glins be- 
noemd was, bg G. R. 22 Maart 1667 op z\jn verzoek is toegestaan, 
om ,in facultate juridica publicas disputationes te mogen aenstellen 
ende in deselve faculteit collegia te mogen holden*'. 

Terwgl hg zich nog in Duitschland bevond , schreef hg een De natura 
ac jure hanonm ecdesiasticorum acroama , dat in 1666 , buiten zijn 
weten , te Franeker van de pers kwam. 

Ware het aan Yriemoet of ons gelukt de Orat. funehris te kunnen 
raadplegen, welke door Tob. Andreae over hem is uitgesproken , eene 
oratie, die volgens het Register van Acad. dissertatien en oratien (Leid. 
1866), werkelgk in 1681 zou zgn uitgegeven , dan zou van 's mans le- 
vensloop en verdiensten een meer volledig tafereel kunnen worden 
opgehangen ^). 

Uit gedrukte redevoeringen weet men alleen , dat hg na den vrede 
van Breda den 30 Aug. 1667 het spreekgestoelte heeft beklommen tot 
het honden der Orat,^ qua post helli Anglo-Belgici recUatas causas ac spe- 
cies , pacem è Coélo reducem celciss, foeder. Belgii proceribus gratulatus est, 
Fran. 1667 ; en dat hg in 1672 eene oratie hield, cum terminatis ferüs anni- 
versariis D. D. Professores — lectiones publicas JUIKal. Sept. CIO 10 CLXXl 
redauspicareniur , praesente et in Athenaeo Frisico ingenii cuUum capessente 
Celsiss. et lUustr. Henrigo Gasduro , Nass. Principe. Fran. 1672. 

Op godsdienstig gebied was hg een geestverwant van Chr. Schotanus 
en Amoldus , en anti-Cartesiaan. £en Lessusin excessum — C. Schotani a 
8.f en een Threnus memoriae — J. M. Steinbergü kunnen daarvoor ten 
bewgze strekken , en tevens ter beoordeeling van zgne dichterlijke ga- 



1) Alb. Schultens berigtte, dat Busch zich zelven in de historische wetenschappen 
oefende, en tevens: quod Cl. Busschius — arthrilicis doloribus praepediretur, qoo mi- 
nus operam suam Academicae iuventuti debita cum alacritate et assiduitat* impeDdenl. 
Laudatio funebris Campegii Yitringa, p. 26, 27. 



241 

ven. Voor de foropAriuif paeHea yan Jo. Bouricius , Leov. 1656 , treft 
men ook een lofvers van zQne hand aan. 

Steeds coelibatarios gebleven , overleed Busch , na een langdurig en 
smartelqk Iqden , den 13 Julg 1681 , 55 jaren oud. 

Triemoet, 498-494; Pkqnot, II, 894, 89S. 

Jr. Taco van Glins was reeds in 1665, gelgk wU zagen, voor den 
regtsgeleerden katheder aanbevolen. Toen Cup overleden was, werd 
hij den 22 Februarij 1667 wederom voorgedragen , en wel als de derde 
in volgorde, na Petrus de Greve, Jur. Prof. te Nijmegen, en Mich. 
Bosch , Hist et Eloq. Prof. te Franeker. 

Waar zgne ouders, Abbo van Glins (f 1632) en Alida ter Brugge, 
beide van adelijken huize, de vader een Fries, de moeder van Deven- 
ter, woonden, toen Taco den 3 Julg 1619 het levenslicht zag, bleef 
aan Yriemoet onzeker. Sloten en Dronr\jp worden als de plaats zijner 
geboorte vermeld. Den 30 April 1640 is te Franeker als Jur. Stud. 
ingeschreven Taco k Glins , Oeïdrus , en den 14 Nov. daarna Taco Glins, 
NobUis Fristus. In het Album van het Collegium nationale der Gelder- 
sche, Overvjsselsche en Drentsche studenten schreef hg zich eigenhandig 
in als Daventriensis. Zgne eigene inscriptie mag men hier dus alleen 
vertrouwen, en op grond daarvan aannemen, dat hg te Deventer, waar- 
schijnlgk ten huize zgner grootouders, is geboren. Hg verliet de hoo- 
geschool, zonder te promoveren. 

Waarschgnlgk is hg daarna met zgne moeder in hare geboorteplaats 
Deventer gaan wonen. In 1647 verscheen aldaar ten minste zgn eerste 
werk , door Struvius en prof. Wieling als een uitstekenden arbeid ge- 
prezen , nl : TradahM singfdaris de mora , waarvan in 1649 te Amster- 
dam een herdruk het licht zag. Tgdens de uitgave (1664) van zgn 
UbeUus ad Edtdum Phüippi II de re natdica de anno 1579, gevolgd door 
AenmereJangen ende hedenchingen over de Zee-rechten^ uyt het Placcaet van 
Kaninck PhUips , uytgegeven den lesten Octohris 1563, Amst. 1665, woonde 
hg, blijkens de opdragt ; te Sloten. 

In de voordragt tot hoogleeraar staat ook uitdrukkelgk , dat van 
Glins was .residerende tot Sloten". Prof. Wieling dwaalde dus in de 
meening , dat men hem te Franeker van de Illustre school te Deventer 
beriep ; hg is daar nimmer hoogleeraar geweest O- 

1) Zie Huber's Opera min. I, 138, in de noot. Van Glins wordt dan ook niet 
ooder de DeTenter professoren vermeld door Fransen van Eek en Bosscha, Het 
tweede eeuwfeest v. h. Athaen. Illustre te Deventer. Dev. 1830. 

Dl. n 16 



242 

De toezegging van de benoeming te Franeker schijnt hem onder de 
hand te z\jn gegeven , onder voorwaarde, dat hg eerst moest promoveren. 
Want den 27 Februarg, dus kort na de voordragt, meldde hg zich bg den 
Senaat ter promotie aan. ,0m reden van sgn £d. qaalitegt , ouder- 
dom ende bewgs van geleerthegt door pubigke schriften, als mededes- 
selfs vastgestelde beroep*', besloot men, dat hg vooraf alleen een tge- 
he^m discoers** ten huize van Huber zou houden. Dadelgk werd hiertoe 
overgegaan. Huber bevond hem «theoreticis studiis egregie excultum 
et practico judicio eximie 8ubactum*\ zoodat tenzelfden dage hem de 
laurea doctoralis door zgn examinator werd uitgereikt O- 

Den 14 Maart dv. benoemden de Gedep. Staten Iluber tot primarius, 
en van Glins, op ƒ1000 tractement , tot tweeden hoogleeraar in de regts- 
geleerde faculteit Busch erlangde eenige dagen later vergunning om 
ook juridische collegien te geven en disputen te houden , zoo als wij 
reeds zagen. 

Tot nu toe was ons, na Amama, geen voorbeeld in de academische an- 
nalen bekend geworden, dat een benoemd ofte benoemen hoogleeraar een 
colloquium doctum moest ondergaan in zgn vak. Of Huber hem die poets 
gespeeld heeft , weten wg niet , maar hatelgk was het ontegenzeggelpt 
vooral als men bedenkt, dat van Glins wel 17 jaren ouder in leeftgd was dan 
Huber. Het bevreemde ons dan ook niet te lezen , dat zg in 1669 
met elkander overhoop lagen. Huber klaagde namelgk zgn ambtgenoot 
bg Gedeputeerde Staten aan wegens laster en scheldwoorden, geuit 
eerst privatim bg verscheidene personen , daarna in 't academiegebouw^ 
eindelgk in eene oratie op de introductie van den R. M. Nadat beide 
door eene Commissie van Gedeputeerden en Curatoren gehoord waren, 
werden de eerste feiten ter behandeling naar den Senaat verwezen. Over 
het laatste verklaarde van Glins er niet aan gedacht te hebben ,om 
sgn collega directelgck of indirectelgck te designeren noch enige offen- 
sie te geven'\ Men oordeelde, dat de klager hiermede «sgn gerequi* 
reerde satisfactie" verkregen had , en daarmede was het uit *). 

't Zal wel waar zgn, dat van Glins zich hevig over Huber heeft uitge- 
laten ; doch het laat zich ook vermoeden, dat de jonge Huber, die door 
zgn wetenschappelgken voorspoed een overdreven gevoel van eigen- 
veraarde verkreeg, waaruit zich bg hem een verbazende overmoed ontwik* 
kelde , die hem steeds is bggebleven , jegens zgn ambtgenoot onaange* 
naam is geweest Huber stelde op eene zeer gezochte wgze, nog 
lang na diens dood , van Glins in eene redevoering ten toon , aU 

1) Dior. 11, 71. 

2) G, n f) Aug. 1669. 



243 

zoude hy op eene schoolmeesterachtige w\jze hebben gedisputeerd O- 
Lang behoefden zg elkander niet te verdragen, want van Glins overleed 
reeds den 11 Febr. 1673. Uit schriftelpe aanteekeningen deelt Vrie- 
moet mede, dat onze hoogleeraar gehuwd zou z\jn geweest met de 
zuster van zekeren Kolonel Wgnbergen. Is dit juist , dan is hg twee- 
maal in den echt getreden , vermits zgne vrouw elders eene zuster ge- 
noemd wordt van Balthasar op den Berge , een der Edelen van Sal- 
land«). 

De oratio funebris , door professor Danckelman uitgesproken , is niet 
in druk verschenen. Mich. Busch maakte bg zgn grafschrift een 
hoogstvereerend Epicedion. 

Vriemoet, 495^498; Paquot, III, 868, 869; O. de Wal, Annot. 284 - 287, 444 ; 5toM- 
hoek, R, 81; 2^ii graftclmlt BUncardi Faneg, 90 ; CoU. Mtonum. 441, 442. 



Johannes Anthonius Tronchin, van Genève, S.S. Theol. 
Cand., Nic Vedelius, S. S. Theol. Cand. en privaat-docent in het Fransch 
aan de Franeker academie , benevens Guy Fanois , van wien ons niets 
bekend is , vormden het drietal , waaruit den 23 Maart 1667 de eerste 
tot buitengewoon hoogleeraar in de Fransche taal gekozen werd, 
in de plaats van wglen de la Prix. Tronchin was waarschgnlgk een 
kleinzoon van den Zwitserschen a^evaardigde van dien naam naar de 
Dordsche Synode. 

Ofschoon ons zulks van elders niet is gebleken , moet hem ook de 
bevoegdheid zgn verleend om coUegien te geven , die tot het gebied 
van den Prof. Eloq. et Hist behoorden. Wat Tronchin betreft , lezen 
wg namelgk op den Ordo Led. 1683/84 : Expeditis L. A. Flori Histor« 
Ront libris , ex S. Severi Historia lectionum suarum desumet argumen- 
tunt Meer niets. 

Aan zgn onderwgs in het Fransch herinneren twee werkjes, die hg te 
Franeker uitgaf: Electa Gallica^ Fran. 1676, en Les nouveUes deeauvertes, 
qid se sofU fcMes par les plus grands hommes de notre sièck , Fran. 1681. 



1) Opera min. I, 15, 16. Van der Waegen wierp Huber eens voor de voeten, dat 
die IQ iqae faculteit nooit een collega had gebad, met wien hu op vrlenschappelyken 
Toet stond: imo saepe tantum non puj^nis et verberibus cum plus quam uno jam 
dudam et in Seoaiu et extra eum dimicavit. De motibu» a ICio nuper in Acad. 
Fris. temere excitatie epistola, Fran. 1687, p. 10. Huber ontkende dit: Me absol- 
Teoi qui vivunt Dankelmannus, Noodtius, Schelkenius , nunqiiam mihi, dum collegae 
Taeruot, slmultatis vel minimae fuisse quicquam. Ad Epist, Johannis v, d, Waeyen. 
Fran. 1687, p. 4. 

2) MaUhaei Anal. V , 845. 



214 

Ook is er van hem een Lat^nsch vers , waarmede Prins Hendrik Ca- 
simir in 1671 door hem aan de academie is verwelkomd (geplaatst 
achter de Adlocutio van Blancardus). 

In Sept. 1670 trouwde hij met zekere Hendrina Coy. Op hun ech- 
telijk geluk viel niet te roemen. Den 1 Dec. 1683 verklaarde deze 
vrouw immers voor den Sen. Judicialis , dat haar man , na reeds herhaalde- 
lijk, geholpen door zgn broeder, reiszakken gevuld met hun linnengoed, 
naar Leeuwarden te hebben gebragt en telkens met ledige handen terug te 
zijn gekomen, een paar dagen geleden , alles wederom gaartogende'', ook 
beddegoed inpakte. Hierover waren verschrikkelijke huiselgke tooneelen 
ontstaan , waarbij zij door Tronchin bgna was vermoord geworden, in 
den laten avond was zij de woning ontvlugt om de tusschenkomst van 
den R. M. te vragen. B\j hare terugkomst had zg de deur gesloten 
gevonden ; haar man had die niet willen openen , zoodat de buren toe- 
geschoten waren en er een groot straatrumoer was ontstaan. En dit 
was niet het eerste voorbeeld van dien aard. Kortom, hare klagte, uitvoe- 
rig in zeer onkiesche bijzonderheden geboekt , schetst den man als een 
verregaand liederlijk sujet 

Bijgestaan door haren schoonbroeder, Mr. Abr. Cambier, advocaat voor 
den Hove van Holland, procedeerde zgdanook weldra bij den Ho ve van 
Friesland tot scheiding van tafel en bed, en, blijkens sententie van 19 Nov. 
1684, met een gunstigen uitslag. Z\j had bovendien klagten tegen ha- 
ren man gedaan , dié hem aan strafrechtelijke vervolging blootstelden. 
Hangende het proces tot scheiding heeft zj] echter van die vervolging 
afgezien , «bevindende deselve beschuldiging te sqn sonder fundament 
ende sonder dat ick deselve can waer maecken". Voor den raadsheer- 
commissaris verklaarde zij den 4 Nov. 1684, dat die aanklagte door baar 
«uyt een quaet fundament'^ op touw zou z\jn gezet , en dat baar man 
was een eerlijk man , ter goeder naam en faam , z\jn ambt waardig. 
Ook gaf zg hem eene onderhandsche verklaring af, waarin de klagte 
werd herroepen. Deze stukken zgn in 1686 ten verzoeke van Tronchin 
in de Acta opgenomen , zoo het heet , ter zqner rechtvaardiging. 

Den 13 of 14 Mei 1688 overleed onze Prof. extraord., na dus 21 ja- 
ren zyne betrekking aan de academie bekleed te hebben. 

Vriemoet, 499, 500; add. 10; Acia Sen. Judieialit , Dec. 1688, 18 Mei 1686. 



JohannesMelchiorSteinberg. Na het vertrek van Valc- 
kenier zocht men voor zgn leerstoel onder de anti-Cartesianen , mannen 
dus vande rigting van Ghr. Schotanus en Arnoldus. Als de zoodanigen ston- 



346 

den iBuners bekend Dr. Fred. Spanheim , de zoon , boogleeraar te Hei- 
delbei^ , Dr. David Stuart , Philos. Prof. te Leiden, en Fr. EIgersma , 
toen predikant te Oudeschoot, het drietal door Curatoren ter electie 
aanbevolen. De 6ed. Staten kozen den eerste , beloofden hem ƒ 1600 
tractement, en belastten prof. Arnoldus dit beroep overtebrengen , en 
tevena ona Spanheim ,met alle bedenckelyke middelen'^ tot de overkomst 
te bewegen. Maar te vergeefs O* 

De volgende voordragt bevatte de namen van Dr. Ant. Perizonius , 
Dr. J. M. Steinberg en Dr. Reinb. Pauli, hoogleeraren te Deventer, 
Herbom en Steinfurt De tweede werd benoemd op ƒ1200, en hg 
weigerde niet*). 

Daar w\j gelukkiger waren dan Vriemoet , die noch het Frogr. funebre^ 
door Steindam gesteld , noch Arnoldus' Orat. fun. konde raadplegen, kan 
's mans levensloop hier meer volledig volgen. 

Hg werd den 25 Nov. 1625 geboren te Genève , uit het huwelgk van 
dai hoogleeraar in de regten Joh. Steinberg of Steinbergen en Jvr. 
Cathar. de Bary. Toen de vader in 1638 een katheder te Groningen 
beklom, kwam de zoon, ter vol tooging der voorbereidende opleiding, 
daar eerst nog op de Lat. school, om voorts, nog geen volle 16 jaren 
oud, den 24 Aug. 1641 als Ling. et Phil. stud. te Groningen te worden 
ingeschreven. 

Sam. Emmius , Franc. F. N. Junius en Joach. Borgesius vormden met 
hem een vriendenkring; met den laatste, die ook Huber's leermeester 
werd , bragt hg zgne propaedeutische studiën ten einde. In de philoso- 
pbie stadeerde hg onder leiding van Mart. Schoock. Voorts koos hij , 
afziende van de regten , de theologie tot zijn hoofdvak. Maresius werd 
hierin zgn leermeester. In de Oostersche talen vond hg een uitstekend 
hoogleeraar in Jac. Alting. Uverig bestudeerde onze Steinberg ook de 
werken van Molinaeus, Rivet, Maccovius en Spanheim. Hiermede zal 
het wel duidelgk genoeg zgn in welken geest hg als theoloog is gevormd. 

Ten jare 1649, den 18 Oct., overhandigde Schoock hem , na examen en 
dispuut , de laurea doctoralis in de philosophie ^). Omstreeks denzelfden 
tgdy waarschgnlgk even na zijne promotie , werd voor den philosophischen 



1) Ygl. G. IL 16 Oct. 6 Nov. 1668 , 9 Eebr. 1669. 
S) R. G. 24 Sept, n Oct. 1669. 

s) Het Acad. Progr. van deze promotie Tonden wg op de Gron. bibliotheek ; 
teïenf B&na verba in Lauream MaautraUm — D. Johannis Mdchioris Steinbergii , 
dicta a Jok, Nic Sellio » Crue. Pal. Gron. 1649 ; en nog een ander Garmen In kon, — 
D. Jo. Steinbergii -^cum magno 8U0 merito laurea Magisterii Groningae XV Kal, 
IXbreii Anno Salutie ClODCIL donaretur. Gron. 1649. 



246 

katheder te Oenève tusschen drie kandidaten een wedrtrQd geopend In 
het geven van coUegien en *t leiden van disputen. De leerling der Gro- 
ninger academie behaalde de overwinning , zoodat aan Steinberg het 
hoogleeraarsambt ten deel viel. Weldra trad hy ook te Genève als 
predikant op. Z|jne theologische studiën voortzettende, kwam hg in- 
middels herwaarts over , om tevens den doctoralen titel in de theologie 
te behalen. Prof. Maresius was zgn promotor. 

Na vgf jaren te Genève werkzaam te zgn geweest , gaf hg gehoor aan 
de roepstem van Vorst Lodew^k Hendrik van Nassau , om als TheoL 
Prof. in Herbom optetreden , opdat de academie aldaar , die door den 
ongunst der tgden in verval was geraakt, door zgn gunstigen naam weder 
hersteld mogt worden. Steinberg zal dus in 1656 naar Herbom zgn 
vertrokken. Het tgdperk zgner werkzaamheid aldaar omvatte veer- 
tien jaren. 

In dien tyd overleed de Vorst Lodewgk Hendrik , ,cui vitam resti- 
tutam et redivivum Decus debet hoc Athenaeum". Steinberg huldigde 
hem in een Fanegyr. m o&ï^tim Ludov. Hmr. Nasaovü, Hannov. 1662. 
Toen aan Wilhelm Maurits van Nassau in 1664 het rectoraat te Herben 
werd opgedragen, viel het prorectoraat aan Steinberg ten deeP). 
Met woord en pen •— z%t Amoldus — onderscheidde onze hoogleeraar zich 
vooral als een gelukkig bestrgder der Jezuiten. Vruchten z|jner studiën 
vindt men in Notae hiatorüMe eê Theol. ad decretum Supr. Cfuruie Parlia- 
mmti GaUiantm , de infcMihUUaU Papae Bomani , Herb. 1664 ; in don- 
traver aiae et assertiones ex universa theologia , I {de theologia in genen , 
Scrvptwra et de Deo) ^ Herb. 1667, en Anatome Papi$mi,foedUatemetnu' 
dUatem e^us renudane et refulana , Herb. 1668. 

Met Sophia Post knoopte hg in 1665 den echtelgken band » waaruit 
een zoon en twee dochters sproten. Haar vader was üonr. Posthius, 
Pastor, prim. en Prof. ling. Hebr. te Herborn. 

Steinberg hield zgne intreêrede te Franeker den 17 Maart 1670. 
* Alvorens dit jaar tot zgn eindpaal was genaderd , moest prof. Amol- 
dus in de academiekerk het met rouwvloers omhangen spreekgestoelte 
beklimmen om de droeve mare te verkondigen : Quem tune cum stupore 



1) Toen verscheen Wilhelmi Mauritii, Noisov. Principis .Gratiarum actio pane- 
gyriea ob honorem fcucium Aeademieorum'^tusceptorumpublice dUta — proreetoris 
munus suscipiente Joh. Meleh. Sleinb$rgio, Herb. 1665. Gewagende Tao dö Ter- 
diensten van diens voorzaten in het stichten van academiën en Gymnasien » herdacht de 
spreker ook onzen Willem Lodewijk , als : Lycei Franekerani conditorem primom et 
laudatissimum. Onder de talrjjke tolverzen achter dit zeldzaam boekske treft nieo 
er een aan van J. M. Steinberg^, en voorts van Wesselus Gommenas , Theod. Mev* 
üardl, Joh. Schwartte en Nic. WilSi vier GroningerSi die te Berbora studeerden. ' 



247 

andivimiu oracola sacra , Angelica prorsus suadafundentem, jam maerore 
perculsi terrae mandavimus elinguem ! 

Bg zgne komst te Franeker was Steinberg reeds door eene slepende 
kwaal aangetast; het Friesche klimaat verergerde haar, zoodat hg reeds 
den 25 November 1670 , juist op zgn 458ten geboortedag , ontsliep 0« 
Enkele collegien slechts had hg kunnen geven de Ugt Dei ; één dispuut 
was onder zgn praesidium gehouden. 

Amoldus schetste hem als zgn geestverwajit, en getuigde dat Steinberg 
in zich vereenigde eene naauwkeurige kennis der Oostersche talen; een 
diep inzigt in Gods Woord ; eene zeldzame bekendheid met de kerkge- 
schiedenis ; eene diepe kennis van godgeleerde onderwerpen, en welspre- 
kendheid, gepaard met eene bevattelgke manier van onderwgzen ; voorts, 
dat hg vredelievend was en de fakkel der tweedragt in onze Kerk diep 
betrenrde. 

Zgn spoedig overlgden, nadat de vacature van Valckenier al vrg lang 
onvervuld was gebleven , moest wel eene ramp zgn voor de facul- 
teit 

Nic. Arnoldi OrtUio funéluru dieta exeqmis J. M, Steinbergii . Fran. 1671 j waarvoor het 
/Vo^. fitm. ia herdrukt ; Hich. Baseh voegde er een Threniu , Blancardaa z\iae Laerjfmae, en 
de student SeheUinger een Epicedtan aan toe; Vriemoet, 501-508; Olaaina , die alleen ait 
Yriemoet pntte. Hl, 389>8S0; Baders, S20; Zyn grafschrift Blancardi Paneg, 01; CoU, 
ITmmi. 427. 



Nicolaus Blancardusi een zoon van Steph. Blanckaart, I. U. D., 
burgemeester te Heusden, en Anna Heemskerk , beide van aanzienlgken 
geslachte, werd den 11 Dec. 1625 geboren te Leiden, waar zgn groot- 
vader Hendrik Heemskerk burgemeester was. In de goede zorgen voor 
zgne degelgke opleiding, ook nadat beide ouders hem al vroeg ontval- 
len waren , zag men zich niet teleurgesteld. Dat hg met vrucht aan 
Leidens academie de scholen van Boxhorn en Salmasius heeft bezocht, 
mag men immers afleiden uit de daadzaak , dat de graaf van Benthem 
hem reeds den 13 Oct 1645 aan het gymnasium te Steinfurt plaatste, om de 



1) Zyn dood werd verhaast , zegt Amoldus , door dat hij zich een ondeugend 
leogenachttgberigtvan dea HoU. Mercurius erg aantrok» nl., dat hij de pen scherpte 
tegen het Systema Tan Maresius, en dat M. zulks reeds wist. Arnoldus moest hem 
beloofen om Maresius beter in te lichten. Die hoosleeraar was dan ook zoo vast in 
het geloof aan de regtzinnigheid van zijn inmiddels overleden leerling , dat hij be- 
taigde een berigt aU van den Mereuriux niet te zullen hebben geloofd, al ware het ook 
door honderd Cartesianen bevestigd. Of Steinberg , als hy wat langer geleefd bad » 
't geloof taa Haresias niet zoa hebben te leur gesteld 1 



248 

geschiedenis te onderwazen >). Weldra schonk die Vorst hem een groot 
eerbewijs , door de benoeming tot zyn ,Rath". Daar onze Blancardus 
in dit tqdperk zgns levens Florus (L. B. 1648) en Gurtius (L. B. 1649) 
met aanteekeningen van hem zei ven en anderen uitgaf, ligt het voor 
de hand, dat h|j deze historici behandelde. De Munstersche vrede 
gaf hem aanleiding tot een Panegyricus Maithenesio et Pavio a stabilüo 
pace Monasterio redudbus sacratus^ L. B- 1648. Tenzelfden jare zocht h|j 
een buitengewonen leerstoel te Deventer , maar J. F. Gronovius , met 
wien hq over den tekst van Gurtius en andere literarische onderwerpen 
correspondeerde f gaf hem geen hoop, omdat de benoeming van een 
Extr. Prof. daar eene groote uitzondering zou z\jn. Zijn wensch om 
Steinfurt te verlaten , kwam echter spoedig tot vervulling. Blancardus 
huwde namelijk den 2 Febr. 1650MariaEversd\jk, dochtervan een bur- 
gemeester te Goes, telg van eene aanzienlgke familie. In denzelfden 
tjjd stichtten de Middelburgers hunne Illustre School, aan welke hij, 
waarsch\jnl\jk door den invloed harer verwanten , een leerstoel in de ge- 
schiedenis en in het Grieksch verkreeg. 

Den 3 Sept 1650 trad h\j in zgne nieuwe standplaats op. Zes jaren 
later tot Historieschrijver van Zeeland benoemd, heeft hij dien titel steeds 
behouden, ^t Schynt wel , dat zjjne studiën in Hippocrates en andere 
Grieksche medici hem tot de beoefening der geneeskunde hebben geleid , 
waarin hy op eene Disput, de peste in 1656 te Harderwgk promoveerde. 

Met Gronovius corresponderende over codices en tekstkritiek van Ar- 
rianus, deed hg in 1658 tevens moeite voor den Deventer leerstoel, 
die vacant werd door het vertrek van Gronovius naar Leiden '). Gro- 
novius beval hem dan ook wel aan , met Graevius , Holterman en an- 
deren, maar aan een Graevius ontging de katheder niet Blancardus 
sch\jnt door z^'ne tljdgenooten niet tot de geleerden van den eersten 
rang gerekend te zjjn, want h|jbleefzestienjarenteBIiddelburg,dusvan 



1) Gysb. Voetius, die ook Tan Heusden afkomstig was, wenschte hem daarmede ge- 
luk, mede uit naam van Anna Maria van Scburman, om wier wapen Blancardus gevraagd 
had. Hg ontving daarbij tevens het best gel^kend portret van Anna. En tibi id- 
signia — schreef Voetius in Oct 1648 — laurum scil. Addidi abillè postalatuset 
acceptus exemplar effieiei, prout ante annos aliquot ipsa sculpserat. Hoc solum op- 
time nativum ejus vultum refert ; reliquae omnes editiones minimé ; omnium autem 
minime illa, -quam praefert libellus epistolarum et pofimatum nuperrime apnd vos 
edittts. 

3) Vriemoet vermeldt, dat Blancardus kaarten van de oude wereld heeft be- 
werkt. Uit een brief van Voetius, geschreven in Maart 1655, bleek ons, dat 
Blancardus zich te Middelburg met die cartographie bexig hield, nl.: Tuas cum exen- 
plaribus libelli i te editi accepi et ex voto tuo curavi tradi exemplar. ampliss. viro, 
cui dedicasli. Quid de poëmatgs illis, eorumque editione et dedicatione sentiam, 
eoram aperiam. De tabula Afriae edenda, insti/utus tutts perplacet« 



m 

het bogin tot de opheffing der lUustre School O* Daarna vestigde hj} 
zkh (1666) als practiserend geneesheer te Heerenveeo , op Sickinga- 
state. Sedert begunstigde de fortuin hem beter. Aan het Stadhouder- 
1^'k Hof te Leeuwarden werd hg eerst in consult geroepen ; weldra droeg de 
PriDse6-wi3duwe hem de leiding der studiën op van haren zoon Hendrik 
Casimir. Na een verblqf van negen maanden verliet Blancardus mits- 
dien Heermveen, om zich in Friesland^s hoofdstad aan de even ver- 
melde eervolle taak te wqden. Inmiddels kwam prof. MoU in 1669 te 
oTBil^den. Wanneer men nu bedenkt, dat de jeugdige Hendrik Casimir 
eerlang aan de Franeker academie zou studeren , dan kan het ons niet 
verwonderen, dat wg op de voordragt, in de plaats van Moll^ onzei 
Blancardus ^ aantreffen, zg het ook als de derde, na den bejaarden 
Tob. Andreae , van Groningen , en Tanaquillus Faber, van Saumur. Dea 
Den 27 Nov» 1669 werd hq dan ook , op een tractement van /'SOO, be- 
noend tot «Historiarum Graecarum et linguae Graecae Prof.'\ Den 17 
Haart 1670 hield hq de inaugurele oratie. B|] voortduring met de lei- 
ding van dien hoogen leerling belast , was hy ook de aangewezen per- 
soon, die den 12 Mei 1671 diens komst aan de academie plegtig had 
inteleiden met de Adloautio ad Henr. Casimmm , Naasav* princ^^em etc, 
Fran. 1671. 

Buiten den algemeenen lof, door z\jn Ifjkredenaar Begius daaraan ge- 
bragt, is ons in btjzonderheden over 't academisch onderwQS van Blan- 
cardus gebleken , en wel uit een brief van Voetius , dat hy in 1670 den 
Evangelist Lucas en Thucydides wilde behandelen. Dubito — schreef 
Voetius — an videris notas Pricaei Angli in Lucam et in ActaAposto- 
lorum (Joh. Pricaei Cammentarii in varios N* T. lAbroB\ welke Voetius hem 
daarom zeer aanbevaL In 1683 werden Herodianus en Arrianus door Blan- 
cardus behandeld. Ook gaf hg toen collegien over Grieksche antiqui- 
teiten en over de idiotismen der voornaamste Oratoren naar de Series 
van Harpocration. Mogen groote critici en philologen hem spoedig over- 
schaduwd hebben ; eene eervolle plaats onder onze vaderlandsche 
geleerden heeft hg zich zeker verworven. Onvermoeid was hg in 
het opsporen, vergelgken en raadplegen, van codices; wg zagen reeds, 
hoe hg met J. F. Gronovius in briefwisseling was ; met Salmasius, Th. 

1) Voetios deed vergeefsche pogingen om Blancardus eene promotie te beiorgen, 
en uitte daaromtrent de merkwaardige Terzachting : Videntur nunc commendationes 
peti delierv ü Remonstrantibos aot neutraiibus, qui nallo religioais ac pietatis lelo 
iQfames sint Missive aan Blancardus 2 Sept 1600. 

^) D^ Garatt. noemden hem bq de Toordragt Medic et Philot Dr. ^ noTissime 
apnd MIddelburgenses Histor., Politices et Maikueot per annos sedecim Profess. Van 
iqne prom. tot Pbilos. Dr. of L. A. M. gewaffen onxe bronnen niet; evenmin bleek 
oDs tan elderii dat hy te Middelburg Mathesu heeft onderweien. 



260 

Monckerus, Abr. Berkelius en anderen correspondeerde hQ niet minder 
druk over den tekst van Grieksche auteurs. Vruchten van z^n arbeid 
waren Arrianus de ea^. Alexandri^ Amst 1668, Arriani tadica etc,, 
Amst. 1683 , Phil. üyprii Chranioun Eed. Graecae, en Ghr. Angeli de staiu 
hodiernarum Gratconm Enchiridion, c. vers, Felaviij Fran. 1679; Val. Har- 
pocrationis Lexicon X Oratortm. Sübj, Ph. Jac. Matéssaei notae et diss. 
crit. de audore. Ace. fl. Valesü notae et animadversiones etc, L. B. 1683 >) 
en Thom. Magistri dictionum Atticarum Echgae^ Fran. 1690. Eene tweede 
uitgave van Florus c. integris SdtmasU , Tineti etc. notis , bezorgde hij 
nog in 1690. Aan het Ghssarkém Cyrilli en eene nieuwe uitgave van 
Thucydides legde h^' de hand; voltooid werden ze niet. Aan zgne be- 
oefening der oude geographen , dankt men de bovenvermelde kaarten 
der oude wereld. Tqdens het eerste eeuwfeest der Franeker academie, 
hield hg , als Rector , den Fa/negyrkm pro JubUeo aeu festo eecutari^ die 
het licht zag met zeer belangrijke bglagen , betrekkelgk de geschie- 
denis der hoogeschool. 

Zyn zeer gelukkige echt werd in 1674 door den dood van Maria 
EversdQk ontbonden % Van hunne zeven kinderen waren toen nog v{jf 
in leven. Sedert was h\j ligchamelgk en zedelgk de man van vroeger 
niet meer. Onder moeieiyke huiselgke zorgen — verhaalt Regius — 
werd hg wat gedrukt , daarbg begon hg te Igden aan waterzucht, eene 
kwaal die wel lang onderdrukt werd, maar toch terugkeerde. De laat- 
ste tien jaren zgns levens waren voor hem bitter treurig; hg bragtze 
op stoel en te bed door, terwgl zgne vermogens meer en meer afna- 
men of beneveld werden. Aan het waarnemen van z^n ambt viel mits- 
dien niet meer te denken , zoodat hem in 1693 een Lector werd toe- 
gevoegd. 

Hoe ondeugend de oude werd kan een arrest van het Friesche Hof 
getuigen van 10 Dec. 1680, waarin de bekentenis is opgenomen, dat hij bij 
zgne dienstmeid Magdelena Hanses , van Harlingen , eene dochter ver- 
wekt had. Zgn laakbaar gedrag in het vervreemden van manuscripten 
uit de academische boekerg in 1688 is vroeger al ter sprake gekomen 
(1 , 407). Sprekende van ^s mans ^infortunia casusque adversi" na den 

1) Waarom de Uarpocration van Jac. Gronovius (L. B. 1696) beter b , dan die vaa 
Blancardus, daaroTer leze men W. D. Fuhrmann, Handbuch der ClauUcken Litero- 
tur, II, ie 105, 106. 

>) Ia 1675 schreef hg aan Th. Manckerus over haar ais eene gade >cui parem 
haec aetas non tulit'* 

Uit de nalatenschap van Dr. G. Mnnnicks van Gleeff agn den 4 Not. 1869 o. a. te 
Utrecht verkocht een fraai portret van Blancardus, levensgroot, op doek geschilderd, 
en een ander portret van hem en een agner vrouw, pendanten, geschilderd door W. 
Eversdyck, op paneel. 



251 

dood zyner veelgeprezene vrouw , heeft prof. Begius welligt nog meer 
feiten yoor oogen gehad , die hy liefst bedekte. Zoo vonden wU nog 
gewaagd van eene «comparitie contra Prof. Blancardus'Mn 1677, waartoe 
de B. AL Arnoldus en prof. Busch door 6ed. Staten naar Leeuwarden 
waren opgeroepen. 

In 78jarigen ouderdom bezweek de afgeleefde grgsaard den 15 Mei 
1703. Dr{e kinderen overleefden hem, nl. Stephanus Blancardus, de 
beroemde Amsterdamsche medicus, en twee dochters, van welke ten 
laatste de jongste, Anna Maria, in 1744 ongehuwd overleed, 81 ja- 
r^ oud. 

Joh. Begü OrtU, funebris habita in exequUi viri hobUit et Celeherrmi Nie, Blaneardi (met 
lietiVe^.>te.door LaUné) Fran. 1708; Barman, SyU^Epul. II, 366-891 ; Vriemoet504~ 
511 ; L. C. Valekenaer, Froffr. fiM, Annae Mariae Blaneaart, Fran. 1744 ; Baders, 834, R. 
NeoliBaii J^aüae Jiemarianae uopitt, L III, Amtt. 1678, 178 ; BrieTen van Voetius aan Blan- 
cardiii en andere stokken hem hetreffende, op de Pror. bibliotheek van Friealand. 



Philippus Matthaeus, Junior. Toen het onverwacht over* 
Igden van Frencelius eene vacature in de medische faculteit had doen 
ontstaan , vormden de Curatoren dit drietal : Tob. Andreae, Med. Prof. 
te Duisburg , Phil, Matthaeus , Prof. Med. Extr. te Utrecht , en Dr. 
Gonst Bumphius ^). Ged. Staten vestigden hunne keuze op den eerste. 
Uit eene ongenoemde bron kwamen echter bq den Senaat ongunstige 
berigten over hem in. Yan welken aard die waren, vonden wtj niet In- 
lichtingen werden gevraagd b\j den stedelpen magistraat en den Senaat 
der school te Duisburg. Of die gegeven z\jn , is evenmin geboekt ; 
daarentegen wel , dat Andreae zich schriftelqk en in persoon heeft ver* 
dedigd bg Curatoren en Gedeputeerden. Tevens blijkt het , dat hij met 
prof. Ger. Feltman , die in 1667 van Duisburg naar Groningen vertrok, 
in een proces was gewikkeld ter zake van ^Injurie", waarvan het einde 
nog niet te bepalen was. De bedoelde ongunstige berigten zullen hun 
oorsprong vermoedelijk daarin wel gevonden hebben. Met het oog op 
dat proces, werden de Ged. Staten te rade den beroepsbriei niet te 
verzenden en een anderen boogleeraar te kiezen. Zóó werd dan Phil. 
Mathaeus Jun. , op eene jaarwedde van / 1000 , tot hoogleeraar in de 
genees- en ontleedkunde benoemd 2). 

1) Was Romphius oiet Hoflijfarts te Leeuwarden ? Mattbaeas Sr. practiseerde 
alihans in 1672 over de dochter vao Prinses Albertina >cum expertissïmo Rumphio". 
Roftll, Orat. fun., p. 34. ^ ^ 

3 6. R. 24 Sept, 82 Oct 1669; 19 Febr,, 1 April 1670. Jeta Sen. 8 No». 
. Diar. II, ii5. 



252 

Deze Matthaeus was een zoon van den beroemden Ubrechtschen hoog- 
leeraar Anth. Matthaeus II, en Anna Pontanus. Den 16 Maart 1641 in 
de hoofdstad van het Sticht geboren , aan de Hieronymusschool opge- 
leid, in Aog. 1655 (dos 14 jaren oud) aldaar student geworden, kwam 
hy, na den vroegen dood zgns vaders, in 1659 te Franeker studeren, 
onder de leiding van zgn oom en naamgenoot Twee disputen heeft hg 
hier gehouden , een de renum et veskae cakulo ; een ander de capUiê 
vulneribus. 

In 1662 promoveerde Matthaeus te Utrecht; in 1663 werd hg er aan- 
gesteld tot stadsgeneesheer ; tegen ^t einde van het volgende jaar ver- 
gunde men hem om privatim de medische wetenschappen te onderwgzen 
en disputen te leiden ; hierop volgden den 2 Dec. 1667 zjjne benoeming 
tot Lector , in 1669 die tot buitengewoon hoogleeraar in de geneeskunde. 
Met eene Orai. de dignUate ei hanare Mediearum aanvaardde hg dien leer- 
stoel te Utrecht, den 16 Febr. O 

Den 1 Febr. 1670 te Franeker benoemd en den 17 Nov. dv. eerst 
zgne intrede doende , kan hg trouwens zgne lessen wel vroeger hebben 
geopend. Gedurende zgne twintigjarige werkzaamheid aan Friesland^s 
boogeschool , verwierf hg den naam van een geleerd geneesheer en uit- 
stekend anatoom >). Bovendien was hg, volgens Regius, een beoefenaar 
van de geschiedenis , die een katheder in dat vak eere zou hebben aan- 
gedaan. Uitgezonderd disputen onder zgne voorzitting gehouden , gaf 
hg niets in het licht. Anatomische sectien heeft hg natuurlijk gedaan , 
privatim en publiek. De moegelgkheid om cadavers te bekomen schijnt 
haar getal zeer beperkt te hebben. Prof. Regius gewaagt slechts 
van óéne, in 1673. Matthaeus zelf gaf ten jare 1677 daaromtrent 
aan de Ged. Staten te kennen : ,hoedat hg ten meesten dienste van de 
alhier studerende jeucht 'heeft nodigh geacht somwglen bg bequame 
tgts gelegentheit aen te stellen demonstrationes Anatomicas in Theatro 
Anatomico alhier, gelgck hg supplt. reedts voor enigen tgt daervan een 
aenvangh gemaeckt heeft , doch dewgle sulcx niet can geschieden sonder 
grote oncosten , alsoo die Subjecta van Leeuwarden tot Franequer door 

1) Op het gezag van de Series Profess. ültraj. vao Ürakenborgh, vermeldt Vrie- 
moet den 24 Jan. 1670 als den dag zyner benoeming tot Extr. Prof. te Utrecht De 
Series van Heringa heeit dien datum behoaden. Hy kan echter niet juist i^a, want 
de Franeker Guratt. quaiificeerden Matthaeus bg hunne voordragt op 84 SepL 1669 
reeds als Prof. Extr. te U. Regius f egt ook, dat bg in 1669 als zoodanig te u. is aan- 
gesteld. Terwgl hg 1 Febr. 1670 te Franeker benoemd was. kon hg immers den 16 
Febr. dv. te Utrecht geene inaug. oratie houden. 

>) Attamen in hac Medicinae purte, utpote praecipua illa Sparta, quam exornare 
debebat, ita excelluit, ut se hoo tempore superiorem non habuerit, uti doctissimi qui- 
dam Medici, eo olim Prfceceptore usi| certam mihi fecerunt fldem. Regius» Orai. /toi. 
83| 84. Parilum capitii morbos & symptomau exponet. Ordo Lui. 1683/1684. 



258 

de dienaers Tan de Justitie moeten werden getransporteert , dat oock de 
ministri in de administratie assisterende voor haren arbeid moeten wer- 
den gesoulageert , ende noch vele andere expensen moeten worden ge- 
daen bg t' oprechten van de Sceleta , dat daer ende boven de supplnt 
tot noch toe de instmmenta Anatomica tot z{|n costen heeft moeten 
hoedend Op deze gronden verzocht hq eene vaste som tot dekking 
der kosten, gelgk Frencelios ook had genoten. Voor ,s\jne diensten 
en expensen van tjder subject van Anatomie'' l^de men hem dan ook 
ƒ 150 toe , en eene gelijke som voor de demonstratie in 1674 gedaan O- 

Regios herhaalt ook de oude grief, dat wetenschappemk gevormde 
artsen in de dagen van Matthaeus door het groote publiek nog weinig 
werden gewaardeerd. Sed ita vult mundus decipi —zoo eindigde h$ — 
qua de causa mirum videri non debet, quod multi carnifices, Justitiae 
ministros, obominentur ac odio habeant, hos verosuosimpiosetsaevos 
carnifices venerentur et alant. 

Onze hoogleeraar overleed ongehuwd, den 6 October 1690. Eene groote 
gegraveerde penning is ter gedachtenis van zgn dood vervaardigd. Zg 
is door den heer E. Kaan aan het Friesch Gen. geschonken. 

Joh. Begii Orat. /umbris in obitum. Fhü, Mdtthaei Juniorit, Fran. 1690, waar?aii het 
Prosrr* /uneh'e door prof. Rhenferd voorafgaat; Vriemoet, 512— 51S; Banga, II, 600. 



Sylvester Jacobus Danckelman. De buitengewone leer- 
stoel in de regten werd na den dood van Banck ter bezuiniging on- 
vervuld gelaten , te eer , omdat men in den hoogleeraar, die de geschie- 
denis en welsprekendheid onderwees, een uitstekenden regtsgeleerde 
bezat , aan wien de magtiging tot het geven van juridische coUegien in 
1662 ho(%st welkom was. Toen Huber drie jaren later tot hoogleeraar 
in de regten benoemd was , schgnt de aanstelling van een extraordinarius 
niet in overweging gekomen te zgn. Te gelgk met de benoeming van 
k Glins, den opvolger van Cup, werd aan den hoogleeraar in de geschie- 
denis M. Busch verlof verleend tot het geven van openbaar onderwgs in 
de r^ten. Het zij dat dit niet beviel , of dat Busch zich terugtrok » 
genoeg , den 1 Febr. 1670 besloten Ged. Staten eensklaps om een derden 
en nog wel een gewoon hoogleeraar in de regtsgeleerde faculteit ;te be- 
noemen , ,alsoo 's Landts Academie tot Franeker voor desen grotelqcx 
is gefrequenteert geweest van studenten in de rechten , ende altoos al- 
daer drie professores juris s\jn geweest.^' De professoren Schonaeus 

1) G. il. 6 Febr. 1677. 



254 

van Harderwijk, Danckelman van Heidelberg, en Tesmarus van Stein- 
furt, werden den 11 Jung dv. genomineerd. De tweede, Sylvester Ja« 
cobus Danckelman, werd den 1 Sept. de man der keuze, op ƒ 1000 trac- 
tement. Na tot het volgende vooijaar geaarzeld te hebben met het ne- 
men van een besluit , nam h\j de benoeming aan ; eerst den 2 Nov. 1671 
hield hü de Inaug. oratie. 

Sylvester Danckelman , Raad van den Keurvorst van Brandenburg en 
van den Prins van Oranje , Landregter of Drost te Lingen , en Beatrix 
Derenthal waren zjjne ouders ; het jaar 1640 was dat zgner geboorte te 
Lingen. Met zgne broeders Jobann, oud 17, en Thomas Ernst, 
oud 16 jaren, kwam onze Sylvester Jacobus den 1 Febr. 1654, als der- 
tienjarige jongen, aan de Groninger academie, waar Fr. F.N. Juniusen 
weldra ook Gerh. üoccejus , de regten onderwezen. Na een tweejarig 
verblijf vertrokken z\j in 1655 naar Utrecht, met voorbqgang van Lei- 
den , vermits daar eene besmettelpe ziekte woedde ^). 

Vervolgens vindt men onzen Sylvester den 24 Nov. 1657 te Heidelberg 
ingeschreven. Later bezocht hg de hoogeschool te Bourges, om op de 
terugreis naar zijne vaderstad nog eene wgle in Frankrgks hoofdstad 
zich optehouden , ter grondige beoefening van het Fransch. In 1661 
schijnt hg als L U. D. huiswaarts gekeerd en al spoedig daarna benoemd 
te zgn tot leeraar in de regten dan het academisch Gymnasium te 
Steinfurt Deze betrekking verwisselde hg met het professoraat te Hei- 
delberg , naar gissing in 1665 , het sterQaar van prof. Chuno. 

^t Bleek ons niet welk deel der regtswetenschap hg te Franeker moest 
onderwgzen. Den 9 Julg 1673 gaven Ged. Staten hem op aanzoek van 
prinses Albertina reeds verlof om den jeugdigen Stadhouder te volgen 
naar ^t Heerenveen , «alwaer de militie althans geposteert leght*' — ten 
einde aldaar H. D. ,met nodige institutie in studiis te subministreren". 
Het verlof is den 2 October dv. nog voor eenigen tgd verlengd^). 
Spoedig daarna bestemde de groote Keurvorst hem tot assessor in het 
rgkskamergerigt te Spiers. Alvorens de benoeming echter solemneel 
kon geschieden , was Danckelman gehouden «volgens des rgcxordonnan- 
tien sich aldaer te praesenteren omme de gewonelgcke praestanda aff 
te leggen'*, waartoe den 24 April 1674 weder verlof moest worden ver- 



i) Vriemoet zegt, dat zy te Groningen prof. Steinberg, te Utrecht Anth. liathaeos 
hoorden. Dit is oojaist. Steinberg was in Oct. 1653, Blatthaeas in Dec. 1654 over- 
leden. Ook vinden wy bun broeder Eberbard, die volgens Vriemoet ook met beu te 
Groningen loa sijn gekomen, aldaar niet ingescbreven . Hij schynt <icb te Utrecht 
by hen gevoegd te hebben. Dikhr is by althans gelyktydig met hen ingeschreven. 

^) By G. R. 6 Jony 1675 is hem voor syne diensten aan den Stadhouder (e 
velde de som van /'SOO toegelegd. 



255 

leend Toor zes weken. Dewjjl Huber het geheele jaar door , en Danc- 
kelman eerst ia het begin van 1675 weder als promotor voorkomt, mag 
men aannemen , dat bet buitenlandsch verlof van den laatste verlengd 
is. Den 16 Jnng 1675 nam hQ afscheid van onze academie. In aan- 
merking genomen, dat deze hoogleeraar den 2 Nov. 1671 zqne intrede 
heeft gedaan , en sedert Julg 1673 bgna aanhoudend met verlof van 
Franeker afwezig was tot zgn vertrek in 1675 , kan z^'n onderwgs wei- 
nig invloed op de vorming der regtsgeleerde jeugd aldaar hebben ge- 
had. Te meer valt dit te betreuren, daar hq een man was van uit- 
stekende talenten. Charles Ancillon , een staatsman , die in Pruissen de 
belangen der Réfugiés zeer behartigde , ook door z|jne geschriften over 
de herroeping van het Edict van Nantes , schetste onzen Danckelman 
.comme homme public" in een uitvoerigen brief, vgf dagen na diens 
dood uit Berlgn naar Holland geschreven en terstond te Amsterdam ge- 
drukt en herdrukt , als Le portraü ébaucké van den verdienstelqken ge- 
leerde, regter en staatsman. Uit deze bron, in ons bezit, maar aan 
Vriemoet onbekend gebleven en misschien zeer zeldzaam, blpt, dat 
Danckelman assessor in het r^jkskamergerigt is gebleven tot aan de ver- 
woesting van Spiers door de Franschen in 1689 O* Vriemoet deelde uit 
eene andere bron reeds mede, dat die hooge regterlgke betrekking door 
hem met eere werd vervuld , zóó zelfs , dat de voorzittende Keurvorst 
en Bisschop van Trier daarvan meermalen de meest loifelgke verklarin- 
gen had afgegeven <). 

Ten jare 1690 vertegenwoordigde Sylvester, met zqn jongeren broe- 
der, den geheimraad Nicolaas Bartholomeus Michael Danckelman, den 
Keurvorst van Brandenbui^ bQ de krooning van Keizer Jozef I, teAugs- 
borg. Non seulement il a rempli — • schreef Ancillon —les fonctionsde 
son Emploi k la satisfaction de sou grand Maistre , mais même il s'est 
aquis l'estime et Taffection de Sa Majesté Imperiale et de sa Cour, et 
en a rapporté plusieurs témoignages trés-glorieuz. Ce degré qui aólevé 
sa personne a fait connottre son merite , et a porté sa reputation plus 

1) li Ta exercé avec honoeiir jusqu' è la destruction de la Ville et la dispersion 
triste et funeste des Membres de celte célebre Compagnie. 

2) Ancillon schreef: il me suffit pour vous en donner one idéé generale de vous 
dire, que c*estoit un Juge sgavant et modeste, peoetiant et solide, facile et intégre, 
eDoeim du desordre et de la coofusion, de la precipiuition et des lenteurs aflteetées, 
des détours iafiois de la chicane, et des subtilitei captieuses des plaideurs, des ca- 
lomnies entrees et des railleries piquantes et satyrlques qui aigrissent les parties, et 
qui les animect souvent plus les unes contre les aiitres, que la matiére même du 
proces. C'étoit un Jugequ'on n'émouvoit pas par des images afTectées de misere, et 
qa'oo D*ebIouissoit pas par des raisons specieuses, qui étoit k lépreuTC des sollici- 
taiions et des recommandation«» que la faveur ny Tayarice, la crainte ni resperence, 
les pareus -ni les amis, ni aucune antre chose n'etoit capable d'ébranler. 



256 

lom qa' elle n^etoit allee jusqii* alors ; les Envoyez de tons les Priaces 
de I'Empire , qui se trouyerent dans la même occasion , ayans été té- 
moins de sa conduite , publierent en suite par tout sa suffisance et ses 
eminentes vertus. 

In ruime mate ondervond Danckelman dan ook na deze zending, hoe 
zgn Vorst hem op prgs stelde. Hoeren wq weder Ancillon: L'impor- 
tante affaire qui avoit estó Toccasion de son Envoy étant finie , il re- 
vint glorieux en cette Cour, rendre compte de sa Negotiation, Soa Al- 
tesse Electorale Ie combla de caresses et d'honneur, Ie fit Chef 
de sa Chambre Souveraine de Justice, et de son grand Consistoire, 
et luy donna place dans son Gonseil Privé , il ne devoit pas , comme 
vous voyez , eet avancement aux erreurs du sort, ses Emplois nouveaux 
n'étoient point de ces biens , que jette la fortune , mais ils étoient i 
proprement parier de ces prix que donne la vertu. 

Le voile donc Ministre, premier Magistrat, et comme Evéque de 
PEglise , OU plütdt sufiragant de Son Altesse Electorale , qui est I'Ar- 
chevêque universel de ses Etats; Voilft les affaires civiles,politiqueset 
ecclesiastiques commises k sa conduite; Jamais elles ne furent plus 
heureusement reünies Tautorité d'un mesme chef. 

De zeven gebroeders Danckelman — om van andere leden van dit ver- 
maard geslacht maar niet te spreken — klommen alle tot de hoogste staats- 
ambten op, zooals Vriemoet meer in bqzonderheden opgeeft en AnciUon niet 
onvermeld liet. Keizer Leopold verhief hen tot den adelstand. Onze voor- 
malige hoogleeraar, nu Sylvester Jakob Freiberrvon Danckelman, bleef 
ongehuwd. Na tot herstelling van eene beroerte de badplaats Ems en 
daarna eene zuster te Lingen bezocht te hebben , overleed hg te Ber- 
I$n den 5 Augustus 1695. 

Ze portrait êbtuiehé de S. Bxc, Mr, Syloettre Jaquet de Jkmkelman , Muriiire d*Slat , ei 
Frétideni de la Chambre de JueHee , ei-devant Jmiattadetw et PUnipoieniuÊire de S, J. £. 
k Avg^owrg au OmromnemetU du Roi dee EoMoins , déeédé & BerUn le Luudi 6 Aoüt I69>. 
Ou lettre eerite en HoUande sur ea vie et eur ea mort» A Awuterdam , ekeM Jean Garrel^), 
Marehand Ubraire dans la Kalveritraat, 1695 (Bd. 2e, S2 pig.); Vriemoet, 516—523, Adi 
10, 11; J. de Wil, 128. 

Hermannus Witsius. Eerst den 27 Mei 1671 hebben de Cura- 
toren voor wqlen Steinberg aanbevolen Regn. Yogelsangh, hoogleeraar 

1) Het biükt niet aan wien de onderteekenaar Ancillon den brief adresseerde , 
en noe Garrel dien in handen kreeg. Garrel droeg hem op aan Fred. Charles de 
Dankelman, Ie Fils, en liet daaibg genoeg merken, dat hy met de familie bekend 
was. Misschien was Garrel een réfugié, met Ancillon in relatie staande, en alzoo oek 
de geadresseerde. 



857 

ea predikant te *8 Hertogenbosch ; Dr. Ant Hulsius , Regent van het 
Staten-Gollegie te Leiden, en Dr. Tilemann, genaamd Schenck, prediker 
aan het Hof van Branswqk-Lunenburg , te LUchau ^). Uit dit drietal 
werd 1 Jolij dv. Hulsius benoemd , op / 1200 tractement ; den 13 Aug. 
yerhoogde men de aangeboden som met /200, imits dat hg dan nef- 
fens de Theologie mede sal bevlgtigen het lesen over de Joodsche con- 
troveisien". Ofschoon hem ook nog op de immuniteiten en tde goede 
coop van alle levensmiddelen tot Franeker*^ was gewezen, het baatte 
niet 

D^ 12 Nov. daarna kwam Schotanus te overlgden, zoodat Arnoldus 
alleen in de faculteit overbleef. 

Niet beter slaagden Gedep. Staten met Vogelsail^h , wiens benoeming 
den 9 Januarij 1672 plaats vond. Inmiddels was ook de tweede Mun- 
stersche oorlog uitgebroken , eene omstandigheid , die mede aan de 
spoedige vervulling der vacature in den weg stond. Nadat vervolgens 
J. L Fabricius, van Heidelberg, zonder gunstigen uitslag, was gepolst, 
werd eindelgk den 7 Januarg 1675 uit eene nieuwe voordragt (Dr. P. 
van Maastricht , prof. te Duisburg , Herm. Witsius , pred. te Leeuwar- 
den, en Tflenumn) Witsius gekozen, op /1200. Deze nam den leerstoel 
aan, en tevens zgne beroeping tot predikant in onze academiestad. 

Prof. Amoldus bevorderde zgn aanstaanden ambtgenoot weldra (22 
Maart) tot Theol. Doctor. Drie weken daarna (15 April) aanvaardde 
Witsius het professoraat met eene Oratio exfdbens apeciem veri ac sinceri 
Theologi. 

Voor de theologische faculteit, die nu reeds vier jaren lang door één» 
en nog wel een bejaard , hoogleeraar was bezet geweest , en , naar de 
& R. 30 Maart 1672 voortaan maar twee leden zou tellen , was de keuze 
gelukkig te noemen. 

Witsius , den 12 Febr. 1636 te Enkhuizen geboren , was aan brave ou- 
ders eene vrome opvoeding, aan de triviale school en 'een wetenschap- 
pelqken oom , eene veelzijdige en degelgke opleiding verschuldigd ^). In 
1651 kwam hg reeds te Utrecht ter hoogeschool, waar in de wqsbegeerte 

1} Pb J.TileiDann had te Rinteln, Groniogen, Franeker en Leiden gestudeerd, vele andere 
buiteolandsche academiën beiocht, en terugffekeerd ten jare 1667 den doctorstitel in 
de theologie ie Franeker verworTen. In netzelfde jaar begon hy igne loopbaan als 
Fraosch pred. te Bremen. In 1676 werd hij hoogleeraar te Uamm, in 1685 teMar- 
barg. Zie Joh. Tilemannii, dicti Schenck, Vitae Pro feu. Theologiae, qui in Acad. 
Marlmrgensi docuerunt, Marb. 1727, p. 260—266. 

>} Yoor eene geschiedenis van het gymnasiaal onderwas is belan)|ryk de uitvoerige 
opgave van de studiën van Witsius, alvorens hq op i5-jarigen leeftyd aan de acade* 
mie kwam, infifarckii Or. fun. 14, 15. 

Dl. U 17 



Paulus Voet, in de Oostersche talen Joh. Leusden , in de theologe 
Gqsb. Voet , Hoornbeek en Essenins z{|ne leermeesters werden. Na ten 
jare 1654 onder Leusden eene Hebreeuwsche verhandeling te hebben ge- 
houden «over den Messias der Joden en Christenen'^ ging hq Maresios 
hooren. Den 20 Nov. v. d. j. mitsdien te Groningen ingeschreven, bleef 
hSa er ongeveer een jaar , om zich onder dien hoogleeraar bgzonder te 
bekwamen in de Fransche homiletiek. Te Utrecht was hy althans in 
Oct 1655 terug, blgkens in die maand door hem, onder Leusden, ver- 
dedigde Theses de 8. S. TrimkUe ex Judaeis contra Jtêdaeos próbanda, 
Eene uitmuntende ascetische vorming dankte hg aan den predikant van 
den Bogaert, van wiens invloed op Ulr. Huber wjj reeds gewaagden 
Ware het niet, dat te Leiden eene epidemie had geheerscht, dan zoa 
hy Coccejus ook hebben gehoord. 

In Mei 1656 legde Witsius het proponentsexamen af voor de classis 
van Enkhuizen. Na meermalen zgne gaven als Waalsch prediker te heb- 
ben laten hooren , zoowel te Utrecht als te Amsterdam , werd hy tot 
Nederduitsch predikant te Westwoud ca. beroepen, waar zqne intrede 
plaats had op 8 Jul|j 1657. Hier begaf hg zich in den echt met Aletta 
van Borchoom, eene Utrechtsche. Judaeus christianiMns drcaprindpia fidd d 
S. 8. Trimtatem^ Ultraj. 1660, is de titel van zyn eerste destgds verschenen 
geschrift In Oct 1661 vertrok h\j naarWormer, waar h\j eenegelukkige proe 
ve gaf van zgn, ook reeds te Westwoud gebleken, talent als catecheet, in 
de Pradgk des Christendoms ofte eenvoudige verklaannge van de voomaam- 
ste gronden der OodaaUgheidj voorgesieUm vragen en antwoorden ^ UMUgtA 
ders geesteigke printen van enen onwedergébooren op agn beste en een weder- 
geboren op sfn slegtste^ Utr. 1665, welk werkje, dat t^ minste vgf uitga- 
ven beleefde, ook éenige mystische versjes bevat, zonder verdienste^), 

Voor Sluis bedankende, nam hg in 1666 het beroep naar Goes aan, 
welke standplaats door hem in April 1668 noode met Leeuwarden werd 
verwisseld. Mét groeten bijval verkondigde deze leeraar in Friesland's 
hoofdstad het Evangelie ; meermalen nam hg ook predikbeurten in bet 
Fransch waar ; Prins Hendrik Casimir en Prinses Amelia ontvingen tol 
aan hunne belijdenis van hem onderwgs in de Ghristelgke waarheden. Van 
der Waegen en Witsius sloegen weldra de handen in een ter bestrgding 
van de Labadisten in eene Ernstige betuiginge aan de afdwalende hinderen 
der kerke , tot wederlegginge van de gronden van J. de Labadie en de st/nei 
Amst 1670. Bekend is de Twist des Heeren met sgn Wjfngaertj Leeuw. 

1) In de Stigtelijke bedenkingen of gezangen van Klaas Jacobs. Witx, deander, 
komt ook een henang van Hermannus roor over den bedroefden staat van het Va* 
derland in 1S65. 



259 

1669, waarran wQ zes uitgaven vonden vermeld. In dit werkje, dat 
moest strekken tot bevordering yan een praktisch Christendom , betoogt 
de schrgver hoe de zonde meer en meer toenam , en God even weinig 
tevreden konde z^'n over de leeken , als over hunne herders. Werden 
de gebreken van overheden , professoren en predikanten , door hem vrg- 
moedig ontmanteld, tevens liet hq z\jn afkeer van de Gartesiaansche 
philosophie, van Remonstranten, Mennonieten en Socinianen, onver- 
holen blaken. Yan daar vooral dat hg in P. Allinga,pred.teW\jdenes, 
een Coccejaan en Cartesiaan, een heftig bestrijder vond O- Witsius 
was, zoo als nader zal blgken , een schrif tuurlqk theoloog, noch Voetiaan 
noch Coccejaan. Tot ^eene partg willende behooren , vroeg h\j op zgn 
gebied niet wie dit of dat gevoelen omhelsd had , maar of het waar 
vas; het allerminst wilde hg aan de philosophie eene plaats gunnen 
bij de verklaring der H. Schriften. Zgne Afaeheydt-predikatie, gedaan tot 
Leemarden , op den 7 Martü 1675. Als hy de predikdienst en Projessie der 
E. Theologie soud aanvangen tot Franeker^ Leeuw. 1675, had tot tekst 
I Cor. XV, 58. Zg beslaat 107 blz. in 12o. 

Van Marck, die hem in de dagen van zgn optreden te Franeker 
reeds gekend heeft , herinnerde zich altoos nog hoe sierlgk en ernstig, 
boe godvruchtig, degelgk en doelmatig, Witsius predikte, zgne hoorders 
daarbij wakker schudde en een nieuw leven in hen deed ontwaken ^. En 
de katheder — zeide hg — gloeide van zgn heilig vuur ; uit de ver- 
schillende en meest verspreide hoeken van Europa stroomde de gewgde 
jongelingschap in groeten getale toe, om degelgke en vrome wgsheidop 
te doen ; opgebouwd in kunde en godsvrucht keerde zg naar den huise- 
lijken haard terug. 

Zijne disputatien ^) ademden een verzoenenden geest ; zgne De Oeco' 
mmia foedenm Dei cum homintbua libri IVj Leov. 1677 , meermalen her- 
drukt, in onze en de Engelsche taal overgezet, getuigen van grondige 
geleerdheid, bovenal van eene zelüstandige en onpartgdige studie. 

Yereenigde hg zich in beginsel met de foederaal-theologie , bg hooge 
waardering der werken van Coccejus, verwierp hg toch vele van diens 
h}i)othesen. Wars van strenge dogmatiek en scholastieke langdradig- 
heid , trachtte hg het woord Gods eenvoudig uit en door de Schrift te 

*) De twislschriften tasschen Allinga en Witsius bevinden zich op de stedelnke 
bibliotheek te Leeuwarden. De Gataloffus Termeldt hunne titels op bis. 10. Ygl. 
lipeij en Dermout, IT, 537. Op lateren leeftgd beeft hg Descartes beter gewaardeerd. 
Zie Heringa, 79, 80. 

2) liet friesch Gen. bezit een IgTigen bundel Tan eigenhandig door Witsius ge- 
Kbreven preken. 

^) Van deze ontmoeten wy in de Goll. E. Tkesium Theol. de Spiritu adoptionis, 
P^rt prior et altera^ resp. A. Ruis et P. Vomelio Fran. 1675. 



260 

verklaren. In zoover verschilde zgne methode van die van Voetios. 
Niettemin erkenden de tgdgenooten hem voor e^ r^tzinnig theoloog ^). 
Hg beschouwde het als zgne roeping om der academiejengd de Evan- 
gelische waarheid zoiver, duidelgk, naauwkeorig , bescheiden, doch ern- 
stig te leeren kennen , ten einde haar voor eenen echt christelgken le- 
venswandel te vormen. 

Niet ten onr^e zag Groningen ten jare 1679 in hem een waardig 
opvolger van den zachtmoedigen Jac. Alting. Sloeg hg dit aanbod al 
af; reeds in t volgende jaar had men zgn vertrek naar Utrecht te be- 
treuren. Daar aanvaardde hg een theologischen leerstoel den 29 April 
1680 met eene Oratio de praestamUa verUaUs EvqngéUcae. Vier dagen te 
voren had hg zgne intrede als predikant aldaar gedaan. 

Achttien jaren lang onderwees hg hier in dezelfde richting, geljjk 
blgkt uit eene menigte geschriften , die hg uit zgn rgken schat van 
kennis en ervaring ook aan den nazaat heeft geschonken , te weten : 
ExercUationes aacrae in Symbolum quod Apostolcruin dieUur , et m OraUo- 
nem Daminioam , Fran. 1681 ; Aegyptiaea ei Jixéupulop , eive de Aegyi?- 
Uorf4m sacrortm cum Hébraicis colkUione libn tres , etc. 1683. Dit werk 
is hoofdzakelijk gerigt tegen Marsham en Spencer, die den oorsprong 
van den Hebreeuwschen godsdienstvorm bg de Egyptenaren meenden te 
vinden. -Zonder ze allen te willen noemen, wgzen wg nog op zijne 
Miacellanea Soera ^ 2 tom. Ultraj. 1692, 1700; Exercitationim Academka- 
rum , maxifne ex parte MeUmoo-critico-theologicarum duodecas^ Utrig. 1694. Het 
Schediasma theologiae practicae^ zgnen leerlingen te Utrecht in de pen 
gegeven, werd eerst in 1729 te Groningen , en vertaald onder den titel 
Practicdle Oodgéleerdhrid ^ in 1731 te Delft uitgegeven. 

Steeds was hg getrouw aan het symbolum : In neeessariia tmitasj in non 
necessarüs lïbertas^ in omnibtis prudentia et charitas. Deze veel betee- 
kenende en echt christelijke stelling, zegt prof. Yisscher, bragthemiii 
vriendschap met Ev. van Weede van Dgkveld , Voorzitter der Staten vai 
Utrecht, door wien hg weder de achting van Gaspar Fagel verwierf ei 
voorts bg Willem UI werd aanbevolen, met dit gevolg, dat hemdeeei 
gewerd het gezantschap te vergezellen , dat in 1685 Jacobus n bg dieni 
troonsbeklimming namens de regeering onzer Republiek te Londen gin§ 
begroeten *). 

1) Unum habemut magistrum et doctorem infallibilem , Christamy ziedaar z|ii 
stelregel , welke , wat de menschen betreft , gepaard ging met de overtuiging : miu 
temper sententiam sequi , non id curiae ted factionis e^t. Heringa, 74. 

8) Prof. Yisscher meent dat de keuze viel op W., als eea man van veel scherp 
zinnigheid en overleg, om Oykveld behulpzaam te zijn in de uitvoering van den bei 
melgken last, om ten voordeele van Willem ill eene protesuntsche party te vormei 



261 

Hoe hoog des boogleeraars irenische rigting ^) gewaardeerd werd , 
daarvan gaven de Curatoren van Leiden , aan wier verlangen zich de 
bijzondere wensch van Willem III paarde , het bewgs , door Witeius aan 
Neerlands oudste en beroemdste hoogeschool te verbinden. Onwelkom 
was hem deze benoeming niet ; bg het klimmen zgner jaren wilde h\j 
immers gaarne ontslagen zgn van de beslommeringen , die het predik- 
ambt medebragt Den 16 Oct 1698 hield hy bg zqn optreden te Leiden 
ie Oratio: Theologus modestusdelineaius^ ImB. 1698. In 't volgend jaar liet 
hij zich ook de benoeming totRegent van het Staten-Collegie welgevallen. 
Na nog tien jaren zich met eere op zqn derden katheder te hebben 
staande gehouden*), gevoelde Witsius dat hg oud was geworden en jeug- 
diger krachten de zgne behoorden te vervangen. Daarom legde hq in 
eene vergadering van Burgemeesteren en Curatoren ten jare 1707 ztjne 
betrdddngen neder. Eene lange rust heeft hg niet mogen genieten, want 
den 22 Oct. 1708 werd hg tot hoogeren werkkring opgeroepen. Zgne 
wederhelft was reeds in 1684 aan hem en hunne dochters ontvallen. 

Onder alle bgbelsche theologen , die de foederaal-theologie hebben 
behandeld, muntte hg uit door eene gelukkige methode. Heringa 
betreurt het dan ook, dat 's mans stem die eens roependen was 
in de woestgn , en hg bgna geene volgelingen had , buiten den groeten 
^tringa. Zgne Opera omnia zgn, volgens Paquot, in 1739 te Bazel ver- 
schenen, in 2 dln. 4o. 

Joh. Ifucldi OnUio funebru in oèUum, Hêru. WUm, L. B. 1708; Vriemoet, 524-541 ; 
F^QOt, I, 190->198; C. Barman, 451--457; Upe^. Qeich, der Syitem. Ood^el, U, 152-- 
168; J. O. te Water, Narratio de reèut Jcad. Lagd, Batavae etc. L. B. 1802, 21, 22, 198, 
194; Si^enbeek, I, 290, 291, II, 168; Prof. Visscher in de Erotiek v. A. Rietor. gezeUehap te 
UreM^Zejaarg. (1847), 114—121 ; Glasins, IH, 611—617 ; S. P. Heringa, Spee. de Herm. 
WiUio, Theologo BUlieo, Amst. 1861 ; Sepp, a. w, 287 en volg., 85 en volg. en passim. 



Arnoldus Ealdenbach, een zoon van Ger. Ealdenbach, Secre- 
taris van den Sepaat en Bibliothecaris onzer academie, werd in December 
1667 te Franeker ingeschreven als Philos. stud. Volgens zgn promotie- 
brief, die in 't archief van het Friesch Genootschap voorhanden is, pro- 

dje voor hare regten bleef waken tegen mogelyke inbreuken des Konings op de test- 
ui. — Dit gevoelen schgnt ons echter nog eene nadere bevestiging te behoeven. 
Witslns is intusschen met hooge Bngelsche geestelgken in aanraking geweest, en, vol- 
gens Marekins: reversus inde post mensium quorundam lapsum. 

1) Ille igitur, aetate provectior, docebat aequales, qua tandem ratione fieret fiiis 
coQteotioBum aeerbiorum , quibus scholae Theologoram Batavae, eo adhuc tempore 
ia prtes scindebantar et conturbabantur. te Water, 22. ' 

^ Uit dit tijdperk dagteekenen zgne Meletemata Leidentia, L. B. 1703, en Dtr- 
pUUto de Paufo Taneim^ cive RommOt L. B. ITOi. 



262 

moveerde hg den 2J Sept. 1670 in de letteren, op eene Disput, de universa 
philoaaphia. Prof. Steinberg vervulde daarb\j de taak van promotor. 

Van af Februari 1675 ontmoeten w\j hem in academische stukken 
als publicus in philosophia praelector aan onze hoogeschool , en wel het 
laatst op het drietal , waaruit b\j R. 6. 10 Januarg 1678 een hoogleeraar 
in de philosophie benoemd weed. Wat er verder van hem is geworden 
bleef ons onbekend. Vriemoet vond in een stuk van Januarg 1684 ver- 
meld , dat Kaldenbach toen niet meer leefde. 

Vriemoet, 542, 548, Add. 21. 



Johannes h Marck. Van de S. R. 30 Maart 1672 , waarbij het 
getal der theol. professoren tot op twee was verminderd , werd al 
spoedig afgeweken, toen de Staten den 17 Jung 1676 tot het benoemen 
van een derde , naast Amoldus en Witsius , last gaven. Diensvolgens 
is , op voordragt van Curatoren , den 30 Jung dv. door Gedeputeerden 
benoemd Dr. Joh. Marck of & Marck, de twintigjarige predikant te Midlum, 
een tusschen Harlingen en Franeker gelegen dorpje. Het spreekt wel van 
zelf, dat een zoo jeugdig leeraar niet zou zgn beroepen, wanneer niet 
de meest buitenge woone talenten hem daarvoor hadden aanbevolen. 
Werkelgk was dit dan ook het geval. Daarbg was hg een Fries, den 
21 Dec. 1655 (o. s.) te Sneek geboren uit het huwelgk van den Rector 
Willem Marck en Margaretha Cloppenburch , en alzoo een kleinzoon 
van prof. Cloppenburch , wiens doopnaam hem was gegeven. 

Op de Latgnsche school te Sneek onderwezen , was hg den 10 Febr. 
1670 student geworden te Franeker , waar hg Blancardus hoorde , die 
toen op publieke coUegien Harpocration en privatim Aristophanes ver- 
klaarde. Zgn leermeester in de Oostersche talen was Terentius; onder 
Wubbena , zgn oom , wgdde hg zich aan de wgsgeerige wetenschappen 
met zooveel vrucht, dat door hem in het tweede academiejaar reeds 
gedisputeerd werd de loco ^ de fantibus, en andere physische onderwerpen. 
In het derde jaar zat hg aan de voeten van Amoldus ; in de iheologia 
Biblica ontving hg onderwgs van Ds. Balth. Bekken Na verdediging 
van Theses de sacramentis , door Amoldus gesteld , schreef hg zelf dis- 
putatien de peccato in Spiritum sanctum en de vita aeterna. Voorzien van loffe* 
Igke testimonia ging hg op aansporing van Rekker in Aug. 1673 naai 
Leiden , voornamelgk om Wittichius te hoeren , die over de leer dei 
Verbonden , naar Coccejus , en mede over de Psalmen coUegien gaf. De 
lessen van Abr. Heidanus , de disputen van Ant. Hulsius en de He- 
brecuwscbe coUegien van TJchtcman niet voorbggaande , hing hy bovenal 



268 

aao de lippen van Spanheim , onder wien h^ theses tegen de Jezuiten 
gebr. Walenburg, theses de pane imovoid en de lods conventuum aeU 
AposUiieaj verdedigde. Trigland wees hem den weg in de studie der 
Semitische talen ; in de homiletiek waren de predikanten van Staveren 
m Enibbe zgne leidsmannen. Terwgl k Marck aldus te Leiden zgne dorst 
naar kennis bg vele bronnen laafde , ontving hg , slechts 19 jaren oud, 
de toezeggiog van het beroep naar M idlum. Na den 13 April 1675 het 
proponentsexamen voor de classis van Franeker , op haar verzoek door 
prof. Witsius afgenomen , gedaan te hebben , en den 23en dv. te zgn 
beroepen , liet k Marck zich den 9 Mei bevestigen. Zgne intrede volgde 
vier dagen later. Ten hoogste voldaan over dat examen , spoorde Wit- 
sius hem aan om zoo dra mogelgk in de philosophie en theologie te 
promoveren. Werkelgk legde hg den 21—25 Jung reeds voor beide 
yakken de vereischte examens te Franeker af^ promoveerde den 28 Jung 
in de philosophie op eene Di^ptd. ad selectae qmsdam poeUionea phüosa^ 
pkicas j en den 29 dv. in de theologie op eene Disp. de vero senm loei 
EuA. XX, 25^ Fran. 1675. Nog geene twintig jaren oud, en reeds 
L A. Mag. en Theol. Doet! Een voorbeeld te buitengewoon, dan dat 
het kon ontgaan aan 's Lands regeering , die steeds bedacht was om de 
beoefening der wetenschappen, vooral bg Friezen, aan te moedigen. Er 
verliepen dan ook geene 14 dagen, of 6ed. Staten vereerden onzen 
i Marck ƒ500, tten einde hg daerdoor meer ende meer mach worden 
gaende gemaeckt in sgne seer loffelgcke diligentie te continueren ende 
oock anderen opgeweckt desselfis voetstappen nae te speuren, '^ — gelgk 
hunne Bes. 10 Jnlg 1675 luidt 

Vreezende misschien , dat dit talent spoedig voor Friesland verloren 
zou gaan , rigtte men om zgnentwille vooral den derden katheder op. 
Dat de invloed van Witsius hierbg in het spel was , zal men, ook 
zonder het gezag van Marck's Igkredenaar , gaarne willen gelooven. 

Den 15 Sept. 1676 hield de jeugdige geleerde de inaug. OraJt. de aug^ 
menio seienHae theologicae. 

Helena Bukholt , eene stiefdochter van Henr. Schotanus k Sterringa , 
werd in 1677 zgné echtvriendin en voorts eene milde bron van huiselgk 
geluk. 

Op zgne collegien behandelde hg de dogmatiek naar het systema van 
Maresius; bg afvrisseling voorts de leerstukken der Roomschen en Ar- 
minianen; de casus consdentiae op het voetspoor van Amesius ; de brie- 
ven aan de Romeinen en Galaten , en de Eerkhistorie naar Spanheim's 
Jbagcge. 

Aan zgne dispuutcollegien herinneren De SybiUims carminibus disputt. 



264 

Xlly aeoedU breve examen diesert. CMUeae dé BybiU, Orac. editae a lo. 
OrasseHOf Fran. 1682, welke Sepp eene hooge gedachte gaven van & Marck^ 
belezenheid in de pcUres en paJtrclogia. 

Zes jaren bad Franeker zich over bet bezit van dezen hoogieeraar te 
yerbengen. Na immers reeds in 1680 voor Groningen te hebben be- 
dankt , zag hg zich twee jaren later daar andermaal beroepen op ƒ 1800, 
bene?ens vrge woning. Gelgke voorwaarden werden hem toen ook te 
Franeker aangeboden, maar spoedig bleek het, dat k Marck ergeene 
geldkwestie van maakte. Als de Gedeputeerden naast Andreae en Scho- 
tanus i ook een Anti-Cartesiaan tot Pr<rf. philos. hadden willen benoe- 
men , dan zou hg z|]n gebleven , ook nadat Witsius vertrokken en A^ 
noldus in 1680 overleden was. Maar dit geschiedde niet De invloed van het 
Hof was inmiddels den Coccejanen en Cartesianen gunstig geworden. 

Den 1 Jung 1682 nam hg dan van Franeker afscheid met eene OriA. 
de fieta Oonetanimi damOione^)^ om den 20en dv. den leerstoel van Ma- 
resius te beklimmen, sprekende de eopienéUs in ecclesia UHbue. Ten 
volgende jare ook tot het onderwgzen van de Kerkgeschiedenis geroepen, 
leidde h^ deze taak in (9 Mei 1683) met eene rede dé veterumet hodkr- 
norum praec^nte Papistarwn convenientia. 

Dat hg , de jongere hoogleeraarp tot Prof. primarius aangewezen werd, 
moest zyn ouderen en geleerden ambtgenoot Joh. Braun wél grieven'). 
Deze was bovendien een Coccejaan en Cartesiaan, die reeds tgdensde 
komst van ü Marck bestookt werd door den prof. philos. Bertling, een 
werktuig, naar het schijnt , van Groninger predikanten. De benoeming 
van ^ Marck naast Braun was het ongelukkig gevolg van partyschap 
in de Staten. Den 10 Dec 1686 werd Braun ook door & Marck en 
Bertling beide in den Senaat aangevallen over eenige stellingen, die 
strgdig zouden zgn met de grondslagen des Christendoms. Van Marck 
bragt de zaak zelüs voor de regtbank van t publiek, door de uitgave 
eener Narratio apologeHca^ Gron. 1686. Braun antwoordde ook bg open- 
baar geschrifte), waartegen k Marck een Appendix in het licht zond, 

1) Cr.syne Exerciiationes juveniles XXVI, sive Disputatiot^m textualium ataüe 
orationttm in Aeademia Franeq, olim habiiarum fatciculus. (jfon. 1686. Dr. Mi* 
cbael Arnoldi N. F. miakte op xya vertrek naar Gron. een Grieksch dichtstuk in 5 
coupletten, 't welk in plano ten jare 1682 te Gron. gedrukt en in de ColL E, Toor- 
handen is. 

S) Ds. Heerspink zegt, dat Brauo meer leerlinsen had dan Marck, nl. op zya 
systeem 36, op de Selecta Ai respondenten, terwgl Marck op zijn sjsteem 17, es op 
de theses 10 respondenten telde. Wij betwüfelen het leer of fi. uit die disputen 
wel eene juiste gevolgtrekking kon maken. Wesselius spreekt van 80 leerlingen, la 
Gollegiis non modo privatis sed et in Lectionibus publicis plus qoam octoginta Audi- 
tores babuit. In quorum gratiam pro vario eorum desiderio ac in studiis progressu 
Collegia instituit Dogmatica, Elenctica, Exegetica, Practica, Alia. Orat. firn, p. 19. 

•) ioh< Braunii necesiaria def$n$io contra protatationem et narratienem ^le^ 



gevolgd door eene BeapanHo van den ander , en door eene Waerschat^ 
wmge tegen Braun van den Groninger predikant Selbach , als zoo vele 
treorige bewgzen van het odium theologicum. Een en ander leidde 
onzen & Marck trouwens niet van meer nuttigen arbeid af. Wg weten 
leeds, dat hig de werken van zgn grootvader Cloppenburch op nieuw 
uitgaf; zeer bekend is zgn Oon^f^endnm Theologiae Chriat. didaetuxhdene' 
thum^ Gron. 1686, gevolgd door de MedtiUa theol ChHst., Amst 1690, 
het eerste voor meer gevorderde i het laatste ten dienste van aanko- 
mende leerlingen. Verscheidene herdrukken^ vertalingen en commentaren 
knnnen van den groeten opgang dezer werken getuigd ; de MeduOa werd 
zelfs tot het einde der vorige eeuw aan vaderlandsche academiën als hand- 
boek gebruikt. Aan zQne werkzaamheid te Groningen herinneren voorts 
eene Andfysis txegtUca CUn Jesaiae^ in gtia cMa complura Vaticiniade 
Me$8ia iOuOranttir. Ace. mantissa Observatkmim UxtuaUum^ Gron. 1687, 
en ExereUatUmes miseManeae , Amst 1690 , bevattende disputen en rede- 
voerii^en , die hg te Groningen heeft gehouden. 

Zgne huiseiyke omstandigheden ondergingen hier ook verandering. 
In het kraambed van haar zevende kind bezweek nameljgk zgne vrouw 
in 1686. Twee jaren later trad k Marck op nieuw in den echt, en wel 
met Catharina ürsinus, de dochter van een predikant te Botterdam. 

Het nadeel, dat de Groninger academie verder had kunnen mden door 
twee in rigting zeer verschillende theologische professoren, werd afge- 
wend door è Marck's vertrek naar Leiden in 1689. 

Den katheder van wglen Steph. Ie Mogne den 5 Dec. d. j. aanvaard 
hebbende met eene Orca. de dehUa saorarum Sonp^urarum veneratione, 
vond h^ in zgn leermeester Spanheim en in zQn academievriend, den jon- 
geren Trigland, geestverwanten tot ambtgenooten. De Bgbelsche uiüeg- 
kunde kwam voor rekening van i^ Marck ; Trigland stond hem weldra 
ook het halve predikambt af, tengevolge waarvan zg beide in dit op- 
zicht te zamen in 'sHeeren wgngaard werkten. Na den dood van Span- 
heim werd hg Prof. histor. eccles. , welke taak den 9 Jan. 1702 door 
hem is opgevat met een Orat. de Ckristiawiami propagati admirandis^n 

Eenendertig jaren stond k Marck nog te Leiden, tot in hoogen ou- 
derdom steeds met onverwelkten roem onvermoeid zgne coUegien ge- 
vende , disputen leidende. Nullo magis et saepius unquam , zeide zgn 



geticam Joh. Marekiu Ventilantur qvaeitiones theoL difficillimae: 1. De persona- 
litaU, 8. DeunUme hypostatiea, 3. De Christo qua Meaiatore adorando et patêo^ 
4. De conseientia^ 5. De Indiee eoniroveniarum, 6. De SancHHeatione foederiê 
gratiae. Gron. 1687. Eea uiuoerif Terslag Tan hunne Yerschilien vindt men bij 
Ie Glerc, Bibliothèque univ. et hütorique, Amst. 1688, T. Vil, iS5- 468, en in Dr« 
ioncicbloet't Gedenkboek dep hoogeeckool te Groningen, 92-^97. 



266 

Igkredenaar , incoluit baec cathedra quam Marckio disputatore, acutis- 
simOf promptissimo , moderatissimo , nunquam non auditores doctiores 
dimittente. De pers zwoegde aanhoudend onder zqne werken. Eene 
opgave daarvan voegde hg zelf in 1728 aan een der laatsten {ExaUaü' 
onis lèsu Christi Mshria iOustrata) toe ; Vriemoet en Paquot vermeMen 
hunne titels ook , doch zg vormen een getal , te groot , dan dat zg alle 
hier eene plaats zouden kunnen innemen. Qenoeg, wanneer wg in \ 
algemeen vermelden, dat hg den Pentateuch, het Hoogelied, de XII 
Profeten en de Openbaring commentarieerde en verscheidene verhan- 
delingen {ExercUoHones phüol exegeHcae) aan de verklaring van uitgele- 
zene Bgbelplaatsen wydde. Om van zgne talrgke redevoeringen, boven 
die, welke reeds vermeld zgn, maar niet meer te noemen, herinneren 
wg alleen , dat hg Igkoratien heeft gehouden op Amoldus , op Witaius 
en op Trigland, drie ambtgenooten, voor wie hg ware hoogachting en 
vriendschap heeft gekoesterd. 

Zgn systematische arbeid miste voor oningewgden eenvoud en dui- 
delgkheid ; nogthans was hg minder scholastiek dan Voet en Maresius. 
Zgne schriftverklaring wist hg , al ware zg oud , zoo voortreffel^k voor- 
tedragen, zeggen Upeg en Dermout, dat zg een nieuwen glans kreeg. 
De lof mag hem niet worden ontzegd veel te hebben bggedragen ter 
hervorming van het onderwgs in de exegese. 

Onze hoogleeraar ontsliep den 30 Januarg 1731, ruim 75 jaren oud. 

Joh. Wesselii Oratio fimehru in obitum Joh, Marekii , L. B. 1781; ook in WesseUi Dif- 
tert Aeadem. 697—782; Vriemoet, 544—556, Add. 11, 12; P»quot, 1, 198- 1M ; Swe,V, 
242, 622; Levetuhetehijping van beroemde en geleerde mannen, Amtt. 1781, UI, 425—416, 
568-570, 688—690; IJpeü, Sgttem. Godgel. II, 124-128; IJpeü es Dermont, II, 688- 
586; Glasius, II. 488-487; Dr. H. F. T. Fockens, in de N. Jaarb, voor weieneek. Theoh- 
gie, VI, 882—884 ; Qedenkb. der koogetehool te Oron,, Bgl I, 48, 49 ; J. B. F. Heenpink, 
De godgeleerdheid en hare beoefenaars aan de hoogeechool ie Groningen, Oron. 1864, 1, 61— 
64 ; Baders, 307, 861 ; Ghr. Sepp. a. w. 268, 298, 828 en volg. 



Johannes van der Waegen zag den 13 Jnlg 1639 het le- 
venslicht te Amsterdam , werwaarts zgne Hervormingsgezinde ouders , 
Jacobus van der Waegen en Geertruid Spiegel , die tot den deftigen 
handelsstand behoorden, van Antwerpen waren gevluchtVan hunne dertien 
kinderen was Johannes het tiende. In zgn 17e jaar van de Latgnsche 
school I met eene rede depace^ tot het hooger onderwgs bevorderd, 
studeerde hg sedert Februarg 1655 te Utrecht , onder Ggsb. Voetius en 
Essenius; te Leiden onder den philosoof Adr. Heereboord en detheo- 



267 

logen Heidanus, Coccejus en Hoornbeek, tot dat h\j reeds in Juny 1659 
het proponentsexamen deed. Alvorens eene standplaats te zoeken , on- 
dernam hg eene groote academiereis. Om niet te gewagen van die 
hoogescholen , aan welke slechts een vlngtig bezoek werd gebragt, zq 
alleen herinnerd , dat h|j zich het langst heeft opgehouden te Heidel- 
bei^ , om den oriëntalist Höttinger , te Genève om Turrettinus, te Ba- 
zel van om Buxtorf, Wetstein en Werenfels te hooren. Inmiddels pre- 
dikte hq meermalen in de Duitsche taal , niet alleen hier te lande , 
maar zelfs in de hoofdkerken te Genève en te Frankfort. 

Daarna was htl de herder en leeraar der gemeenten te Spaamdam 
(1662—65), te Leeuwarden (1665—72) en te Middelburg (1672—1677). 
Aanvankelijk was hg der Voetiaansche rigting toegedaan. Bekend is het 
immers hoe hg en Dr. Ant. Matthaeus van Groningen, hun best deden 
om de verzoening tusschen Maresius en Yoetius te bewerken , waarvan 
van der Waegen berigt gaf in eene Epiaiola ad amicum de recondUa- 
tume — JD. Oish. Voetü et D. 8am. MaresU , 1669. Dat hg geen Cocce- 
jaan was blijkt ook uit zgne Pro vera et genmna Beformaiorum sententia^ 
praeseriwn in negotio de interpret e Scripturae^ adv. Lud. WoVsogium; add. 
sgarwm c. L, Velthusii errores digressione, Amst 1669. In hoever hg te 
Ijeeuwarden betrokken kan zgn geweest in de hevige twisten van zgn 
ambtgenoot Fr. Elgersma met den magistraat en de classis , is ons niet 
gebleken ; daarentegen wel , dat hg Bekker om diens Cartesiaansche 
gevoelens bestreed ^) , en met Witsius tegen de Labadisten schreef • Van 
zgne uitstekende predikgaven bediende v. d. W* zich gedurende den 
tweeden Munsterschen oorlog om de verslagen gemoederen, zoo te Leeu- 
warden als in het leger, moed in te spreken ; zgne krachtige houding 
werkte dan ook veel goeds uit, wat Prins Willem III niet onopgemerkt liet. 
Een en ander baande hem , naar het schgnt , den weg naar Middelburg. 
Of hg in den laatsten tgd te Leeuwarden reeds tot het Goccejanisme 
en Gartesianisme begon over te hellen , is minder zeker , dan dat hg te 
Middelburg weldra openlgk voor deze rigtingen partg trok. 



1) De tweede uitgave yan Bekker*s de philosophia CarUiiana admonitio, Amst. 
1693, wordt door den S. ingeleid met een zeer merkwaardigen brief aan v. d. W., 
waarin de invloed van dit bnekske bij zyn eerste verschijnen in 1668 geschetst wordt. 
Daarna vervolgt Bekker : In illa igitar palaestra e^o victor hactenus, haud parum 

{)ostea tecum solo (reliquis, quod adscititii tantum fuissent causam deserentibus) col« 
uctandum habui. Sed re composita tandem inter privatos, data etiam mutuo Syn*. 
grapfaa, cessavit quidem ita lis ista inter nos; sed brevi recruduit, occasione Libri ca« 
tecbetiei quem lingua vernacula biennio post edidi, & quem tu putabas ferri non posse, 
nisi ab ee qui ét proderet ét vim inferret divinae veritati. Haec abs te primumore 

Srolata, turn & scripto signata, haud leve tibi negotium ab ipsis collegis tuis, aequiora 
udicantibus facessivit; quo extricari nisi Potentiorum auxilio non potuisti. 



268 

In 1674 schreef hg (anoniem) een werlge over .hetlqden van Ghristtts 
in Gethsemané", dat meermalen is herdrukt; ten volgenden jare Oeer 
Ps. XVIIIf 2é^ waartegen Ant. Hulsias een dispuut schgnt gerigt te 
hebben, blijkens een ons bg name alleen bekend boekske: l>isputaHf> 
van BuUms over Ps. XVIII ^ heaniw. door J. v. d. W. Tot Middelburg, 
1675. Tegen de Coccejaansche gevoelens van v. d. W. uitten zich ook 
zgn collega Ds. Thilenus en Leon. van Rgssen, predikant te Hensden, 
twee Voetianen. De laatste is in openbaren geschrifte door v. d. W. 
beantwoord in Laster en sckeursugt van L. van Bassen , door Eubulua 
Phttomefor. Midd. 1675. Een ander ambtgenoot, de onrustige Abr. van 
de Velde, vatte in 1676 de pen tegen van der Waegens onregtzinnig- 
heid op. Terwgl deze zich ter schriftelgke verdediging aangordde, brak 
reeds een nieuw onweder los , ter oorzake van van der Waeqens be- 
moeiingen ten gunste der benoeming van Willem Momma , Coccejus^ 
leer- en volgeling , tot hoogleeraar te Middelbui^. Dat de Voetianen 
hun zin kregen, Momma en van der Waegen, door des Stadhouders 
tusschenkomst , den 11 Dec. 1676 van hunne posten ontzet,ja uit Zee- 
land gebannen werden , is eene treurige bladzgde in de geschiedenis 
der vaderlandsche Kerk. 

JBittf , dat uwe vhncJU niet geschiede in den winter , was de tekst, waar- 
over Momma het laatst profetisch had gepredikt ! Beide Coccejanen 
ondervonden de bezwaren van eene vlucht in den winter , en wel van 
een Zeeuwsch eiland! 

Van der Waegen vestigde zich te Amsterdam, na door den ma- 
gistraat en kerkenraad van Middelburg, die hem zoo noode zagen gaan, 
van zeer vereerende getuigschriften te zgn voorzien ^). 

In den volgenden herfst van 1677 kwam te Franeker door den dood 
van prof. Terentius het professoraat in de Hebreeuwsche taal vacant 
Van der Waegen , Jac Trigland , de jongere , en de Franeker Rector 
Joh. Schotanus kwamen op de voordragt van Curatoren. Men vnl, dat 
de invloed van den Curator Magnificentissimus , die met Willem m in 
onmin was, hem de eerste plaats en voorts den 3 Nov. de benoeming 
bezorgde op ƒ700 tractement, terwgl bovendien, zonder tractement, 
ook een theologisch professoraat aan v. d. W. werd opgedragen. Zel£3 
werd hg verzocht ,de voorschreven electie voor aengenaem te willen 
accepteren I ende hem te bequaemen, om hoe eerder hoe liever de be- 



1) Hier scherpte hy de pen ter ziiner Terdedigioff, Tervat in een werkje, dat in 
4678 aldaar Terscheen onder den titel Regt%innige Leere, en opregt Bedrijf ^ aan 
de Gemeente van Middelburg voorgetielt, in en omtrent de beroepinge van W. Momma^ 
teegen veneheidene Laeterechriften verdeedigt. 



269 

dieniBge van voorgemelte professoraten aen te vaerden ende comen te 
ei^eeren'\ 

Welk een ommekeer van zaken! Nog den 1 Juig 1676 verboden Ged. 
Staten om Bekker voor een theoli^ischen leerstoel te nomineren, en nu 
werd , buiten vacature , een Goccejaan en Cartesiaan de leerzaal binnen- 
geleid ! Schrik en ontsteltenis vervulden de harten van Amoldus, Wit- 
sius en & Marck. Zij spoedden zich naar Leeuwarden om hunne be- 
kommernis aan de voeten van prinses Albertina uittestorten. Haar niet 
te huis vindende , stelden zg den 20 Nov. een adres op, en gaven daarin 
aan de voogdes van Hendrik Gasimir te kennen , ,dat w\j ons ten hoog- 
sten zouden geluckich geacht hebben Dr. van der Waeijen tot onsen 
collega te sien, bg aldien hg was tot noch toe gebleven, die hg was 
voor jaeren." Een paar dagen later ontmoet men twee van hen in de 
vei^adering van Ged. Staten met een adres O, waarin er eveneens op ge- 
wezen werd, dat v. d. W. thans eene rigting was toegedaan , die hg 
te voren schadelgker en gevaarlgker had gehouden dan de Arminiaan- 
sehe, sgelgck uit sgn gedruckt boeck en circulaire brieff door zgndrifte 
nomine Classis Leovardianae aen alle andere .geschr. te sien is% — 
eene rigting, die de naburige gewesten verontrustte, de bloegende Kerk 
van Middelburg deed kwgnen , in Friesland echter het hoofd gelukkig 
nog niet had opgestoken. Deze stappen hadden ten doel, ,dat D& van 
der Waegen in de bedieninge sgner professie sich sal hebben te houden 
binnen de palen van de Hebreusche tale , sonder dat hg onder 't faveur 
van de titul Professoris Theologiae — sich sal hebben in te laten in het 
doceren van bovengemelte sentimenten, H sg publgck, 't sg privftt, in lessen, 
collegien, disputen off andersins, off ook sich aenmatigen eenige andere sa- 
ken, die de ordmariis Professoribus Theologiae — sgn aenbevolen''. Na hen 
stond V. d. W. binnen. Hg drukte zgn leedwezen over die oppositie uit, 
en betuigde «geen leere noch gedachten te hebben'' tegen de beiydenis- 
schriften, en de formulieren van eenigheid gaarne te willen nakomen ^). 

Hiermede voldaan , gelastten Ged. Staten nog dienzelfden dag aan 
Curatoren, >om sgn introductie hoe eerder hoe beter in effecte te bren- 
gen'' (g. B. 2 2 Nav, 1677). 

1) Men lexe het eerste stak in de Vrije Fne«,X, 198 en volg., het tweede bevindt 
lich in originali in de Coll. E, 

s) Spanheim schreef De noviuimU circa ree tacrae in Belgio dieMiie, L. B. 
1677, geTolgd door eene Epistola altera, waarin de veranderde denkwüse van t. d. 
Yf. besproken werd. Deie ontveinsde dit, volsens IJpey en Dermont, bewerende, dat 
hg altoos tot het Goccejanisme had overgeheld. Dit lal dan door v. d. W. gezegd 
lyn in sijne Epitt. apologetica ad Philalethium Elie%erum (Wilb. Anslaer) adv. nu- 
perae Frid, spanhemii htteras. Fran, 1688« waartesen in 1684 weder van Spanheim's 
zijde eene Epistola ad amieum verscheen. Vgl. IJpey en Dermont, II, aantt. 609 
blz. 335. . • ' 



270 

Dientengevolge aanvaardde v. d. W. zyn ambt den 6 December, met 
eene Oratio de ecclesiae ex tUraque Bdbyhne exitu et eorum inter se convex 
nientia. Den 22 Febr. dv. bad h\j reeds verlof noodig om zich eenigen 
t\jd ten (fienste van Hare Hoogheid van de academie te verwqderen. 
Vermoedelqk was hij toen reeds haar Geheimraad , met welken titel men 
hem bepaaldelijk in 1680 ontmoet. Wel een bewgs dus, dat hg in bla- 
kende gunst stond b\i het Hof. 

Met zgne ambtgenooten schgnt hg het ook te hebben kunnen vinden, 
vermits de Senaat hem den 4 Maart 1679 tot Theol. Doet. bevorderde. 
Witsius was zgn promotor. Nadat deze in 1680 vertrokken was, kenden 
Ged. Staten aan v. d. W. eene bezoldiging toe als Prof. Theol., tot een 
bedrag van ƒ1200. Om zich geheel aan het onderwijs in de godgeleerd* 
beid te kunnen wgden, legde hg dat in de Hebreeuwsche taal neder. 
Was hem reeds in 1679 opgedragen om naast en met Amoldus academie- 
preken te houden, den 19 Oct. 1680 volgde hg dezen als academiepre- 
diker op, met ƒ200 tractement. Weldra (1682) vertrok k Marck naar 
Groningen. Binnen een viertal jaren geraakte de Voetiaansche rigting 
te Franeker dus van den troon. Was het te verwonderen , dat dit in 
het godgeleerd Friesland eene groote ongerustheid baarde en v. d. W. 
heftig werd bestookt^)? Niettemin had hg zich over een grooten toe- 
loop van leerlingen uit alle hoeken van Europa te verheugen. Tjjd noch 
moeite spaarde hg om hen veelzgdig te onderwijzen. Zgne dogmatische 
en exegetische werken zgn daar, om dit te getuigen. Tot de eersten 
behooren de Summa theologiae Christianae^ pars prwr^ Fran. 1689; 2%eo- 
logiae Christianae enchmdion^ 1700; zgne Varia soera ^ Fran. 1693, bevat- 
ten dogmatische en exegetische verhandelingen; van de laatste categorie 
verscheen in 1681 eene IHss. continens analysin I^nst. ad OdUUas. Ver- 
klaringen van Leviticus, de Psalmen, het Hoogelied, Jesaja, Daniel, de 
kleine Profeten, van de brieven aan de Romeinen, Hebreen en Colos- 
sensen, en van de Openbaring, bleven alleen in handen van 's mans leer- 
lingen^. Over de leerstukken der dissenters. Joden, Roomschen en 
Socinianen, hield hg private dispuutcoUegien ^). Onder de uitgebreide 

^) De grootste teffenstander van t. d. Waeyen en diens vriend en geestverwant 
D. F. van Giffen, bei(ie ten Hove zeer gezien, was Dr. Uenr. Brinck, te Joure. In 
büzonderheden hierover leze men Diest Lorgion, De Herv, Kerk in Friesland^ 166— 
176; IJpey en Dermout, II, aantt. 617, blz. 339. 

s) Diebus Lunae & Martis Leviticum explicabit, lovis autem Sa Veneris diebus 
loca, in N. T. en V. citata iu tractabit, ut juxta mentem S. S. ex V. T. probandum, 
allata esse, demonstret. Fraeter L. Comm. Jesaiam & Jeremiam privatim interpreta- 
turus. Ordo Led. 1683-84. 

>) In de ColU E, bevinden zich in plano gedrukte Positiones oppositae Socinianis^ 
die althans 230 doorloopende theses bevatten, van welke telkens ongeveer 16 stuks 
behandeld werden. Gel^kerwgs ging hy tc^ptrk met Positiones oppositae Judaeis, 



271 

literatnur over Bekker's BOoaverde wereld bekleedt De Seioaverde wereld 
wm BaUh. BeKker onderaogt en toeederhffi^ door J. van der TVaeyen, Fran. 
1693, erae bekende plaats* Vermelding verdienen voorts zyn Brief, ter 
wederleg ffinge van sekere brief hf D. Pontiaen van Hattem^ met een Voorr. 
daer in eenige gedagten, noapens de eo genaamde Hebreen^ Fran. 1696 ; en 
eene Dies. de Aóym^ adv. Joh. Cterieum , Fran. 1698. 

Zgne verdiensten als redenaar kan men leeren kennen uit de recto- 
rale oratien De incremento cogniüanis expectando tempore novisstmo, Fran. 
1686 ; De semihorio sUenM , Fran. 1688 ; én De numero septenario , Fran. 
1696 (ed. alt 1699 , met eene bestr^ding van k Marck's gevoelen over 
de zeven perioden des N. T. , naar de Openb.) ; voorts uit de Lgk-Pre- 
dikaHe op hei afsterven van Wüh> Anélaer, in 1695. Dat men bem als 
kanselredenaar hoog waardeerde , mag worden afgeleid uit de trouwens 
vrachtelooze moeite , om bem tot het aannemen van het predikambt 
te Franeker overtehalen ; verder uit de verbooging van zgn tractement 
als academieprediker tot / 600 (30 Oct. 1686), ,in consideratie van de 
grote diensten die bg sqn E. aan de Academie ende studerende jeught 
onophoudelgck worden geimpendeert ende besteedt, besonderlyck met 
het prediken van Sondags avonts in de grote kerk tot Franeker , in de 
Latgnsche Tael". 

Aan zgne leerlingen gaf -hg de regelen eener goede preekmetbode in 
de pen; zgn zoon liet die naderband drukken, zoodat men van onzen 
hoogleeraar een Methodus eoncionandi^ Fran. 1704, ed. 2a 1718, bezit, 
welke eene waardige plaats inneemt naast de werken over betzelfde on- 
derwerp van Wolzogen, Enibbe en van Till. Eene ware zelfvoldoening 
zal de gverige man gesmaakt hebben door steeds een groeten toeloop 
van leerlingen té behouden. Hooren wg slechts zgn Igkredenaar 
Schulting: 

Non eurenmseribitar FrUiM, son Belgieae, non Genntniae finibns Waeyeni^ non higns AeademUe^ 
gloria. Haee Brittannlam, hiee Seotiam penonat, haee in Asiam, in Indiam, in Americam perratit, 
haee non vieinos tantnm Belgas, sed et Germanot, Hnngaros, Tranuilvanos, BoraaaoB, Polo- 
not ad iter per remotoi adeo et rattos tenrnrnm tractns, per maria« montes, silvas, per loea 
non raro perienUi et intidüt obnoxia bnc ad dos stndionun cania snecipiendnm invitat^ in- 
dneit. inatigit. 

Niet minder hoog stemde Andala den lof, welken hg onzen boog- 
leeraar toezwaaide: 

Aadivi ego ipsnm per ploma annos, andivi alios, anJiTi Theologoe Ultngectioos, andin 
Lngdnnenae*. eed si spectem perspicnitatem, faeilitatem» et soliditatem in docendo, si vim it 
potentiam, promtitndinem, et focnndiam in dicendo, nnllnm ei parem andin, nnllibi Waeyenum 



PantifieiU , etc. , mede daarbg ▼oorhanden. Hg scbüot telken jare , trouwens met 
gewgxigde positiones, dergelyke dispatcn geleid te hebben. 



272 

P. repen. Noa ille tantum dieere et eradire, eed liBgoi (ulffliatfe et tonere TilekA; imo 
teate fait in eo eloqnii vit, nt in intimot etiam animonunrecesinsmagnopenetreretimpetii. 
Tante roeie fait natttralis, minime affectate, cum stapenda m^estate et graritate eoigoactB 
gratia» tanta in dieendo et ezplicando dexteritai, in commovendia aifeetibas tantom pendos, 
tantoa in fandendis precibns ardor, nt nemo eomm, qai ipsmn in Tigore anind et aetatii 
ilore tonantem andiTernnt^ miratas anqnam fherit, tantum tamque stupendum anditommea- 
juaeunqne generia fuiaie confluznm ex omnilraa eircumjaeentibna loei«, tribua Heet quataerre 
horis etiam diaaitit, ut templa rel angnstissima tiz eaperent auditorea ; eum temen maieiiU 
ipiina oratio cuivia freqnentisaimo etiam Auditorio et templo anguatiaiimo, sufltieieoa eiset 
Ea tempestate, qua opportune in hane Academiam Yocatns est, longe alia, minnaqne spe- 
eioM et pulcra erat Academiae htgua faciea, quam ea fhit, poetqoam ipee eam omaTit,aaxit, 
et oeleberrimam reddidit ; breri enim temporis spatio admirandam celebritatem consecuttett 
haec Academie tanto Viro tam stupendis dotibus praedito oruata. Hijns fama omnea EoropK 
partes velocissime pervagata primum impulsi magno numero hoc conflnxemnt edoleseentes, 
juvenes, Yiri, etiam eximii^ dobti, eruditi, non tentom Belgae ex omnibns Belgü Foederati 
Froyinoüs, sed et Germani, Bomssi, Poloni, Hungari, Tranaylvani, et pluriai alii. M^nom 
et plaeclarum est, partam celebritatem tneri, consenrare, et yindieare ; mi^ua eet eam angen ; 
sed maximum aummum, imo heroicum est, tentam celebritatem eonciUare. £xtraordinaiise 
dotes, stnpenda dona, qnae in auditoribus attentionem et admirationem excitare, imo stopo- 
rem iis incutere possint, ad id requiruntur. Hae erant dotes Venerandi Waeyeni P.i). 

Wg zagen dos, dat de hoogleeraar zich bewogen heeft op het ge- 
bied van dogmatiek, exegese, apologie en homiletiek. Nog meer, in 
den Hofkring speelde h\j ook eene staatkundige rol. De verzoening tus- 
schen Willem m en Prins Hendrik Casimir II was z\jn bedrgf; de eerste 
herstelde hem daarna, den 4 Jung 1685, dan ook geheel in zgne eer, 
ten aanzien der afzetting te Middelburg. Met verwqzing naar de Nego- 
ctatiana de M. Ie ConUe cPAvaux en HoOande^ d^ms 1679—1688 (ook reeds 
door Yriemoet aangehaald), noemt prof. Visscher hem ,een der voor- 
naamste intriganten en raddraaiers aan het Hof des Vrieschen Stad- 
houders''^), 't Ligt buiten ons doel hiernaar een ópzettelgk onderzoek 
intestellen. Herinnerd zg alleen nog, dat, blgkens een schrgven vanden 
Stadhouder aan den Senaat, van 29 Nov. 1691, des hoogleeraars com- 
missie van Qeheimraad au^t moveerende reedenen" is ingetrok- 
ken, en deze hoedanigheid mitsdien niet meer op de academische pro- 
gramma's mogt vermeld worden ^). 

Ofischoon van der Waeljen den 21 Maart 1689, in de plaats van 6ab- 
bema, tot historieschrgver van Friesland was benoemd, heeft hg voor 
de ƒ600, daaraan verbonden, zich evenmin verdi^stelgk gemaakt als 
zoovele anderen, die dien titel hebben gevoerd. 



1) R. Afldala» Or. fun. in ohitum J. v. d. WaeyeUy F. 7—9. 
>) Kronijk v. h. Mstor. ge%elsch. te Utrecht^ III, 121 . 
s) Dossier, Brieven van Vorstelijke penonen, no. 6. 



278 

Terwijl hg te Spaarndam stond, werd Aletta van Holland, van eene 
deftige Haarlemsche familie, zijne, echtvriendin. Van de drie jongens, 
die uit hun ruim vg^arig huwelijk werden geboren , overleefde hem 
aDeen Jacobus, de grietman van Hemelumer-Oldephaert. 

Te Middelburg sloot l^j een tweeden echt met de schoone en zeer 
vemiogende juffer Comelia Veth. Een tgdgenoot toekende op, dat Ds. 
Joh. Thilenus, die vele familiebetrekkingen in Middelburg had en tot de 
zoogenoemde prinsgezinde partg behoorde , ook naar hare hand wilde 
dingen, toen van der Waeqen hem voorkwam en den , vetten brok^' 
voor den mond wegsnapte. Hieruit zou eene groote verwijdering ont- 
staan en daarin de drijfveer te zoeken z^n, die Ds. Thilenus en de zgnen 
leidde tot de vervolging , waaraan van der Waegen aldaar was blootgesteld. 

Uit dit huwelijk dan werden acht kinderen geboren, onder welke 
Johannes, die later ook hoogleeraai te Franeker werd. Nadat deze 
huweiyksband den 26 Aug. 1696 door Gomelia's dood was ontbonden , 
sloot onze hoogleeraar in Sept 1697 een derden echt met Sara Corcellis 
(de Courcelles?), de weduwe van zgn vriend Anslaer. Kort was hunne 
vreugde, want van der Waegen's werkzaam leven eindigde den 4 No- 
vember 1701. Sara had hem geene kinderen geschonken. 

Laten wg ten slotte met de woorden van Alb. Haller den indruk te- 
ruggeven, welken het leven en zijn van onzen hoogleeraar heeft ge- 
maakt op den Zwitser Dan. Muslin , die tegen het einde der 17e eeuw 
te Franeker studeerde : 

In Theologicis lehrte über sein Enchmdion theólogiae Christianae , in 
Propheticis über Psalm CVII, Jesaia LXEI— LXVI, und in Analyticis 
über nonnuUos S. Scripturae textus der damalige ungemein berühmte 
Theologus , auch Friesische Hofrath und akademische und sonnüigliche 
Abendprediger, Herr Johannes van der Waeyen, von Amsterdam, der 
sich durch eine auch fiimehme, sehr reiche Heurath, durch eine von 
ihm selbst gebaute Behausung, stattliche Bedienung, meist aber durch 
seine grosse auserlesene Bibliothek , ja durch uit minder Unglücks- als 
Glücksfata, in grosses Ansehnen gesetzet habe^\ 

Ant. Sehnltisgii Oraiio fimebrU in oèütm JohannU van der Waeyen, Fnn. 1702; Vrie- 
moet, met Mss. aantt. van Barmania» 567—677; Add. 12, 18; IJpeij^ Syetetn, QodgeU U, 
137, 188, 174-180; IJpeij en Demont, II, 608—520; Olasins, lU, 570-676; J. Scho- 
taniu a ^^teninga, Spicedium in piot manet Com. Veth, eofijugie dum viveret Joh. van der Waeyen, 
Fran. 1696; Zeaut funebris in jnot manet viri clar, </. van der TTa^m, Fran. 1701; Baders, 
188 ; Chr. 8cpp, a. ir. II, 297 en passim ; De Navortcher, XI, 62 ; A. Haller, Siniyes über 

Dl. n. 18 



274 

eUc academueh-tkeologiêeken Bêziekungen xuntehen Bern und den Niederl, HoektekuU» n 
XFII Jahrhundert, in de Studiën en Bijdragen van Moll en de Hoop Scheffer, D. III. 



Sebastiaan Schelkens. Vermits ook de jaridische faculteit, 
naar het S. B. van 1672, voortaan maar twee leden zoude tellen, was 
voor van Glins (f 1673) geen opvolger gekozen. Het vertrek van Danc- 
kelman bragt de benoeming van een hoogleeraar naast Huber eerst aan 
de orde. Dr. A. M. Holtermann , hoogleeraar te Marburg , in het bij- 
zonder aanbevolen boven Dr. Joh. Gesseler, prof. te Steinfurt, en Dr. 
Joh. Beucker, advocaat te Leeuwarden, die mede op de voordragt 
stonden, werd den 5 April 1676 benoemd. Na zQn bedanken viel den 
21 Sept. dv. de keuze op Dr. Phil. Burchardt, gewezen hoogleeraar te 
Heidelberg, die evenmin tot de overkomst was genegen. Daarna werd 
de voordragt aangevuld met Seb. Schelkens , wiens benoeming op ƒ1000 
tractement den 10 Januari] 1678 plaats vond. Reeds den 19 Febr. dv. 
deed deze z\jne intreerede. 

De nieuwe hoogleeraar was een zoon van Abr. Schelkens, Heer van 
Nieuwehaan, Oudhaan en Sneidheim, Resident onzer Algem. Staten te 
Frankfort a/M. , werwaarts de grootvader voor Alba's tyrannie uit ons 
land was gevlugt. Zgne moeder Maria de Neufville was eveneens de 
dochter van een Vlaamsch uitgewekene. Bg een diploma von 15d8 was 
de familie Schelkens door den Duitschen Keizer tot den adelstand ver- 
heven. 

Frankfort had dus onzen Sebastiaan zien geboren worden , en wel den 
21 Mei 1635. Van zyn zesde levensjaar af ontving hg , gevestigd ten 
huize van een oom, den vorstelgken Igfarts Dr. Spina,te 'sHage, eene 
wetenschappelgke opleiding, tot dat hg, 15 of 16 jaren oud, zgn aca- 
demie-loopbaan aanving te Herborn , waar Gyr. Lentulus o. a. zgn leer- 
meester was. Sedert den 23 Maart 1653 studeerde Schelkens een paar 
jaren te Heidelberg, onder Chuno en Luneschloss; in 1655 vertrok hij 
naar Bazel. Zgn intrek nemende bg Buxtorf , bleef hg hier drie jaren. 
Men weet dat door hem in 1656, onder prof. Brandmyller, eene dispu- 
tatie is gehouden de SocUtate» Geprezen als juris civilis et canonici j 
tum publici et feudalis, peritissimus , promoveerde hg ten jare 1658, 
onder Tesschius , tot licentiaat , na de furto gedisputeerd te hebben. 

Vervolgens heeft hg veel gereisd in Italië, Duitschland, Frankrgk, 
Engeland en Holland , om zich eindelgk in Spiers te vestigen. Maar 
vau daar keerde Schelkens spoedig naar ons land terug , waar hg vroeger 
welligt reeds wederliefde had gevonden bg Maria van Cattenburgh, van 



275 

's Hertogenbosch. In üct. 1661 werd hun echt te Utrecht voltrokken. 
Hier te lande zagen vervolgens het licht : Sebastiani Schelkens, I. U. D., 
Juris lustinianai Prima Fundamenta , lijusdem de Successionib. db intestato 
sec. NwéU. CXVm tractatus , CkU accedunê Bern. Scotani L C. Funda- 
menta juria; nune primum juris dt legum allegationibiu confimiata H Si" 
mone Leewio, L C. L. B. 1663. De werkjes van Schelkens en Schota- 
nus zgn elk aüzonderlgk ook van een titel voorzien. Schelkens schreef 
dat boekske ,in gratiam studiosorum juris'\ en uit het voorberigt van 
van Leeuwen, gedagteekend 22 Mei 1663, verneemt men, dat Schelkens 
te *s Hertogenbosch gevestigd was. De voorrede van het werkje van 
Schotanus is gedagteekend 1 Sept. 1663. Den 14 Nov. daarna werd 
Schelkens tot hoogleeraar in de regten te 's Hertogenbosch aangesteld. 
Men mag dus aannemen, dat die arbeid hem voor deze betrekking heeft 
aangewezen. Den 28 Oct 1664 werd Schelkens aldaar ook met den 
leerstoel in de Philos. moralis vereerd. 

Zgne Maria ontviel hem in 1670, waarna h\j een jaar later in Eli- 
sabeth Eyper weder eene zeer geprezene echtvriendin vond. Z\j was 
eene dochter van den beroemden medicus Alb . Kyper. 

De oorlog noopte hem in 1672 met de zqnen naar den Haag tè ver- 
trekken. Van 's mans werkzaamheid aldaar bleek ons niets anders , 
dan de uitgave van een Speculum juridieum histaric(hpolUieuni^ in 1677 O- 
Het Franeker professoraat riep hem dan in een uitgebreider werkkring 
terug. Slechts één jaar was hq naast Huber werkzaam. Deze vertrok 
echter niet naar Leeuwarden om den raadsheerszetel intenemen, dan 
na Schelkens, namens den Senaat, van licentiaat tot L U. D. te hebben 
bevorderd (27 Febr. 1679). Geen schoener levensdoel kennende, dan op 
vele en velerlei wgze de studiën der academiejeugd te bevorderen , was 
Schelkens dan ook b|j haar zeer gezien. Onder z^jne leerlingen telt men 
den groeten Bgnkershoek , die ten jare 1693 onder Schelkens eene Diaa. 
unkersi juris Jeudalia delineationem exhibens verdedigde , en door onzen 
hoogleeraar den 16 Mei 1694 tot L U. D. is bevorderd. 

Van het werlge, dat Schelkens uitgaf, toen hg nog te 's Bosch was 
gevestigd , verscheen in 1681 te Franeker eene tweede uitgave. In deze 
Elementa jurisprudenHae Romanae volgde hg de orde der Instituten. Zg 
werden gevolgd door FaratiOa Pandedarum, Fran. 1686. Beide hand- 
boeken verraden dus , dat hg destgds het Rom. regt onderwees. Meer 
bepaald ble ek ons uit den Ordo Led. van 1683 ;84, dat hg in dat aca- 

1) ... exhibens explanatiouem prooemü & tituU primi Institutionum, in quo 
praeter Teterts Romani juris principia & solida fundamenta, moderni quoque Imperii 
Botnano-Germanici status, & auicquid in reliquis praecipuis resnis Europasis in viridi 
til obserfantia, solide et brevissime tractatur. Z. Huber, Or. /bn. 63. 



2T6 

demiejaar de Pandecten uitlegde en tevens zou houden Collegia losti- 
tutionum , Pandectarum , tam explicatoria , quam examinatoria & dis- 
putatoria ; ut et Collegia Juris Feudalis & Canonici. In den avond 
z|jns levens begon hy nog de disputatien over de Instituten uit- 
tegeven, waarin de leerlingen zich privatim ten zqnen huize hadden 
geoefend. Voltooid werd hare uitgave niet. 

Onze hoogleeraar bezat ook een munt- en penningkabinet, dat in 1688 
reeds 15000 stuks bevatte ^). 

Driemalen bekleedde Schelkenshet rectoraat, nl. in 1682, 1687 en 1696. 
Toen hü voor de eerste maal den scepter opvatte , begroette Dr. Mich. 
Amoldi hem met een gedrukt Latjjnsch vers , waarin den hoogleeraar 
dezelfde lof wordt toegebragt , dien Zach. Huber , zgn Igkredenaar, hem 
niet onthield: 

Te probitas morom, te gratae snada loqaeUe 
Te gravitas valtas, quanta 2i^aQk! probaat. 

Consilio initractum pectat, mens jnrii & aequi 
Arbitrio, pariter, saepe probata, dooet. 

Na gedurende zgn 22-jarig verblgf te Franeker bgna aanhoudend met 
rheumatische ongesteldheden te hebben geworsteld , overleed Schelkens 
den 15 Mei 1700. Zoowel uit z\jn eerste als zqn tweede huwelijk waren 
hem negen kinderen geboren , van welke , tijdens z\jn overlijden , nog in 
leven waren eene dochter van het eerste negental , van de overigen een 
zoon en eene dochter , met de moeder % 

Zach. Huber, Orat, habita in exeqmit viri uobilis et elarisi, Sebatt. Schelkens, Fran. 1700; 
Vriemoet, 577—582, add. 13 ; Paquot. I, 640 ; Br. C. R. Hermana, Oetch. der Bhutre t% 
Latijtitche scholen ie 's Heriogenbosch (Bijdr. tot de kennis en den bloei der Nederl, Gfm- 
nasien voor 1861, bb. 69); Mich. Amoldi, N. F. Uonori — 2). Sebast. SehHketu —Redu- 
ram annuam eapesseniis,Ymi 1682. 



Johannes Schotanus k Sterringa. Ten jare 1672 wilde men 
de professoren in de philosophie ook tot één gaan beperken. Van daar, 
dat voor Steindam (f 1672) geen hoogleeraar , in 1675 nogthans een 
Lector, is benoemd. Toen de gemoederen wat geruster en de staat der 
kas gunstiger waren geworden, week men, gelqk wij reeds opmerkten, 
spoedig van de beperkende resolutie af. Zoo werden dan ook ter voor- 
ziening in den tweeden philosophischen leerstoel den 10 Januarg 1678 

») G. P. Hönn, Iter Juridicum, Witteb. 1688, p. il. 

2) Elisabeth Kyper hertrouwde eerst met Jalianus van Luine, schepen te *sller- 
togenbosch, daarna met Ds. van Werkhoven, pred. te Brcskena, later te Yxendyke. 



277 

voorgedragen Wilh. Wilhelmius, hoogleeraar in de wgsbegeerte en onder- 

egent van het Staten*Collegie te Leiden , Joh. Schotanus , rector der 
Latijnsche scholen , en Arnoldus Kaldenbach , Philos. praelector, te Fra- 
neker. De eerste was een peripateticus <) , de derde , als leerling van 
Steindam, waarschijnlijk eveneens; de tweede een Cartesiaan. Schota- 
nus zag zich nog dienzelfden dag benoemd op ƒ 750 tractement, bene- 
vens de vaste vei^oeding voor vroegere immuniteiten. 

Deze zoon van prof. Chr. Schotanus was den 30 April 1659 te Franeker 
aan de academie gekomen. Naast de letteren en de philosophie beoe- 
fende hij ook de theologie. In de letteren maakte hg onder Huber , 
die toen nog Prof. Eloq. was , uitstekende vorderingen. Treft men al 
een Latijnsch vers van hem aan op het tweede huwelijk van zqn oom 
Henr. Schotanus met Helena van Löninga , in 1663 ^) , weldra zou hij 
den lof zgner leermeesters oogsten voor een welgeslaagden Igkzang. 

Bi) de wgsgeerige studiën gevoelde hg zich meer door de vrgere rig- 
ting van Greidanus aangetrokken, dan door het scholasticismus van Verhel. 
Bewgzen hiervoor zgn neergelegd in Exerdtatianes phüosophicae , argu- 
menti Logid praeeipue et Metaphysid , auctore et respandente Jo, Schotano, 
Fran« 1664, en in de Diss. phüos. comprehendens aUquot theses ex varUs 
philosophiae partibus selectas^)j den 6 Oct 1664 pro gradu door hem ver- 
dedigd en waarop den 21 Nov. zijne bevordering tot L. A. M., promo- 
tore Greidano , volgde. 

Nadat Huber den 19 Nov. 1664 de Oratio funebris op den Stadhouder 
Willem Frederik had gehouden , beklom Schotanus den 23 Dec. dv. het 
spre^gestoelte in de academiekerk tot de voordragt der ManesNassa- 
vU^ sioe carmen funehrt in tridem db inopmatum oWum — D. Cruü. 
Frederidy Principis Nassavii^ etc, een, zgn leeftgd in aanmerking ge- 
nomen , welgeslaagden l\jkzang van acht bladz. in folio , in 1665 van de 
pers gekomen en ingeleid door Huber. Getuigde deze, dat de jeugdige 
dichter voor de toekomst veel beloofde, de K M. Terentius bragt na- 
mens den Senaat hulde aan de gaven , door de natuur en de godin der 
wetenschappen hem geschonken. Aan het bekende ongeval , dat Johan 
>Iaurite van Nassau den 25 Dec. dv. trof, wgdde Schotanus zgn ilfaurt- 
tius ANAJTOMENOZ^, een danklied van vier blz. in folio , achter de 
Manes NaasavU gedrukt Later, wanneer bleek ons niet, deed onze 
begaafde letterkundige het proponentsexamen. 

1) Wilhelmius was den 13 Nov, 1677 reeds overleden ! Siegenbeek. 11, T. en 
B. 152. 

s) In de Taloêsiones seu Graiulationes ende Eergedichten, bg die gelegenheid 
gedrukt. 

3) Een exempl. dezer Diss. is te vinden in de Goll. v. Br. no. 25. 



278 

Tgdens den dood zgns vaders in 1671 bekleedde hi|j reeds het recto- 
raat der Lat. scholen te Franeker. Smaakte hg in deze betrekking ruim- 
schoots zelfvoldoening ^) , de eer mede aanbevolen te worden tot hoog- 
leeraar in het Hebreeuwsch in de plaats van Terentius pleit voor zqne 
veelzgdige kunde. 

Den 18 Febr. 1678 is hq als Philos. Prof. der academie binnengeleii 
Zyne inaug. oratie handelde De defedu philosqphiae geniüium^ praesertim 
PertptUeHcorum , Stoicarum , Pythagaraeorum et Epicuraearutn^ Fran. 1678. 

Aan de beoefening der wijsbegeerte in cartesiaansche rigtingenaan 
de Latgnsche dichtkunst wqdde hg zgn leven , blgkens de talrijke voort- 
brengselen van 's mans vernuft Zoo sprak hg bg de aanvaarding van 
het rectoraat in 1684 De verikUe et orthodoxia phüosophiae novae prat 
caeteris phUosophantnm sectie , Fran. 1684 ; bg de oyerdragt behandelde 
hg de vraag Quaenam phüasophia firmieemis nitatur exemplis ? Fran. 1685. 
Voorts schreef hg Exegesis in primam et eecundam Meditationem 22. Cbr- 
^e^f ; ut et quaestionea tnethaphysicae^ in quibue fnethodus CarteeU aeseritur^ 
Fran. 1687 (ed. 2a Amst. 1702) ; Exerdtationes Academieae ad primam 
genesm rerum , Fran. 1687 ; Analysia exegetica in sex meditatianes Ren, 
Cartesü^ Fran. 1688; Exetaeis censurae^ qua P. D. Huetim phüosophiam 
Cartesianam inique vexavit , Fran. 1691 ; Physica coelestis et terrestris^ Fran. 
1700. De Ordo Lect. 1683/84 vermeldt van zgne coUegien: Prioribus 
hebdomadum biduis primam Phüosophiam exegesi dilucidare perget: 
posterioribus autem rariora Naturae élFecta & phaenomena , juxta Me- 
thodum Phycices specialis digesta, rationibus illustrabit. 

Peerlkamp kende uit Vriemoet zgne dichtwerken slechts bg name en kon 
dus in geene beoordeeling daarvan treden. Wg waren gelukkiger, en kre- 
gen er nog meer in handen , dan Vriemoet vermeldt ; nl. Frisia trium- 
phans^ eeu gratulatorium ad — Henr. Casimirum — Parentis Guü. Fre- 
derici — munera et honoree -- heredUaria auccessione capessentem , Fran. 
1679 , een zang van 13 blz. fol. ; Carmen votivum in au^pieatisstmos - 
honores — Hesseli Vegelin de Claerhergen^ ad toparchiae UHngeranaeprae- 
turam et conceaeum — Ordinum FHatae novemvirorum delecti^ Leov. 1683; 



^) Den 30 Jan. 1697 schreef hy nog in de opdragt Tan het natenoemen Enco- 
mium mans: Longius qaam vigioti annorum spatium est elapsum, è quo ex Tesin. 
Nobiles & Potentes Illusiriam & Praepotentium Frisiae. Ordinum D. D. Depolati No- 
Tem-viri, autoritate , in inrormanda studiosa juventuie, Graecae linguae cnpida, occu- 
patas Ui\, eamqne in soluta ac ligata pariter Oratiooe erudii, modo in Novi Foederis 
libris, Sl in Isocrate, Aeliano, Luciano, modo in Hesiodo, Uomero alüsque illos ad 
accuratam dictae linguae cognitionem institutione mea manuducen8;quod quantocam 
fructu et utilitate Reip. Literariae a me factum sit, testari possuot ooa panci adhuc 
superstites viri eruditi, ({ui in Fatria nostra & extra eam variis Ecclesiis & Rebus 
puoiicis cum lande inserviunt. 




.►^r^n-lr V l b'^mnitrt. -.Ha^ 



^- 



'i S=i3)>-^ 



cs:-. 



^tv^ 




(jfkth Jrni 



279 

Panegifrhum in ejcpedUianem BrUannicam , aiispice Deo virtuU et prudentia 
itwicH Arausionis principis — stiseeptam et — peractam at et coüationem 
diadematis amnnmqite insignmm regaHum , quihus in seren, rege Vühelmo 
Arans, et — regina Maria Stuarta trium regnorum — imperium — 227 
IM. Aprü. confirmatum est , dictum in delubro Acad, Fris. Fran. 1689, 50 
pag. foL ; Votum pacis ^ coram auditorum panegyri ad Deum T, O. 3/. tn 
delvbro Acad. Fris. effusuim cum recturae munus d^xmeret. Fran. 1694 , 
29 pag. ; Parc^hrasis poëtica primae philosophiae , quam Metaphysicam ap- 
pettani , Fran. 1694 ; Bélgium exuUans oh detectas et dissipatas provida di* 
mi numinis cura insidias — Ouiliélmo III ^ dolosissime strttctas, Fran. 
1696 ; JBpicedium in pias manes Com. Veth, eor^ugis Johannis v. d. Waeyen. 
Fran. 1696. Nu Peerlkamp hiermede in gebreke moest bijjven , wach- 
ten deze dichtwerken nog altoos op de critische beoordeeling van een 
deskundige. 

Den 28 Aug. 1695 bevorderde hg Chr. Cole tot L. A. M. et Pbi- 
los. Dr. , op eene Disput^ de motu , distantia et magnitudine planetarum, 

Zgn laatste pennevrucht, voor zoo ver ons bekend, was de Oratio 
Qraeoo^Latina : Encomiummaris sioe de universa aquae natura. Fran. 1697 O- 

Schotanus huwde in Nov. 1672 met Knier Wgbes, van Welsrgp; in 
Dec 1694 met Imke Tjerks Bosma. Uit beide huwelijken werden kin- 
deren geboren. Hg overleed 5 Mei 1699. 

Vriemoet^ met Mss. aantt. tul Barmania, 588—586, Add. 18; Paqoot, I, 577, 578. De 
Oni. fuMébfU, door FnUenins gehouden , ia niet nitgegeven. 



Gerardus Noodt Uit Phil . Burchar dt , hoogschout te Hanau , 
prof. Joh. Tesmarus , te Marburg , en prof. Noodt , te Nymegen , het 
drietal door Curatoren aanbevolen in de plaats van Huber, werd den 
15 Mei 1679 de laatste benoemd. Hy was een Nümegenaar, den 4 
Sept 1647 geboren uit het huwelyk van Petrus Noodt , gemeensman 
aldaar, en Ggsberta Biesman. Na de triviale scholen, bezocht hg in 
1663 de kwartierschool te zyner woonplaats. Twee jaren werden aan- 
vankel^k door hem gewijd aan de humaniora , welke Jac. Schutting on- 
derwees, en aan de philosophie en wiskunde, waarin Theod. Granen 
zijn leermeester was. Ware het niet, dat een vaderlgke vriend hem 
zulks had ontraden, dan zou hq met die studiën zgn voortgegaan. 

1) Uet bevat den griekschea tekst van Greg. Gyprii Encomium maris, door Bo- 
oa?. Volcanius te Leiden in 1591 met Aristoteies' de mundo uitgegeven. Inde Dedic. 
xegt Schotanus, dat er, zoo ver hy wist, geene Lat. vertaling van bestond. Paquot 
wjjst op de Grieksch-Latynsche uitgave te Pargs in 1597 verschenen, die aan S. dus 
onbekend bleef. 



280 

Zoo besloot Noodt dan om zich op de regtswetenschap toeteleggen, 
onder leiding van prof. P. de Greye. Drie jaren was h\j diens leerling 
op de coUegien over de Instituten en Pandecten; middelerwql dispu- 
teerde hq de transactiambus en de adquirenda et retinenda et amüteftda 
poseesaione, welke laatste disputatie van zgne eigene hand was. Tegen 
de opening der lessen na de groote vacantie vertrok hg naar Leiden, 
om alle juridische professoren en ook Joh. Fred. Gronovius te hoeren. 
Omstreeks Paschen in 1669 te Utrecht gekomen , zat Noodt dMr aan- 
dachtig in de gehoorzalen van de juristen Cypr. Regn. ab Oosterga, 
Ant Matthaeus ni en van de Poll. Graevius' lessen in de humaniora 
werden ook getrouw door hem bqgewoond. Den 7 Jung 1669 liet hg 
zich te Franeker inschrijven , om twee dagen later aldaar de laurea 
doctoralis, b\j afwezen van Huber, uit handen van prof. èGlins te ont- 
vangen O- Over de academiesteden Groningen , Harderwgk en Deventer 
keerde onze I. U. D. naar de ouderlgke woning terug. 

Spoedig, nl. den 25 Dec. 1671, werd hem te Ngmegen een leerstoel 
in het R. B. , naast dien van de Greve , aangeboden. Noodt was toen 
nog maar 24 jaren oud. Met het Próbdlnlnm juris Uber prmt«s,L.R 
1674, begon h\j naam te maken; daarbg leerden verscheidene gezan- 
ten persoonlgk tgdens den Nijmeegschen vredehandel zgn onderwgs en 
zgne kunde waardeeren. Werner Wilhelm von Blaespiel, de ambassa- 
deur van Brandenburg en regeerings-president in Kleefsland , bood hem 
te vergeefs in 1677 een katheder aan te Duisburg. Ten volgenden 
jare was onze gezant Hier. van Bevemingk onder het gehoor, toen 
Noodt de Igkrede op de Greve hield ^). Deze had ook de ProhabiUa 
met eene zoo groote belangstelling gelezen , dat hg met den schrijver 
kennis ging maken en hem sterk aanspoorde om dien arbeid voortte- 
zetten. Het derde en het vierde boek verschenen dan ook in 1679. 
Niet alleen waren het de twee genoemde diplomaten, die den jeugdi- 
gen geleerde hadden leeren kennen in diens scherpzinnig en zelfstandig 
oordeel , ook aan Willem van Haren was onze Noodt d^r niet onop- 
gemerkt gebleven. Door den invloed van dezen beroemden Fries, die 
in Mei 1679 Curator van de Friesche hoogeschool was geworden , werd 
Noodt de waardige opvolger van Huber. In tegenwoordigheid van Prins 



^) Volgens de Acta Senatus verdedigde hy eene Duput. inaug. Raar onderwerp 
vindeo wg noch dhhr noch elders vermeid. 

2) Jagler zegt, dat deze Orat. funebris niet ter perse glnpr. Onder Noodts Opera 
omnia komt zy dan ook niet voor. £n toch vermeldt hel Register van Acad. T)u- 
sert en Oratien, betr. de gesch, des VaderL haar, als in 1678 te Nijmegen cedrukL 
Aan de juistheid dezer opgave zouden wij niet twijfelen, wanneer in het Register 
niet meer onuitgegevene orationes funebres als uitgegeven voorkwamen. 



281 

Hendrik Casimir aanvaardde hy het professoraat te Franeker den 6 
Oct 1679 met eene OrcUio de civüiprudenHa^ waarin het nut en de nood- 
zakelijkheid werden aangewezen, om het R. R. niet als de eenigebron 
van regten te beschouwen , maar ook aan het natuur- en yolkenregt eene 
idaats te geven onder de fontes van het burgerlyk regt. Volgens Bar- 
beyrac , zou Noodt aan al de academiën , waar h\j leeraarde , dus ook 
te Franeker , naast de Instituten en Pandecten O t ook het Jtês heUi 
ae pacis van Grotius behandeld hebben. Naauwelgks kon men zich over 
djn bezit verheugen, toen dit in 1680 al door de Utrechtsche hooge- 
sehool werd betwist Tevens werd Witsius derwaarts beroepen. Haastten 
de Curatoren zich al om met 6ed. Staten in overleg te treden hoe 
beide het best zouden zgn te behouden, weldra vernamen z\j, dat Noodt 
had bedankt, «sonder iets positivelyck te hebben gepraetendeert van 
tractement, maar sulx alleenlyck overgelaten aen,het goedvinden ende 
liberaliteyt'^ der overheid. Zeer ingenomen met de belangelooze hou- 
ding des hoogleeraars, verhoogde men zgn tractement dadelgk van 
/lOOO tot ƒ1400. 

Ondervond zgn wetenschappeljgke arbeid destjjds eene ernstige bestrg- 
dmg in WSchtler^ Ndiae ad Chrardi Noodt Probdbüium juris Ubros tres , 
Witteb. 1681 , waarop de hoogleeraar aanvankelgk het stilzwggen be- 
waarde , te Franeker had hij zich over een gewenschten bgval te ver- 
heugen. Aan prof. Braunius te Groningen schreef hg immers den 18 
Oct 1682 : «Van onse Academie kan ick niets seggen , als dat wy te- 
genwoordig in deselve eenen considerabelen toeloop hebben van brave 
en fatsoenelyke studenten, so wel in Jure als Theologia, en voorts, 
dat ik het geluck hebbe van in het getal van AuditoressoPublicials 
privatim niet misgedeeld te zgn , immers dat myne collegien in geenen 
deele vermindert zyn"*). 

Het gevaar van Noodt te moeten missen dreigde in 1683 op nieuw , 
toen hg op ƒ 1700 weder te Utrecht was beroepen. Na even belange- 
loos als vroeger bedankt te hebben , ondervond hg bg vernieuwing hooge 
waardeering , door eene tractementsverhooging tot ƒ 1650, buiten de vaste 
vergoeding van ƒ150 voor immutiteiten. De wensch, uitgedrukt in een 
vleijend schrgven van Ged. Staten , dat de academie van zgne talenten 
nog «veel luister ende onse ingesetenen veel voordeel mogen erlangen'', 
{G. B. 23 Fébr. 1688) bleef echter onvervuld. Den 13 Oct dv. bragt 

1) Pro rt nata , Institutiones Jnris aut Pandectas interpretabitur. Ordo Lectio- 

n, i 683/84. 

3) G. van Hasselt's Geld. Maandwerk, Arnb. 1807, I, 351. Scbotanus noemde 
bem een folgidum Jurisprudentiae et Antiquitatis Lumen. Orat. fun, in Abr, Guli- 
ekii esequUe, Fran. 1680. 4^. 



282 

Noodt nameiyk in peraoon aan hen het berigt , ten derden male, en na 
op zulke voordeelige voorwaarden aan de Stichtsche hoogeschool beroe- 
pen te zgn , dat h\j niet had mogen bedanken. Geene pc^g om bem 
terugtehouden baatte meer ; alleen zou hg , overeenkomstig hun laatste 
verlangen , den winter te Franeker overblijven (ff. R. 13 Ock. 1683), In 
Januarg 1694 nam h\j dan afscheid , om den 12 Febr, den Utrechtschen 
katheder te beklimmen. B\j de aanvaarding sprak hg Decanssiscom^ 
toe jurisprudentiae , Ultraj. 1684. Twee jaren later , terwgl hij pas te 
's Hage in den echt was getreden met Sara Maria van der Marek van 
Leur, moest Utrecht hem weder afstaan aan Leiden, werwaarts zijne 
kennismaking met Bevemingk, die toen Curator was, hem den weg bad 
bereid. 

Met een steeds toenemenden roem was Noodt iéAv sedert den 16 
Sept 1686 , den dag zgner inauguratie , werkzaam. Verscheidene door- 
wrochte geschriften droegen zgn naam door de geleerde wereld. Van de 
Frohahüia juris zag eene verbeterde uitgave in 1691 het licht , waanan 
nu ook een vierde Boek, benevens De jurisdicHone et imperio l(bri duo^ 
en Ad Legem AquiUam Uber singiUaris waren toegevoegd. Ter loops be- 
antwoordde hg nu eerst, en nog wel zonder diens naam te noemen, ztjn 
bestrgder Wfichtler. 

Verder schreef hg De f oenore et umris lihn tres, L. B. 1698; Orat^dt 
jure smirni imperii et lege regia , L. B. 1699 (door hem als aftredend 
rector gehouden) ; Julius Paulas , sive de partus ea^sitione et nece apud \ 
veterea Uber singuiaris , L. B. 1700 (ed. 2a 1710 O ; Diocktianus et Maxm- \ 
anuSy 8. de traneactione ei pactiane criminuin Uber singularis, L.B. 1704;! 
Orat. de religione ab imperio^ jure gentium^ libera (eveneens bg de neder- 
l^ging van het rectoraat uitgesproken) L. B. 1706; Observationum Ubri 
dUiO^ L. B. 1706; De forma emendandi doli mali in contrahendis negotüs 
admissi apud veteres^ Uber ^ L. B. 1709. De opgenoemde werken, de aca- 
demische disputen uitgezonderd , gaf hg in 1713 te zamen uit als zijne 
Opera omnia , cum ante edita , turn adhuc inedita. Voor het eerst ver- 
schenen daarbg De usufructu libri II, en De pactis et transactiontbus ad 



1) Noodt stond hierin het geToeien voor, dat het xelfs nog onder Gonstantyndf| 
Groote geoorloord iwas kinderen te vondeling te leggen, en dut zulks eerst in 3?i 
werd verboden. B^nkershoek bestreed hem ten jare 1719, in de Opuscula varü ar- 
gumenti, van oordeel, dat zulk verbod althans reeds onder Antoninus Pias was uiig- 
vaardigd. Noodt drong zyne meening nader aan in eene Amica reitponsio. L. B.iTii, 
en overschreed daarby de grenzen der gematigdheid. In Curae secundae ad V.Cl. 
Noodt gaf Bynkershoek eene niet minder scherpe weerlegging. Een kort en duidelyt 
verslas van dezen wetenschappelijken pennestryd tusschén twee groote mannen, die 
elkander overigens hoogachtten , geeft o. a. 0. W. Star Numan in Com, van Bijn' 
kershoek^ zijn leven en üjne geschriften, Leid. 1869, 207 sqq. 



Eiictim praetcris liber singularis. In den avond z^ns levens legde hijj 
nog den Chmmentarius m Digesta ter perse. Het eerste deel verscheen 
ten jare 1716; de tweede uitgave zqner Opera (L. B. 1724, 2 torn.) 
bevat ze ook, voortgezet tot L. XXVIII. Om zqn hoogen leeftgd zag 
hg van de voltooging af. Na reeds ten jare 1699 weduwnaar te ziijn 
geworden, onteliep de geleerde man dan ook den 13 Aug. 1725. 

Dat de erfgenamen (hg had slechts ééne dochter , die gehuwd was met 
den Amsterdamschen advocaat Joh. Ham van den Ende) iets van zqne 
inedita zouden uitgeven , heeft hg volstrekt niet gewild. Van den com- 
mentaar over de Pandecten gaf een Duitsch geleerde het vlegend oor-' 
deel : cui non aliud fere vitium inest , nisi quod vltra librum XXVH 
non progreditur ^). Meer dan eene eeuw na des schrgvers dood , nl. in 
1842, verschenen nog te Heerenveen Gerardi Noodt, Mi et Antecessa- 
ris, Scholae m digesiortm Uhros XXVIII— L^ cdid. H. U. Huguenin, J. U. 
D. Aan dit Vervolg ligt het dictaat van Noodt ten grondslag , waarvan 
a&chiften niet zoo zelden voorkomen. Men houde dus in *t oog , dat 
tgeen Mr. Huguenin uitgaf, niet door Noodt voor de pers was gereed 
gemaakt — Verder uitteweiden over des hoogleeraars geschriften , die 
onder ieders bereik zgn , mag overbodig geacht worden , te eer , nadat 
meer dan één zgner biografen aan een uitgebreid bibliographisch overzigt 
eene waardeering van hunnen inhoud toevoegde. Moge Noodt niet ten on- 
regte beschuldigd zgn van soms met eens anders veeren te hebben ge- 
pronkt, daarenboven vermetel in zgoe beweringen, gewaagd in zgne gis- 
singen te zgn geweest, — dat hg een geleerd en scherpzinnig regtsge* 
leerde was, bleef algemeen erkend >). 

Tegenover de Duitsche school of de methodus Bachoviana , die zich 
voomamelgk begverde om het R. R. uitteleggen tex jure novo , en de 
verscheidene casus daarin voorkomende met exempelen te illustreren , 
de controversiae juris antiqui in het breede te verklaaren*' — zooals de 
faculteit te Groningen dit ergem^uMrukte, stond ie methodus NoodtiarM 
de beoefening der jurisprudentia elegantior, ,met bgvoeging namelgk 
der Critice en verklaringe der notabelste en duistere wetten , en der 
successus juris.*' 

Als volgeling dus van de FraniSche humanistische school, door Guja- 
cius gesticht, verwierf Noodt een blgvenden roem. Post Cujacium — 
het zgn de woorden van Mr. Huguenin — enim nemo tam prope accessit 
ad Romanorum jurisconsultorum praestantiam , eorumque ingenio magis 

1) C. F. Hommelii Litteratura juris, Lps. 1799, p. 69. 

2) Vffl. Mr. Qoudsmit, Pandecten-Systeem, Leid. 1866, I,7(aant. i),{i (aanl.4). 

3) Zie JoDckbloet, Gedenkboek, 289. 



284 

fait imbutus. Qui ut ad veiïssimam eoram interpretationem attnlit sin- 
gularem judicii subtilitatem , ingentem eruditionem, exquisitam elegan- 
tiam , ita in iuterpretandis , quae Digestis continentur , Romanorum ju- 
riscoDSultorum fragmentis , et in exponenda eorum de quovis juris loco 
doctrina palman facile tulit 

Mendis enim palcerrime purgavit, et clarissimo historiae literarumet 

jurisprudentiae lumine illastravit illa veterum jurisconsultorum monu- 

menta. Jura retulit vere Roinana , non recentiorum inventis mutata aut 

contaminata , Deque inopportuna horum comparatione obscurata. Puris- 

' simo praeterea et mascula praesertim usus est scribendi genere. 

J. Barbeyrac, Moffe de Gerh. Noodt, in Reeueil de diicourt snr diverset maiièret, Amst 
1731 j in 't Latijn ook voor Noodt's Opera omnia , uitg. van 1783 en 1760; Nieeron, XVI, 
809-820, Dnitsche uitgave. XII, 867-280; Vriemoet. 087-596; Paqaot, I. 46—48; C. 
BormaB. 249—258; Jugler. 11. 865-883; T. L. Roukens, Orai. êcholasHea U lavdem Ger. 
Noodi, Noviom. 1767 ; H. J. ArntKenius » Orai, de optima juris JRomami anteeetsorit forma 
in Ger, Noodtio tpectata, Traj. Bat. 1788. 



Abraham Gulichius. £en jaar na het optreden van Joh. 
Schotanus hebben de Curatoren ,met diverse redenen gedemonstreert 
ende insonderheijt ^ dat vermits de groote ende veelvoudige indispositie 
ende impotentheit van de Professor Schotanus'* nog een derde hoog- 
leeraar in de philosophie diende aangesteld te worden. Daartoe dro^eB 
zq voor: Abr. Gulichius, Joh. Bertling en Wolf. Senguerd, hoogleeraren 
in dat vak te Hamm , Groningen en Leiden. De Gedeputeerden lieten 
zich eerst door de Staten magtigen tot het doen eener benoeming, en 
kozen daarna , wegens de bovenvermelde en andere „praegnante" re- 
denen (de schorsing van Wubbena) , den eerste op een tractement van 

ƒ600 0- 

Van den levensloop des nieuwen hoogleeraars is geboekt , dat hg in 
1642^) geboren en een der twintig kinderen was van Nicolaas Gulichius, 
officier by de ruitery , en Anna Bavestegn. Opgeleid sian de apostolische 
school te Nijmegen , terwijl P. Werichius rector was , kwam hy op zgn 
vijftiende levensjaar , dus omstreeks 1657 , aan de kwartierschool aldaar, 
waar hü in de humaniora Joh. Schulting , in de philosophie C Wit- 
tichius j een Cartesiaan , tot leermeesters had. De beoefening der wis- 
kunde werd daarbü door hem niet verwaarloosd. Te Leiden zette hü 

1) G. R. 9 ApHl, 16 Mei, 23 Mij 1679; S. B. 5 Juni) 1679. 

2) Schotanus zeide 18 Jan. 1680, dat Gulichius nagenoeg 38 jaren geleden was 
geboren ; Blancardus noemt 1649 zijn geboortejaar. 



986 

sedert 23 Januar^' 1663 zgne studiën voort, en volgde in de philosophie 
den hoogleeraar de Baey, ook een Cartesiaan. Onder de leiding van 
Heidanus en Coccejus legde hij zich echter vooral op de theologie toe , 
zonder zich te haasten ') 

Welke verwachting van hem werd gekoesterd, bewees zqne spoedige 
benoeming tot buitengewoon hoogleeraar in de godgeleerdheid te Nij- 
megen , den 27 Januar\j 1667. Als zoodanig trad hq op , sprekende De 
e vero ac perpetitfl amnis Prophetiae obiecto ^), „Als een echt geesteskind van 
Coccejus — het z^jn woorden van Sepp — was voor hem niet alleen 
de Schrift, maar ook hare verklaring het middel om opgebouwd te 
worden in het geloof. Aan deze beginselen bleef hq getrouw ; de pro- 
fetische theologie van heeler harte toegedaan , zonder , althans naar zqne 
schriften beoordeeld, even sterk voorstander der foederaal-theologie 
geworden te zgn". Nog vóór het einde van dat jaar viel hem de be- 
noeming te beurt tot gewoon hoogleeraar in de wijsbegeerte en wel- 
sprekendheid te Hamm , alsmede tot Theol. Prof. extr. aldaar. Onze 
Coccejaansche godgeleerde schreef daar eeneTheolostiaprqphetiea de rebus 
7. T. — Ace. necessaria Proef, in eaque Hermeneutica soera Upartüa^ orHs 
praec^ttianes de ratiane interpretandi , ium S. Scripturom ^tnwersé, hum 
speciatim Prcpheiias stmmatim explicans^ T. I. Amst. 1675 (ed. 2a 1690); 
voor het tweede deel verzamelde en verwerkte hy vele bouwstoflen ; de vol- 
tooiing mogt hem trouwens niet ten deel vallen. Evenmin zag z\jn Epüome 
grammatkoe Hehrakae , Chaldaicae ei Syriacae^ — volgens Schotanus — 
dilicudum laboris in linguis orientalibus specimen — het licht Die 
Theologia prophetka is, volgens Sepp, „een referaat, beter misschien 
gezegd, een compilatie van alles, wat Coccejus in druk en handschrift 
ter verklaring van den profetischen inhoud des O. Y. heeft gegeven^ 
Op Cartesiaansch-philosophisch gebied bestaan van hem eenige i>ispuf o- 
tiones^ o. a. c2e commum notüia; de siibstantia; de accidente; imo et in 
philosophorum omnium Phoenicis , Cartesii inquam , Philosqphiae prin^ 
c^mz, Meteoro^ Dioptrken, Libros de passianibus animoe et deHomme per- 
spicuas notas meditatus est — zegt zijn Ijjkredenaar. Behalve van deze 
medita spreekt Schotanus ook van scholia op Livius , Tacitus , Sueto- 
nins en Plautus. Een blik op die uitgegevene en onuitgegevene ge- 
schriften geeft ons dus een denkbeeld van zqne werkzaamheid in de 
drie vakken, welke hij te Hamm moest onderwazen. 
Na twaalf jaren aldaar met vrucht te hebben gearbeid , aanvaardde 

1) Talibus ille tantisque vtris, salubri consilio per octennium se formandum per- 
misit. Biancardos. 

^ Opgenomen in zyne Theologia Prophetica, T. 11. 



286 

hg den 6 Oct. 1679 het professoraat te Franeker met eene Orai. dead- 
mratèda hominis natura (Fran. 1679) , „toto Lyceo mirante*\ 

Zoowel in de voordragt van Curatoren als in het besluit, waarbg Ge- 
dep. Staten hem benoemden , wordt Gulichius Theol Doet. genoemd. 
Schotanus gaf hem op den titel der Oratio funebris alleen de hoedanig- 
heid van PhOos. Doet. In de Iqkoratie wordt nogthans van zgne pro- 
motien niet gewaagd , evenmin in het Programma funebre , door Blan- 
cardus. Bestaat er dus twqfel of h\j den graad van Theol. Doet wel 
bezat, zeker is dus, dat hg L. A. M. is geweest. Daarentegen schynt 
het ons twgfelachtig , wat Vriemoet wil , dat hg den laatstgenoemdeu 
graad van den Senaat te Franeker, ten dage van zgn. optreden, heeit 
verworven. De Acta vermelden dit ten minste niet 

Tegen den overgang naar ons klimaat was des hoogleeraars zwak 
gestel niet gewapend* Geen enkel publiek coUegie, alleen eenige pri- 
vate voorlezingen, zgn door hem gegeven. Reeds den 31 Dee. naz^jne 
intrede gaf h|] den geest. 

Bg Oeertruid Japin , van Amsterdam , met wie hg , tgdens zgn ver- 
blgf te Hamm , was gehuwd , liet hg een zesjarig zoontje en een twee- 
jarig dochtertje na. Lang na zgn dood , in 16^ , gaf de Amsterdam-/ 
sche Rector Joh. Theod. Schalbruch het tweede deel der Theologw 
prophetica uit , bevattende 't geen Gulichius daarvoor in gereedheid had 
gebragt, alsmede eenige van diens onuitgegevene oratien. Tenzelfden 
jare verscheen ook nog, door de zorg van Roëll, des hoogleeraais XJ- 
hrorum propheticorum V.et N. T. compendium et anatysis. Achter den Jtfe- 
thodus concionandi van Sal. van Til ontmoet men een l^edmen st^^ 
menti in A. Chdichn theologiam propheticam, door dien hoogleeraar aan 
de studenten in do pen gegeven. Wel bewgzen dus , dat de arbeid van 
Gulichius zeer hoog werd geschat. 

Joh. Schotaid & Sterringa Oratio funebru i» Abr, Onlichü, Philos, BoclorU ei Fro/euorit, 
extquütt Fran. 1680, waarbg het Progr, funebre door Blaneardus herdrukt is; Vriemoet, 
597-601 ; Glatius, 1. 690, 91 ; Chr. Sepp a. 10.. II, 146, 808 ?olg. 



Tobias Andreae, hoogleeraar in de geneeskunde te Frankfort 
a/O., Switseritts Prins, Philos. et Graecae linguae Prof. , toen predikant 
te Hamm, en Jacobus Oldenburgh^t predikant te Witmarsum, vormden 



1) Ook Oldenborg genaamd.. Hü was 18 Dec. 1653 te HarUngen geboren, enl. 
A. M., pred. te Witmarsum in 1674, te Biya c. a. 1683, te Emden in 1684 eo te 
Dordrecht in 1688. Vgl. over hem en lyne geschrirten Meiners, üo$tvr. KerkeL guck 
II, 5S1 ; Reershemiusi OêtftieiL Predigêr^Denkmal, 40, 41. 



287 

het drietal , waaruit den 17 Julij 1680 de eerste tot Gulichius* opvolger 
benoemd werd. 

Zijn vader Wilhelm Andreae , apotheker te Bremen , was een broeder 
van den Groninger hoogleeraar Tobias Andreae. Onze Tobias, dien men 
das niet met zgn oom moet verwarren, zag den 11 Aug. 1G33 het le- 
venslicht te Bremen; hg studeerde te Herbom, Dttisbui^, Groningen en 
Leiden, zich op meer dan ééne wetenschap toeleggende. In het Gro- 
ninger album ontmoet men hem den 3 Sept. 1655 als Theol. stud.; 
nogthans promoveerde Andreae den 1 Sept. 1659 te Duisburg in de 
philosophie, na verdediging eener Disput, de Phoenomenis et natura ca- 
metarum ; den 25 Sept dv. in de geneeskunde op eene Disput. em^Ueans 
casum epSepticum, 

Hier te lande schtjnt hq anatomische sectien van Louis de Bils bggewoond 
te hebben, althans is hg met diens vermeende ontdekkingen in het praepa- 
reren en balsemen van Igken , het ontleden van dieren zonder bloed- 
storting , en dergelgke , bekend geworden en heeft hg daaraan groot 
gewigt gehecht O* Te Duisburg gaf hg immers in 1659 een Brene ex- 
tradum actarum in cadaveribus BUsiana methodo praeparatis uit, een werk, 
waarvan de tweede druk ten jare 1678 te Marburg het licht zag , met 
Ludovici de Bils Bespansio ad epistolam Tobiae Andreae y qua ostenditur 
verus usus vasanm lymphaticorum. 

Sedert 1662 bekleedde de schrgver te Duisburg een leerstoel in de 
geneeskunde -). Met de Bils moet hg wel bgzonder ingenomen zgn ge- 
weest, omdat hg — volgens Dr. Hermans — op verzoek van dezen 
speculant, die den 3 Januarg 1669 tot professor in de anatomie te 
's Hertogenbosch benoemd was , zich ook aldaar ging vestigen, om hem 
bg de anatomische werkzaamheden ter zgde te staan. Bg Resol. 13 
Jung 1669 verkreeg Andreae dMr den titel van hoogleeraar in de wgs- 
begeerte en geneeskunde , h(maris causa» Wanneer hg nu in gemeld 
jaar ^ ^s Heitogenbosch is gekomen, durven wg niet beslissen. Toen 



1) Vgl. over de Bils prof. Suringar, waar by in het Nederl. Tijdêckr. voor Ge- 
neetkmnde, Jg. 1863, ide ontleedk. school van Joh. van Horne*' behandelt; voorts 
Banga, l, 440—442, en Hermans, a. w. 70, 71. 

2) Rotermund zegt, dat bij tusschen 1659 en 1662 Philos. Prof. te Bremen was. 
Vriemoet, die Iken's Orat. de Bremensium schola raadpleegde, meldt daarvan niets. 
Op de lyst van professoren te Bremen, bij Ghr. Nic. Roller, Versuch einer Gesch. 
der Stadt Bremen, Brem. 1802, lil, 461, treft men hem niet aan. Wat meer is, Joh. 
Mensinga legt in de Orat. fun. op den Gron. hooglceraar Tob. Andreae, Gron. 1676, 
p. 6: alter Tobias Andreae evectus ad professionem Medicinae et philosophiae pnmo 
Teotobarffi in Glivis in Academia Electorali Brandenborgica, hinc in Acad. Sylvae- 
docensi, inde in Electorali Viadrina, ubi etiamnum illam Spartam ita obit, ut plaasum 
tngenii, acuminia et indastriae referat non solum & celebri studiosonim frequentia, 
ted et ab ipso Serenisslmo, amloisqne Principis. 



hg den 22 October 1669 tot hoogleeraar in de geneeskunde te Franeker 
werd beroepen — eene benoeming die op niets uitliep — zooals wg bo- 
ven (biz. 251) reeds zagen , beschouwde men hem nog hoogleeraar te 
Duisburg. Hoe dit zg , na in 1671 vruchtelooze pogingen gedaan te 
hebben, om in den Bosch eene jaarwedde te bekomen, nam Andreaein 
1674 gaarne een leerstoel in de geneeskunde te Frankfort a| O. aan. Eene 
Disput, de catharris^ Francof. ad Viadr. 1675 , door Botermund vermeld, 
herinnert aan zgn verblgf aldaar. Van Frankfort kwam hg den 11 Ja- 
nnarg 1681 te Franeker zgne taak als Philoeoph. Prof. aanvaarden. Ten 
blgke van zgne voortdurende ingenomenheid met de uitvindingen van 
de Bils , schreef hg nog in den vorm van een brief aan prof. Sam. An- 
dreae , Büanx exacta Büsiana et Clauderianae Baisamatiams ; qua osUndi- 
tur D. (^uderi inventam Bdlsamationemy non minue ae veterum, longe a 
Büsiana differre , Amst 1682. 

Naauwelgks zal het vermelding behoeven, dat deze hoogleeraar, die 
inzonderheid de physica onderwees , in zgne philosophische rigting een 
Cartesiaan was. Men kent van hem eene Diss. de extensiams infimMe 
(resp. D. Pauli)i Fran. 1684; tevens eene Exercüatio phOos.deimpossMi 
mundi aeternUate , Fran. 1684. De verhandeling in de Acta erud. lAps. 
1684 , de calcido m equo óbservato, wordt door Rotermund aan hem to^e- 
kend. Tot de literatuur over Bekker^s Betow. Wereld behoort ook een 
opusculum posthumum van onzen hoogleeraar , nl. JExerdtationes phüos. 
de Angehrum mahnm poteniia in corpora , Amst 1691. 

Volgens den Ordo Lectionum van 1683 1 84: Perget Problemata varia & 
selectiora , cum Aristotelis , tnm aliorum , tum propria enucleare. Slis 
etiam , qui operam suam in coUegiis privatis experiri cupiunt, eam omni 
modo paratam esse ostendet. 

De dood kwam hem den 5 Januarg 1685 aan zgn werkkring ontrukken. 

Vriemoet, 602-60S; Pftqaot. I, 416; Rotermund, Lexicon aller Gelehrten in Breme», 1.9, 
10 ; Dr. HermtiiB, Geiek, d, lUtutre en LaÜgnicke eekolen te '* Hertogenbotek [Bi/dr. GywM, 
1851; 72). De Oratio f unehrie door prof. Rhenferd ^ehoaden, i« niet in het licht Terscheaeii. 
't Programma fanehre van den R. M. Phil. MatthaeuB kwam ons niet in handen. 



Gampegius Vitringa. Sebast. Damman Crusius, pred. teZut- 
phen , bedankte voor de benoeming tot hoogleeraar in 't Oostersch , 
waartoe hg in de plaats van van der Waegen benoemd was. Daarna 
viel (19 Aug. 1680) de keuze op Dr. Kempe Vitringa, den tweeden ge- 
nomineerde (Mich. Amoldi was de derde). Met eene Orat.deoffcioprobi 
sacrarum lUerarum interpretis aanvaardde hg den 11 Jan. 1681 dien 




faii''!!i!:iiiiijeHiiA!'H:-.'iii ..._ .. ' li 



iFiUL-^iDiw -w iim^nr. lErriL TiRiJir. ff-JüL^nKq? Tiwa! 




289 

katheder, aan welken een tractement van ƒ 700 werd verbonden. 

Na al hetgeen over dezen zoo yennaard geworden hoogleeraar niet alleen 
in de taal der geleerden is geschreven, maar ook onder een ieders bereik 
werd gebragt, hebbe men van ons geene bèlangrqke, minder bekende, 
bgzonderheden omtrent zQn levensloop en z\jne verdiensten meer te 
verwachten. 

Eempe (onze Campegius) was de tweede zoon van Hor. Vitringa , een. 
verdienstelijk burger , die van lager ambtenaar tot subst griffier bg het 
Hof te Leeuwarden opklom , en van Albertina de Haen ^). Friesland's 
hoofdstad had hém den 16 Maart 1659 zien geboren worden. Onder 
het rectoraat van Gasp. Rhomberg maakte hg aan de Latijnsehe school 
aldaar groote vorderingen , vooral ook in de Hebr. taial ; na eene voor- 
dracht de paüenHa Chr^Hana werd hg tot de hoogeschool bevorderd. 
Den 7 Mei 1675 werd hij te Franeker ingeschreven , waar wemige weken 
te voren de Leeuwarder predikant Witsius , van wiens godsdietfstonder- 
wqs 2qn daarvoor zoo ontvankelgk gemoed reeds veel had genoten, een 
theologisehen leerstoel had beldommen. 

Voor de propaedeutische studiën trof onze reeds zeer ontwikkelde jon- 
geling het daar niet gelukkig, 't Underwgs van Tecentius em Blancardus 
was droog en voor minder gevorderden berekend ; prof. Busch werd. te 
dikwerf door ongesteldheid verhinderd om met onafgebroken toewgding 
zgne leerlingen ten dienste te staan. Vitringa dorstte echter genoeg 
naar kennis om zich door eigen studie te bekwamen , en vond daad>g 
in WitsiuB een belangstellenden leidsman , die hem vooral in het Grieksch 
Terder hielp. Onder Wubbena beoefende hg logica en physica met ge- 
lukkig gevolg. Aan dit onderw^ herinnert zgne Di$8> phihs. de igne. 
In het tweede studiejaar bezocht hg de scholen van Amoldos^.Witfflus 
en è Marck , onder wie hg drie verhandelingen de origine monaehatm 
met groeten lof heeft verdedigd. Bovenal hing hg aan de lippen van 
Witsius , wiens bezadigde rigting hem het meest aantrok. Bg Abr. de 
Grau hield hg wis- en sterrekunde; een Jood weeshem, naTerentius^ 
dood, den weg in de Schriften der Rabbgnen, o.a. indecommmtaren 
van Jarchi. 

Van vereerende testimonia voorzie begaf Vitringa zich voorts naar 
Leiden, waar hg ruimschoots gelegenheid vond om Spanheim's onuit- 
puttelgken woordenvloed, V7ittichiu&[' voorzichtigheid, en Ie Moyne'sveel- 



1) de Crane schetste de ferdiensten van Hor. Vitringa in de Biogr, B^dr. en 
Bengten, 63—74. 

Dl. n. 19 



290 

zgdig en degelqk onderwgs te bewonderen. Wel verre van een hunner 
slaafsch te volgen, wachtte h\j zich integendeel, naar het voorbeeld van 
Witsius , voor den dagelgks toenemenden sectegeest. Drie dissertatien ver- 
dedigde hg hier over Ps. n, de eerste onder Ie Moyne, de tweede on- 
der Spanheim, de derde was eene inaugurele, waarop Hulsius hem den 
9 Julfl 1679 promoveerde. Onze 20-jarige Theol. Doet. deed den 3 Ja- 
nuar\j 1680 voor de Leeuwarder classis het proponentsexamen. Die hem 
daarna in de hoofdstad op den kansel hoorden , werden ingenomen door 
de hem aangeborene welsprekendheid en z\jn zachtmoedigen doch ern- 
Btigen toon. Nog vóór 't einde van het jaar zgner intrede (1681) sloot 
hg den echtelijken band met Wilhelmina van Heil , dochter van een 
Haarlemmer predikant. 

Niet lang zou h|j de Hebr. taal en oudheden onderwgzen, want den 18 
Juljj 1682 benoemden Qed. Staten hem reeds tot opvolger van Amol- 
dus O* Berst den 10 Mei des volgenden jaars hield h|j de inaug. rede 
De amare veritatis. Waarschgnlgk waren zgne theologische coUegien 
reeds vroeger geopend naast die in het Oostersch , waarvoor zgn op- 
volger Rhenferd gelgktgdig is opgetreden^). 

Van nu af aan begon zgn naam zich in ons land te vestigen, en 
voorts, ook door een groot aantal elkander opvolgende geschriften, door 
Europa te verbreiden. De Observationes sacrae openden de ry. Van 1683— 
1708 verschenen daarvan 6 Boeken , terwgl, doorgaands met een Vervolg, 
ook de vorige gedeelten in verbeterde uitgaven ter perse gingen. In- 
middels zagen het licht : Archisynagoffus , ohservationibus novis tUttstratm^ 
qfdbus veteris Sffnagogae constUutio tota iradüur , Fran- 1685 ; De Deern- 
viris oHosia ad soera necessaria veteris Synagogae curanda d^ptUatis Uber 
singularis , Fran. 1687 , gerigt tegen Rhenferd's De decem otiosis 1^- 
gogae diss. duae^ Fran. 1686, waarop wg in het levensberigt van den 
laatstgenoemde terugkomen ; AenUgding tot het recht verstant van dm 
Tempel van Essechiel , Fran. 1687 , waarin hij van 't gevoelen van Coccejus 
fweek , en mitsdien door J. H. Coccejus werd bestreden in een „^(uier 
nderMoeV\ dat Vitringa beantwoordde met 't Becht Verstant van den 
Tempel EzecUels verdedigt en bevestigt^ Fran. 1695; Aphorismi^ qnïim 
fundamenta 8- Theologiae comprehenduntur , Fran. 1688, of, zooals eene 
latere uitgave is getiteld , Doctrina Christianae religionis per Aphorismos 
summatim descripta^ in usum scholarum domesticarum. Prof. IJpei) be- 

1) Met bem waren voorgedragen prof. P. Jurieu, van Rotterdam, en de vroeger 
Termelde Tilemaan , hoogleeraar te Hamm. 

2) Op den Ordo Lectionum 1683/81, lezen wij alleen : Ex praestantissimo quoqac 
Scriplonjin Sacroruin , ed quae ad cultum Mosaicuni spectant, interpretabitur. 



291 

taigde nooit een schoener theologisch leerboek uit die eeuw » dan dit , 
gelezen te hebben. Bet is dan ook vgf malen herdrukt en vier malen 
in het Nederduitsch verschenen , terwgl aan de vierde Latijnsche uit- 
gave van 1702 eene Hypotyposis Theoh elenchticae werd toegevoegd. Om- 
streeks denzelfden tgd geraakte hg in een vermaard geworden twist 
met Söell, over de generatie des Zoons, — een twist, die aan Vitringa's 
pen verscheidene verhandelingen ontlokte , waarop w\j b|j Röell terug- 
komen. Als aftredend K M. sprak h\j in 1691 de impedimentispropagandi 
Chrisiianismi ^). Ten jare 1693 onderging zgn werkkring eene belang- 
rijke aitbreiding, nadat Ged. Staten zich nl. hadden vereenigd met het 
voorstel van Curatoren, om „de professor Vitringa, wegens desselfs 
groote geleertheijt en bequaemhe\jt toetevoegen de professie Historiae 
sacrae , op *t tractement 't weicke de professor Perizonius dienaengaende 
tot noch toe heeft genoten" {G. B. 6 Mei 1693). 

Een geleerd werk Be Synagoga vetere Ubri tree, Fran. 1696;gafhem — 
volgens Schultens — eene eervolle plaats onder de Buxtorfen, Seldenus 
en Ugtfoot. Op hooger tractement , dan hg te Franeker had^ werd hem 
den 22 Aug. 1698 een professoraat te Utrecht aangeboden , vacant we- 
gens het vertrek van zgn leermeester Witsius naar Leiden. Hij zou dit 
aaDgenomen , zgne koffers gepakt en derwaarts al op reis g^aan zgn , 
toen het aan Voetiaanschen invloed gelukte de benoeming door Willem 
m te doen vernietigen '). Na den dood des Stadhouders zag Vitringa 
zich in 1702 op nog voordeeliger voorwaarden andermaal te Utrecht be- 
roepen, maar nu sloeg h^ alle aanbiedingen van die zgde af, zelfs 
toen hem ƒ8000 in eens was geboden, boven eene jaarwedde van ƒ 2000. 
De Friezen aarzelden niet den gevierden hoogleeraar door een even hoog 
tractement te waardeeren. De rgpe vruchten zqner studiën, die sedert 
dien tgd het licht zagen , hebben niet weinig bijgedragen tot vermeer- 
dering van zgn roem, waaraan die der Friesche academie was verbon- 
den. In 1705 kwam zgn Onderzoek over de Openbaring {^yipaxQiaie Apo- 
caUfpseos Joannie ApostoU) van de pers. Herdrukken te Amst. in 1719 , 
te Wittenberg in 1721 , eene Nederd. vert. in 1728 , getuigen van den 
opgang, die dezen arbeid ten deel viel Als aftredend B. M. hield 



1) Bij dese gelegenheid huldigde Gajus Andreae hem in een Grieksch vers, gedrukt 
in pfaino. ColL E. 

2) In het Resolutieboek van Ged. Staten vonden wy alleen vermeld . dat Vitringa 
den 9 Sept i698 persoonlyk het hem aangeboden beroep bekend gemaakt en brieven 
van den magistraat te Utrecht had overgelegd, en verzocht zich eenigen tgd te mogen 
beraden. Den 22 Dec. dv. verklaarde hg zich, waarop de voorzitter hem te kennen 
l^f, »dat het Gollegie voor aengenaem hielde de continuatie van syn dienst op de 
Academie tot Franequer." 



292 

Vitringa in 1706 eene Orat, de SynodiSj eanmque uMUate^ neeeasUaU a 
auctoritate , Fran. 1706 ; twee jaren daarna kwam in 't licht de Hffpo- 
tffposU historiae et Chronólogiae sacrae a U. G. asque ad finem 8aec. L - 
Ax. Typus dodrinae profeticae. Z^nhoolAweTkComm.inlü)rumprofetuirm 
Jesajae, 2 torn. , LeoY. 17U, 1720, meermalen herdrukt en vertaald, 
werd door tqdgenooten en nog lang door den nazaat met uitbundigen 
lof begroet ^ ; de Verklaring van de Evang. Parabolen is eene in 1715 
door d'Outrein bewerkte vertaling van 't geen Vitringa zgnen leerliDgen 
daarover in de pen had gegeven. Ook was h\j gewoon de „{Hrakttjkder 
Godzaligheid" met de leerlingen te behandelen. Daaraan is men den 
Typus theoJogiae praciicae^ Fran. 1716, verschuldigd, een werlge , dat 
zich , volgens prof. Upeq , aanprgst door zaakrgkheid , zuiverh^d in 
denkbeelden en netheid in voorstelling , en ook in het Fransch en Pan- 
nonisch werd vertaald. Zgn laatste werk vormden de Animadverskmes ad 
metkodum hamiUanim ecdeeiasHcarum rüe instUuendarum ^ Fran. 1721, 
vertaald als Aanmerkingen over de leerw^fte om kerkdgke redevoeringen wl 
op te steüen^ Fran. 1724. 

Naar aanleiding dezer werken, waarbg nog een zevental postktma 
gevoegd kunnen worden » die voornamelgk door Venema voor de pers 
bewerkt z\jn , heeft Ds. van Heel onzen hoogleeraar beschouwd op het 
gebied der uitlegkunde, dogmatiek, zedekunde en predikkunde. Den 
belangstellende mitsdien naar diens doorwrocht academisch proefschrift 
verwezende, z^ het hier genoeg met een enkel woord Vitringa's rigting 
in 't algemeen aanteduiden. 

Eene school , in den zin van Yoetius en Goccejus , stichtte h^ niet; 
de groote leerling van Witsius was ook afkeerig van allen sectegeest 
Hoe ingenomen ook met Coccejus , toetste hg diens Verbondstelsel aan 
de H. S. en zuiverde het aanmerkelgk, vrgmoedig als hij was in het 
overwegen van de gevoelens van anderen en daarvan te verwerpen, 
wat met zgn eigen oordeel niet strookte. Tot zelfstandig onderzoek 
wekte hg evenzeer zgne leerlingen op, en deelden deze in 'tveryolg 
de inzigten des meesters niet, dan mag men zulks beschouwen als een 
natuurlgk gevolg zgner voortreffeliyke methode. 

Oneindig veel heeft deze dan ook by gedragen om, gelgk Glasius op- 
merkt , de theologie van de scholastiek te ontslaan en meer bgbelsch 
te doen worden, eene gezonde en onbevooroordeelde exegese te doen 
beoefenen , goeden en zuiveren smaak te bevorderen en te tooneo, dat 
ware regtzümigheid niet behoefde terugtedeinzen voor een scherp en 



1) VgU Tan Heel, bU. Gl). 



293 

juist onderzoek der waarheid. „Geroemd zg en blgve — zegt Sepp — 
de waarheididiefde , waarmede Vitringa den historischen zin der Schrift 
hier &k daar — helaas 1 lang niet overal — heeft hersteld en gehand- 
haafd;. . . tevens bejammeren wg het, dat de Goccejaansche liefde voor 
tjrpologie hem als in merg en been zat. Z\jn oog zag een naanw ver- 
band tnsschen prophetische en historische godgeleerdheid. De profeti- 
sche diende hem om de historische toetelichten ; van daar in zi^jn Com- 
menkurms m Jesaiam die veelvuldige en voor dien tgd regt belangrijke 
geschiedkundige uitwgdingen^ 

Wannew m^ bedenkt, dat het hem gegund was bgna 42 jaren in 
dien geest werkzaam te zgn, ten nutte van tallooze leerlingen uit 
Hongarge, Polen, Frankrgk, Schotland , Duitschland en onze republiek, 
een aantal menigmaal te groot , dan dat allen in de coUegiekamer eene 
plaats konden vinden, voorts, dat zoo vele zqner werken in het buiten* 
land herdrukt, of door Nederlandsche vertalingen voor een ruimeren 
kring toegankelgk werden — dan zal men zich eenigzins een denkbeeld 
kannen vormen van den verbazenden invloed , die zyne methode op de 
ontwikkeling der godgeleerde wetenschappen moet hebben uitgeoefend. 
Vele en voor de kennis z^ner theologie belangrgke disputatien heeit h|j 
door de academiejeugd laten verdedigen. Ten deele vindt men die te- 
rug in de Observ. Sacrae. De prov. Friesche bibliotheek bezit een be- 
langrgk aantal van die disputatien, en het Friesch Genootschap verkreeg 
kort geleden ook een groot aantal in een Igvigen bundel , van welke 
de EzercUaHo in DifficiUora loca prioris Epistolae 2). Paidi ad CorintMos 
I—Xxn, Fran. 1634—1689, de grootste plaats inneemt Wegens toe- 
nemende doofheid, waaraan hg vanafzgn 20^ jaar leed, moest Vitringa 
sedert 1702 echter van de dispuutcoUegien afzien. Hoe doof hg werd 
vernemen wg van de Gebr. van üffenbach, die hem in 1710 bezochten. 
>Wir mussten uns verwundem, dass dieser Mann so elend und slecht 
vpn Gesicht aussahe, noch mehr aber, dass er so taub war, dass er 
last gar nichts höret. Er nöthigte uns nieder zu sitzen , und langte 
sogleich aus seinem Schlaf-Bock ein dergleichen Hom von Blech mit 
Schwarzem Leder ttberzogen , dergleichen wir bey Herm Wohlfahrt zu 
Cassel gesehen batten. Dieses Hom hielte er vor das rechte Ohr, und 
neigete sich ganz zu mir, dass ich ihm ganz nahe d'ahineinruffensollte. 
Ob ich nun gleich zimlich laut redete , verstunde er mich doch nicht ; 
sogar hat der gute Mann das Gehör verlohren. Ich musste also so 
staris , als ich konnte , reden ; man kan sich also leicht einbilden , was 
vor eine Conversation gegeben*\ Daniel MUslin (zie boven blz. 273) 
gewaagde van Vitringa^s ,sehr slechte, fast unverst&ndlicheAussprache^ 



294 

nur durch die Nasen'*, ongetwgfeld een gevolg van die doofheid. 

Desniettegenstaande konden de Curatoren , toen eene beroerte hem 
den 31 Maart 1722 aan de wetenschap, aan vrouw en kinderen, had 
ontrukt, zonder overdrgving aan Ged. Staten berigten , dat er een groot 
man ten grave was gedaald in „de oude here Yitringa , wiens geleerd- 
heidt en verstand de gansche wereld door is beüaemd geweeste 

Z\ine weduwe overleed in Julg 1728. 

Alb. Schnltens, Laudatio funebrit in memoriam Campegü VUrinffa, Fran. 1722, wttrineen 
herdrak van het door J. O. Westenbei^g geiteld Frogr. funebre, ook Toor den Comm. inJe- 
at^am, ed. Sugmans, T. I, Leov. 1734; Carmina lugubria ab — acad, dnhu pie ediia is 
funere Campegü Vitringa, Fran. 1722; Jo. Wolbirsii (Hia Franequerana, Gron. 1726, 5-^11, 
94, 95; Siól, Sremennt, 6/. VI. 786 sqq., Niceron, XXX V, 80 -40. Daiische uitg. XIX, 882- 
889; Vriemoet, 606-624; Upe^', System. ÖodgeL If, 198-216 ; IJpe^ en Dermont. II. 
527 Tolg.; Glasins, lil, 618.621 ; W. F. C. J. van Heel, Camp, Vitringa Sr, als godge- 
leerde beschouwd, *b Grayenh. 1866 ; Chr. Sepp, a, v, II, 800, 482 en paasim ; Hemn Z. C. 
▼on Uffenbacli Merkwiirdige Reiseu, Fift. nnd Leipx. 1768, n, 298. 



Jacobus Perizonius werd den 26 October 1651 geboren te Ap- 
pingadam , waar zgn vader Antonius toen rector was. Deze vertrok in 
1655 als hoogleeraar in bet Hebreeuwsch en de wgsbegeerte naar Hamm, 
van daar in 1661 naar Deventer, waar h\j aan de Illustre school de 
godgeleerdheid en het Hebreeuwsch heeft onderwezen. Van daar , dat 
Jacobus eerst te Deventer studeerde, en wel in de humaniora onder 
Theoph. Hoogers en diens opvolger Ggsb. Guperus. Omdat de vader 
hem voor den predikdienst dacht opteleiden , was hg natuurlgk ook diens 
leerling. In 1671 werd hg te Utrecht aan de leiding van Graevius toe- 
vertrouwd , maar de oorlog deed hem in 't volgend jaar terugkeeren. 
Na zgns vaders dood (1672) bleef Jacobus zich aan de letteren wgden, 
met welk doel hg ten jare 1674 die studiën te Leiden onder Theoi 
Ryckius voortzette. In 1675 huiswaarts gekeerd, gaf hg, als eene eerste 
vrucht zgner aanhoudende toewgding aan de humaniora , eene Disserta- 
tionum trios : quarum in prima de cansHtuMone divina st^er ducenda dt' 
fundi fratris uxore^ secunda de lege Voconia foemirutrumque apud veteres 
kereditatibttë ; tertia de variis anliquorum nummia agitur. Dev. 1679. Hier- 
mede leverde hg het bewgs van eene degelgke kennis der Grieksche, 
Latgnsche en Hebreeuwsche talen, oudheden en regtstoestanden, bovenal 
van een kritischen zin. Ofschoon het hem niet ontbrak aan voorspraak 
van mannen als Graevius en Heinsius, die blgkbaar eene hooge ver- 
wachting van hem koesterden , hunne aanbevelingen hadden toch niet 



295 

het gevolg , dat hq te Franeker , Leiden of Groningen een professoraat 
in het Hebreeuwsch verkreeg O ; hard moest het voor hem wezen , dat 
in zgne eigene woonplaats Coetier hem voorging als opvolger van Cu- 
peros. Eindelqk werd hg conrector te Delft , van waar hg binnen kort 
naar Franeker zou vertrekken, om Busch optevolgen. Aanvankel^k 
stond zgne kans hier trouwens niet gunstig. In de eerste phiats was 
Coetier voor dien leerstoel aanbevolen ; Joh. Lomeger, predikant en rec- 
tor te Zutphen, werd de tweede op de voordragt; bg de keuze voor 
den derde staakten der Curatoren stemmen tusschen Perizonios en Ru* 
dolf Borgesius 2). Niettemin is hg, dank zg den invloed van Graevius 
en ülr. Huber , den 5 Nov. 16S1 tot hoogleeraar in de gewgde en on- 
gewgde geschiedenis en welsprekendheid benoemd, op een tracte- 
ment van / 1000. Weldra (19 Jan. 1682) hield hg de inwgdingsrede De 
Geeroms erudiHane et industria. 

Op het gebied der Historia soera , vroeger door Drusius , Amama en 
Chr. Schotanus onderwezen, gaf hg ten zelfdenjareeene wel geslaagde 
dissertatie uit, De augustea orbis terrarum descriptione et loeo lAêcae eam 
memoranHs, Fran. 1682. De toelage van /250, door zgne voorgangers 
in dit vak genoten , werd hem eerst in 1684 toegekend , als een blgk 
van waardeering, wegens den groeten opgang, dien hg maakte. 

Nog nooit had men de collegiekamers voor de letteren immers zoo 
vol gezien, als wanneer Perizonius daar Cicero, Terentius, Florus, 
Suetonius en andere classici behandelde , inzonderheid ook als bronnen 
van een goeden stgl , en voor het naauwkeurig en juist zgne gedachten 
te leeren uitdrukken , zoo in taal als in schrift. Bovenal hing de schare 
aandachtig aan zgne lippen , als hg daar de algemeene geschiedenis ont- 
wikkelde, 't Waren niet alleen de gaven des sprekers, die de academie- 
jeugd boeiden , maar vooral het ruimere , weinig bekende, veld waarop 
hg haar leidde. Tot nu toe had men aan de academiën bgna niets 
anders gehoord , dan de geschiedenis der Joden tot aan Home's stich- 
ting , en de Bomeinsche geschiedenis , voortgezet onder de Bgzantgn- 
sche Keizers tot Karel de Groote, en de Westersche Keizers die hem 
opvolgden , m. a. w. de geschiedenis der Boomsche monarchie, zooals 
men het uitdrukte. Tot grondslag legde men gewoonlgk het EpUome 

1) Een Hebraicus zal hy onder leiding zyns vaders zün geworden. SchuUing 
noemt hem tHebraicae literatarae cognitione luculenter instractus"; ware dit niet zoo 
geweest, dan zoa hij in 1690 immers niet te Leiden zgn beroepen, om het Hebreeuwsch 
zoowel als de geschiedenis te onderwazen. 

2) Borgesius wordt op de voordragt genoemd : «Secretaris van Haer Ho. Ho., 
Resident tot Hamburgh'*. HQ was een loon van prof. Joach. Borgesius, te 6ro- 
lingen. 



296 

historiae Horatii TurseUini, dat zich wel door zuiver Latyn eneengoe- 
den stgl aanbeval, maar weinig of geene aandacht wqdde aan de ove- 
rige volken. Van een Jezoit , als Tursellinus , voor wien de groothdd 
van het Boomsche rgk alles overschaduwde, laat dit zich dan ook ver- 
klaren. PerizoniuSi al verwierp hg dadelgk Tursellinus niet, zette 
daarentegen de grenzen van 't geen zoolang voor algemeene geschiedenis 
gegoldra had , verder uit ; hg hield rekening met de chronologie, zeden 
en gebruiken, wetgeving, letterkundige ontwikkeling en beschaving van 
alle Europesche volken, in hun invloed op elkander, tot aan zgnen 
tgd ; de waarde der bronnen onderwierp hg aan eene kritiek , die de 
persoon des schrgvers , de invloeden van diens tgdperk of bronnen aan 
de hand gaven ^). Hg begon dus eerst aügemeet^ geschiedenis te onde^ 
wgzen, een éénig voorbeeld in die dagen! Deze is dan ook de diepe 
zin van Schulting*s woorden : Viam quoque vidit , qua ad enarrationem 
tmmrioUs historiae ab orbe condito ad haec usque tempora iretur, 
eamque incredibili cum successu calcavit ; atque hic potissimum maxima 
ipsum juventutis corona circumcinxit Dat het Epüome Tursellini zoo- 
doende door een dictaat in elf deelen vtrerd uitgebreid , behoeft ons dus 
niet te verwonderen, evenmin als dat de nieuwheid der metiiode, die 
het onderwerp zoo smakelgk maakte, 't geheim was van zgn groeten 
toeloop >). 

Wie een blik op zgne geschriften werpt , dient voor oogen te houden, 
wat Schulting, zijn Igkredenaar, niet verzweeg, dat Perizonius name- 
Igk , wanneer een ander iets geschreven had ten nadeele der wetenschap 
in t algemeen , of een gevoelen voorstond , waarmede hg zich niet konde 
vereenigen , geroepen meende te zgn om de pen optevatten , ten einde, 
bg eene duidelgke voorstelling van 't onderwerp , zgn gevoelen door een 
tal van argumenten te doen zegevieren , en daarmede te toonen , dat hq 
voor niemand behoefde onder te doen. Menig te hatelgk twistgoschrgf, 
soms over zeer onbeduidende zaken , was het natuurlgk gevolg dezer 



1) Hiervan getuigen xünA Diss» historica de duobus maxime insignibus L» Flori 
loeis, Fran. 168i, en Jnimadversiones histoticae, in quibus quam plurima in priscit 
Romanorum rerum sed utriusque linguae autoribu$ notantur, multa etiam illuslran' 
tur atque emendantufy varia denique antiquorum rituum emuntur et uberius exfii- 
eantur, Amst 1685. In 1683-84, lo den aanvang dus van ign professoraat te Fra- 
neker, vervolgde hy — volgens de aankondi^^ing op den Ordo Lect. — de res gestae, 
antiquitates & ritus populi Romani juxta senem T. Livii. 

s) Vgl. over deze leerwyie van Perizonius het Vita RkmkenH, astet. Wyttenback, 
ed. Bergman, L. B. 1824, p. U3, 144. Perizonius' dictaat op Tursellinus troffen vr|i 
aan in de Bibliotheca Eerdiana, Gron. 1836, waar tevens dictaten van Duker en 
Wesseling op Tursellinus voorkomen. Dat Epitome is in 1730 nog te Utrecht her- 
drukt ! Zoo lang beeft men zich zonder een beter compendium moeten behelpen ! 



297 

hebbelijkheid. Perizonius was onder de groote geleerden zgner eeuw 
troawens de eenige niet , die aan dat euvel mank gipg. 

Spoedig bezorgde hg tot handboek voor de Latinisten eene nieuwe 
uitgave van Franc. Sanctii Mmerva , ». de causia Laünae Imguae commei^ 
Uarnts, met de aanteekeningen van Sciopius niet alleen, maar vermeer- 
derd met zgne eigene (Fran. 1687). Voor hen , die den oorspronkelgken 
zin der woorden en de verschillende beteekenissen , welke zij in den loop 
der tgden kregen , wenschten te kennen om de classici goed te leeren 
veistaan , en met oordeel te lezen , voorzag hg hiermede in eene groote 
behoefte, beween door de vier uitgaven, waaraan Perizonius zgne zorg 
heeft kunnen vegden. 

Met een ambtgenoot , die tot zqne komst te Franeker zooved had 
bggedrageu, begaf hg zich in'een feilen strgd. Paulus zegt indenbri^ 
aan de Filipensen, I, 13: Alzoo dat mgne banden in Christus open- 
baar geworden zgn in het gansche reffthms^ en aan alle anderen^'. De 
Statenvertalers hebben het Grieksche nQaiTWQiop door regihma overge- 
zet Hufoer liet ad Tü. B. de offlcio praefecêi praetario de juistheid 
dier vertaling verdedigen , dat praeiorkm nl. in den mond van Paulus 
het regtkuie beteekent, de plaats waar in 't keizerlgk paleis regt ge- 
sproken werd. Perizonius stelde daarop in een dispuut , dat men daar- 
onder de cohortes praeUxriani in hunne legerplaats nabg Rome had te 
verstaan (Dus. phüol de origine, significatione et ueu vocum Praetoris et 
Praetorüj veroque seneu verbarum D. Patdi PkU. J, 13. Fran. 1687.) 
Huber drong zgn gevoelen nader aan in De Praetorio qw>d Paulua comme" 
marot PhU. I, 13, liber singularis, Fran. 1688. Perizonius wilde het 
onderspit immers niet delven , en dus ging er van hem wederom eene 
verhandeling ter perse De Praetorio Caesarum eiusque Proef edo, Fran. 
1688. En alsof dit nog niet voldoende was , slingerde hg zgn ambtgenoot 
nog een aantal hatelijkheden naar het hoofd in eene Abstersio oensurae 
Huberianoe in nuperas responsiones Jac. Periaonii ad Itbrum singülarem 
UW. Hübeti de Praetorio, Fran. 1690, ten onregte meenende, dat Huber 
ook de schrgver was van een anomien boekske, datFrancius gedurende 
hun verschil geschrevai had. 

Herhaaldelgk hebben wg reeds gelegenheid gehad optemerken , dat 
de hoogleeraren in de geschiedenis en welsprekendheid belangrgke ge- 
beurtenissen, het Friesche Yorstenhms , of onze vaderlandsche geschie- 
denis in 't algemeen betreffende , vooral het sluiten van vredesverdra- 
gen, in eene oratie of in een dichtstuk, dat pro cathedra gereciteerd 
werdi herdachten. Zoo wgdde Perizonius dan ook in 1689 eene rede- 



voering aan de troonsbeklimming van Willem m ^). Weinige weken 
daarna aanvaardde luij het rectoraat met eene Oratio de origine et natura 
jmpertt, imprimis Begü, a Kbero et suijuris populo simpliciierddati (Fran. 
1689). 't Laatste jaar van des hoogleeraars vruchtbaar verblgf te Fra- 
neker was nog getuige van een tweeden wetenschappelqken strgd met 
Huber. Deze had in 1692 de Institutiones historiae cimUa uitgegeyen in 
drie Boeken , hoofdzakelgk gewgd aan de verklaring der nieuwere ge- 
schiedenis in verband met algemeene beginselen van staatsregt Peri- 
zonius bewoog zich te veel op hetzelfde gebied, dan dat hg Huber's 
arbeid niet gretig met een kritisch oog zou gaan lezen. Ongelukkig 
meende hg alleen in 't eerste Boek 120 dwalingen te vinden, die 
dadelgk wereldkundig werden gemaakt. Huber was ook de man niet om 
daarop het stilzwggen te bewaren; Perizonius doopte zgne pen nog eens 
in gal, totdat Huber tegen hem eene aanklagt deed bg het Hof, met 
het gevolg, dat de hoogleeraar in de geschiedenis en welsprekendheid 
zgne beleedigende taal met eene schadevergoeding moest boeten '). 

Met eene tractementsverhooging van ƒ 250 had men Perizonius aan- 
vankel^'k voor Franeker behouden, toen hg in 1690 te Leiden was be- 
roepen tot hoogleeraar in de geschiedenis enhetHebreeuwsch; inI693 
nam hg den katheder voor de geschiedenis, het Grieksch en welspre- 
kendheid aldaar dadelgk aan. Of het misschien was om de nabgheid 
van Huber, in wien hg zgn man had gevonden, te ontwgken — w^ ' 
durven dit alleen vermoeden ^). Tot den bloei der Franeker hoogeschool, 
in zgne dagen zoo verbazend toegenomen , heeft hg ruimschoots het 
zgne toegebragt 

De schoone Orat. de uau Oraecae Bomanaeque linguae^ éloquentiae^ Ms- 
toriae et antiquitatis in gravioribus discipUnis^ waarmede onze geleerde 
den 7 Julg 1693 z\ine taak te Leiden aanvaardde, leert ons het doei 
van zgn onderwgs kennen, de smaakvolle^ veelzgdige, met één woord, 
klassieke vorming van aanstaande theologanten , regtsgeleerden en staats- 
mannen. 

Even groeten opgang maakte hg hier , als vroeger te Franeker. In- 
zonderheid waren zgne coUegien over de oude en nieuwe geschiedenis, 



1) Panegyricut serenn, — regi Vilhe/mo Arausiaco, a. d. lil Eidos Apriieis, 
juo die panter ewn OMgusta eius eonjuge Maria Stuartia solentUter regno f*it 
tnauguralus, Fran. 1689. flierachier vindt men Lat. Yeraen van S. G. a BurmaDii, 
prof. C. van Eek en Ds. P. Vogelsang. Deze Panegyrieus \s ook vertaald als Seegt- 
reeden voor de Kooning van Groot Britanjen, eni. Leeuw. 1689. 

«) Kortheidshalve verwyzcn wg over de pampletten, die in hun twist geboren 
werden, naar Gab. de Wal, a. w. Ann. 291, 292. 

a) & R. i6 Mei 1690; 28 Apnl 1693. 



299 

ook over die des vaderlands, zeer gezocht O' Tegen eene verhoogde jaar- 
wedde onderwees hg de vaderlandsche geschiedenis namelgk sedert 
1701 afzonderlijk , eenmaal in de week. 

Ztjne groote verdiensten als philoloog en criticus kan men voorts 
waardeeren in den door hem uitgegeven Aelianus (L. B. 1701), uit zgne 
yerdedigiiïg van Curtius als geschiedschrijver , tegen Clericus ^) ; in no- 
ten op Yalerius Maximus , Florus , Pomponius Mela en Suetonius, door 
hem in HSS. nagelaten en door Duker , Bungius en anderen, bg hunne 
uitgaven dezer klassieken verwerkt , zooals meer in bijzonderheden door 
Vriemoet is medegedeeld >). De titels zgner talrgke kleine verhande- 
lingen en redevoeringen behoeven hier geene plaats te vinden , nadat 
Westhovius die verzameld en in 1740 in twee deeltjes heeft uitgege- 
ven. Onvermeld verdienen daarentegen niet te blgven de twee geschied- 
kundige werken, die hg in 1710 en 1711 te Leiden uitgaf, nl. Bertm 
per Europam aaec. XVI maxime gestarum commentarü Mstorici, en Origines 
Bdb^lonkae et Aegyptiacae^ welk laatste werk, ten jare 1736 door Duker 
op nieuw uitgegeven , den schrgver als een scherpzinnig chronoloog 
doet kennen. 

Aan letterkundig twistgeschrgf liet de groote man het, zelfs bg 't 
klimmen zgner jaren, niet ontbreken. Tegen P. Francius schreef hg in 
1696 onder den pseudomiem Yalerius accinctus ^) ; met Jac. Gronovius 
twistte hg over eene plaats bg Aelianus , zoo heftig , dat de Curatoren 
tosschenbeide kwamen om er een einde aan te maken ; met Lud. Kus- 
terus had hg een pennestrgd over de beteekenis van het aes grave bg 
de Bomeinen. 

Perizonius bleef altoos ongehuwd, naar men wil, om niet door de zorg 
voor een huisgezin , te veel van de studiën te worden afgeleid. Aan de 
Leidsche academie maakte hg, boven zgne bibliot;heek en muntverzame- 
ling, nog een legaat van ƒ20,000, waarvan de opkomsten tot eene 

1) Tib. Bemsterhuis kwam te Leiden studeren, iivitatua praeci^ue fama Jacobi 
Periionii, qui cum ceteras humanitatis partes effregie, tum veterem historiam elegan- 
tinsy quam quisquam ante eum, tradebat Rhankenius, Hemsterhmii Elogium^ ed. 
Bergman, p. 8. 

s Q. Curtm Rufus reititutus in integrum et vindicatus per modum êpeeiminisa 
variit acetuationibui , et immodiea atque aeerba nimis crui -^ J, Clerici, L. B. 
1703. 

3) In de Bibliotheca Eerdiana vond men van hem Dictata in IV priores Terentii 
CotMediaSj in Suetoniumj en de Republ, Romana; de Maatsch. d. Nederl. letter- 
knnde beut xyne Annot, in Taeitum de moribus Germanorum, 

*) Ygl. Naehrieht von denen Strêitschriften, so %wisehen P, Francio und Jae. 
Perisomo aewechselt wurden, in Tbeod. Crusin^, Vergnügung müuiger Stunden, Leipx. 
1713, L 26. De bedoelde ylugscbritten sgn voorhanden op de Prov, bibl, v. Fries- 
land, èyêt. CatüL l 171 



800 

studiebeurs en tot aankoop van groote en. kostbare boeken door den 
erflater werden aangewezen, en zulks onder verschillende bepalingen, 
nateleven — op verbeurte van 't legaat ten behoeve der Franeker 
hoogeschool. 
Den 6 April 1715 overleed hg in 64-jarigen ouderdom. 

Ani. Scknltiiigii Oraiio ftmebrit in obitum Jac. Periganü, L. B. 1715 (met Ltt yeizei tbs 
Ifieh. ArnoMi, Petr. Pettenins, Rector te ZierUaee, enHenr. Snakenbni!();F.O.Weat]ioTiu, 
Fiia Jac. Perizami, geplaatst vom Perizonü Ormiiones et Dusertaiiones, L, B. 1740 ; Nieeni, 
I, 20-80. X. P. I. 6. II. 8; Doitsclie lütgaTe I. 808--810; Vriemoet, 625-^640. Add. IS. 
14 ; G, Kramer, Eloyium Jae, Ferigomü, BeroL 1828 ; B. ten Brink, leU over Fêrwmu 
(KunH- en Lettere, 1846, U, 148); Siegenbeek, U, 88-40, T. en B. 160, 181 ; te \?ater, 
47. 48. 198. 



Jacobus Bhenferd beklom als opvolger van Vitringa den leer- 
stoel voor het Oostersch. Mtthlheim in Bergsland , waar zijn vader 
Evangelisch predikant was , werd den 15 Aug. 1654 zgne geboorteplaats. 
Negen jaren oud te Meurs op school gekomen , bleef hg daar tot zqn 
16e Jaar. Na nog eerst bg een aanverwant de beginselen van *t He- 
breeuwsch te hebben geleerd uit eene handleiding van Jac. Alting, werd 
hg in 1669 student te Hamm. Abr. Gulichius en Adr. Pauli^ hoogleeraren, 
gene in de wgsbegeerte , deze in de theologie en Oostersche talen, waren 
zgne leermeesters. Had hg reeds kennis gemaakt met Altings geschrif- 
ten , diens leerling Pauli hoorde hg steeds met hooge ingenomenheid 
van dien Groningschen geleerde gewagen. Te verwonderen valt het 
mitsdien niet; dat Rhenferd aan voorliefde voor de beoefening der 
Oostersche talen het verlangen paarde om zelf Alting te hooren. De 
omstandigheden werkten de vervulling van zgn wensch in de hand. Op 
het aanrukken der Franschen moest de Brandenburgsche bezetting Hamm 
verlaten , en het was in een barren winternacht van 2 Febr. 1673 d&t 
hg met baar het stadje verliet , om na eene moeitevolle reis , deels te 
voet , Groningen te bereiken , waar hg den 27 Febr. dv. bg den rec- 
tor Maresius als Theol. stud. werd ingeschreven , gratis , quia exud. 

Over den meest intiemen omgang met Alting mogt hg zich q[)oedig 
verheugen ; dat hunne vriendschap eene blgvende was , bewijst hunne 
in latere jaren voortgezette correspondentie. Aan zgn driejarig verblgf 
te Groningen herinnert een dispuut de wis Bei , sm de vera réUffione ^). 
M^t het proponentsexamen besloot Rhenferd zgne academische studiën. 
In 1676 en 1677 treft men hem bg afwisseling aan te Amsterdam en 

1) Ia de MiêeelL Duiêburgêmia, ü, 263 sqq. 



801 

m zgn vaderlaacL Met het doel om alspriyaat-docent in 't Hebreeuwsch 
weikzaam te zgn , begaf onze jeugdige Oriëntalist zich ten jare 1678 
naar Franeker. Den 29 Jan. werd hg hier als Theol. stud. ingesehreven, 
en nog vóór dat hem den 4 April dv. vergunning was verleend om pri- 
yatim het Hebreeuwsch te onderwgzen , verraste hem de benoeming tot 
rector van de Latgnsche school in onze academiestad. Zich vlegende 
met de hoop > dat hg dé opvolger zou worden van van der Waegen , 
die zich weldra uitsluitend aan den theologischen katheder wilde gaan 
wqden , verdedigde hg onder dezen in 1679 eene Disput, de sensu apo- 
ealifpseas cabbalistico. Toen de vacature werkelgk was ontstaan en de 
Yooidragt zgn naam zel& niet bevatte , achtte hg zich miskend O* Van 
daar, dat Hhraferd reeds in de maand , volgende op Vitringa's benoe- 
ming, zgn ontslag nam als Rector, — tot groot leedwezen trouwens 
van den magistraat en de opzieners der school, die hem gaarne hunne 
groote tevredenheid over zgn onderwgs uitdrukten in een vereerend 
testimoniunL 

Voorshands begaf hg zich naar Amsterdam , ten einde zgne studiën 
in Talmudische geschriften voorttezetten onder leiding en in den om- 
gang met geleerde Israëlieten. 

Nadat Yitringa in 1682 reeds tot Theol. Prof. was bevorderd , kwam 
onze Bhenferd toch nog voor den vacanten leerstoel aan de beurt. Of- 
schoon door Curatoren als de derde in volgorde na Dr. Mich. Amoldi 
en Ijalling Domna , predikanten te Menaldum ed Dronrgp ^) aanbevo- 
len , zag hg zich immers den 14 Dec 1682 tot hoogleeraar in het Oos- 
tersch benoemd. Zgne inwgdingsrede , den 10 Mei 1683 gehouden, 
handelde De haptismo Adam — argumento raro et singulari , uti et erat 
vir rari et singularis ingenii — volgens Andala. Andala , die vroeger 
Hebreeuwsch bij hem geleerd had, was toen student en woonde des hoog- 
leeraars eerste coll^ien bg , waar Maimonides , de fundamentie legis^ en 
de Oomm. m lesaiam XXX van Eabbi.Abarbanel werden behandeld. Deze 
waren dan de Rabbinica, zoo als die slechts in *t algemeen op den Ordo 
Led. 1683/84 zijn aangekondigd, met de behandeling van Psalmen. 

Een dertigtal jaren was Rhenferd met lust en gver werkzaam in den 
kring door hem gezocht Op het bezoek zgner collegien had de bloeitgd 
der hoogeschool een gunstigen invloed. Begaafd met een helder en 
scherpzinnig oordeel, bewoog hg zich met zgne leerlingen in alle Semi- 



1) Uti erat generosae indolis et non abjecte de se sentiebat; ita non libuit ei 
diolios in pnltero Scholastico tersari, et precaria habere collegia. Orat, fun, 41. 

>) Domna Tertrok in 1684 naar Workum, waar hy den 9 Jung 1726, in 75-jari* 
gen ouderdom overleed, na kort te Toren emeritus te zijn geworden. 



tisctae taaltakken en in het Grieksch , — overtuigd als hU was , dat 
daaruit eene rgke oogst te halen was voor het regt verstaan der ge- 
wgde Schriften. Vooral deed hg, naar Andala^s getuigenis, uitkomen, 
dat het Grieksch van 't N. T. Hebraismen bevat en dus uit het He- 
breeuwsch verklaring behoeft, voorts, dat het Hebreeuwsch tentgdevan 
Jezus en de Apostelen niet verschilde van de taal der Talmudisten ^). 

De aard van z\jn onderwqs spi^elt zich in 't algemeen af in de on- 
derwerpen van de disputatien , welke h\j schreef en door leerlingen liet 
verdedigen. Volkomen waar is toch wat prof. David Mill van Rhenferd 
getuigde : Vir ille , ut erat sublimi ingenio et in orientalium literatura 
versatissimus , non vulgaria et protrita sectatus est , sed ea sibi scru- 
tanda et illustranda putavit , qua vulgo minus nota et nonnisi a sagad 
ingenio ac varia eruditione instructo inveniri et eo quo decebat omatu 
produci in medium possent. Hinc novaferesunt omnia quae Rhenfer- 
dius commentatus est. 

De juistheid van deze beschouwing kunnen wg staven door de opgave 
van de oorspronkeligke uitgaven dier disputatien , voor zoover zij nage- 
noeg volledig ten deele op de prov. Friesche bibliotheek, ten deele bjj 
het Friesch genootschap voorhanden zjjn , namelgk : 

D. phüol. de Mcolo futnro, prima, 1692; lecanda 1698. 

exhibexiB teitimonia Recent Rabbinorum de Secnlo Futuro & Diebaa Mesaiae , 

1698. 

exbibena inmmam argumentoranii qaibas probatur, Seeulum Futwrwm non deno- 

tare JKei Messias. 1698. 

Exorcitationiun philologicarum de fictis jndaeomm haeresibai prima, 1694; secnnda» 1691. 
Diip. philol. de Sethianii, 1696. 

de antiqnitate litteramm Judaica mm, 1696. 

de Praefectis & Miniitris Synagogac, partes IV, 1700, 1701. 

de voto Jephtae. 1701. 

Ezercitatio de crace Ghristi. 1701. 

Arabarcba vel Ethnarcha Judaeomm. 1702. 

Disaert. phil. II de mensa et panibas propoaitionis ad Exod. XXV, 23 - 80, LeWt. XXIV, 
6-9, 1702. 

De ratione observaodi genuinam Vocabnlomm Hcbr. significationem, 1704, 

Dist. philol. de statnis et aris. Falsis yerisqne Dei & Hominibns Intemunciis, 1705. 

Obserrationnm select, ad loca Hebraea N. T. pars prima, secanda, tertia, 1705, 1706. 

Pericnlnm Phoenidum, sive literatorae Phoeniciae, Qaae late olim per Asiam, Afiricam, & 
Enropam patait, eniendae specimen, 1706. 



1) Praeterea N. T. stylam ex modis loqaendi V. T. sive ex Hebraismis, saepias 
debere explicari. Orat. fun, p. 53. — Cumque certis argumentis et Doctomm Vi- 
roram testimoniis oomprooetor, Ghristi et Apostolorum seculo in usu fuisse eam lin- 
guam, quae apud Taimudicos est, ipsosque illos non alla locutos esse, .... 
Ibid. p. 53. 



Omgectan de Teeto Sabbathi^ ad illottnüonem loei 2 Reg, XYI, Ven. 18. 1707. 

Exereitttio pliilol. ad loca deperdiia ; — ad loca yezaia ; — ad loca depravata et yexaia ; — 
Sniebü et Hieronymi, de sitn et nominibas locorum Hebraicoram, 1707 (drie itaki). 

Notae criticae et Obseryationes m Entebii et Hieronymi Onomaiticon looornm aacroram, 
1707. 

Eiercitatio Euaebio-Hieronymiana de Angolo Arabiae ?el Batanaeae. 1708, 

Betreffen deze verhandelingen de Hebreeuwsche taal en oudheden, 
yan des hoogleeraars studiën over de taal des N. T. getuigt de bun- 
del , welken hü uitgaf onder den titel Dissertationum phaologico-Theo- 
hgicarwn de Stylo Novi T. Syntagma ^ quo continentur Joh. Okarii, Joh. 
Hmr. Boecleri , Seb. Pfochenü , Joh, Coccei , BaUh, BehelU , Mosis Solani , 
Mart, Pet, Oheitomaei , Joh, Henr. Hottingeri , Joh. Leusdeni , Joh. Torstii 
And. Kesteri , Joh. Jtmgii de hoc genere LibeUi. Jacobus Rhenferdius col' 
kgit^ recensuU é de suo addidU Dtssertationem de seculo futwro. Leov. 
1701. 

Niet weinig liet de hoogleeraar zich voorstaan op de ontcgiering van 
een oud-Sijrisch of Palmyreensch letterschrift , waarvan de sleutel tot 
dusver vruchteloos door de geleerden was gezocht. Cuperus en hg lie- 
ten den steen met eene Palmyreensche inscriptie, uit Gruter's Thesaurus 
bekend, te Rome opsporen door Bianchini, die gelukkig genoeg was het 
origineel, tevens eene Grieksche inscriptie bevattende , terugtevinden en 
daarvan een facsimile in gips te nemen. Uitgaande van het niet ge- 
waagde denkbeeld , dat beide inschriften hetzelfde uitdrukten , gelukte 
hem , naar zijn oordeel , de ontcijfering. Hieraan is gewgd z|jn Perfeu- 
luim Pdlmyrenum 8. lüeraturae veteris Pahnyrenae indagandae & ernendae 
ratio & specimen^ ad Oisb. Ouperum^ Fran. 1704. 

Hoe grondig heeft hig veele Orakelen yerklaartl 
't Scheen dat yoor hem alleen de alentel was bewaart 
Der Punische onde taaie, en 't schrift yan Palmyreenen. 

F. Halma. 

Bij de vermelde geschriften over de Bgbeltalen voege men nog Exer- 
ótaüones grammaticae ad Pa. I et Crenes. L — Ace. Air. ScuUeti PraeJ. de 
recta raiione studii Theól. , Fran. 1702 , en Annotationea in V. T. dt in 
Epist. ad Ephesios^ incerto auctore^ Amst. 1710, met eene Praefatio van 
Rhenferd. 

De dissertatien van Rhenferd, in 1686 door de studenten G. Jo- 
hanssen en G. Stellman verdedigd , handelende De PraefectU et Ministris 
Synagogae , kwamen ons niet onder de oogen. Onze hoogleeraar week 
daarin af van het gevoelen var Vitrirga (in diens Archisynagogua) over 
de verdeeling van de werk7aamhedep der ,tienmannen" in de Synagoge. 



304 

Vitringa rigtte daarom tegen Rhenferd een De Decem^ris atiosis ad 
sacra necessaria veteris SfftMgogae curanda d^putaJHs lAber Singularis. 
Fran. 1687. Rhenferd verdedigde z^jne meening in een Specimen animad- 
versianum (1688). Vitringa beantwoordde hem in het Voorberigt van de 
Qbservationea sacrae , in 1689 , en kwam later nog eens op het onder- 
werp terug in zgne De Synagoga vetere lAbri tres , Fran. 1696. De beide 
ambtgenooten voerden hun twistgeschrijf justo acrius , zegt Vriemoet 

By de twisten tusschen Vitringa en Roëll «over de generatie des Zoons 
uit den Vader, en den tgdelyken dood der geloovigen", ontmoeten wij 
ook Rhenferd. Over de 42e vraag van den Catechismus : Zoo dan Chri^\t& 
voor ons gestorven is , hoe komt het , dat wg ook moeten sterven ? had 
Roëll zynen discipelen geleerd, dat de dood, ook die der geloovigen, 
eene straf der zonde is {mortem temporalem^ etiam fideliumy esse peccati 
poenam propriè sic dictam). Nadat Roëll en Vitringa persoonlijk reeds 
verzoend waren , verschenen van Rhenferd anoniem eene DisposUio scho- 
lastica argumentorum^ quibus probatur^ mortem corpordlem non esse pomim 
peccati , pro Synodo Brielana (1693) en een Momentum controversiae de 
morte corporali ponderatum é examinatum , ad toUendas sttspidones é mi- 
nuendas lUes^ Fran. 1702. Het laatste geschrift strekte dus om eene 
verzoening te beproeven in den theologischen strijd , die over RoëlI's 
kettery werd gevoerd. Toen die strijd ook naar Duitschland oversloeg, 
liet de hoogleeraar Joh. Schmidius , te Leipzig , door den student J. D. 
Brügmann eene Diss, Theol verdedigen in novas quorundam Clariss. Ba- 
tavorum (H. A. Roëllii & J. Rhenferdi) de morte temporali hypotheses in- 
quirensj Ldps. 1705 ^). 

Wgders kan men als theologische geschriften van Rhenferd beschou- 
v^en de Oomparatio expiationis anniversariae Pontificis Max. in F. T. cum 
unica atque aetema expiatione Jesu Christi , toegevoegd aan eene nieawe 
uitgave van den Codex Talm. lorna ^ c. vers. et comment. Rob. Shermgha- 
mü, Fran. 1696, alsmede het onder den pseudoniem Irenaeus Pbilaletes 
door hem geschreven Kort en Opregt Verhaal van de eerste oorspronk 
der Broeder'Twisten , die nu 40 jaren de Nederl. Kerke verontrust hébben 
en de uitslag van dien , Amst 1708. 

Door eene uitgebreide kennis der verschillende Semitische talen 
verwierf onze hoogleeraar ongetwgfeld een goeden naam. Latané noemde 
hem : Academiae hujus fulgidum firmumque lumen. De Gedeputeerden 
verhoogden zgn tractement tot ƒ 1000 {Bes. 23 Maart 1694). Uitbundig 
wordt hg ook verheven in een viertal Igkzangen, achter de Oratio 



1) Een nadruk van deze Diss. terwierTen wg Yoor het Friesch Gen. 



806 
fimebris gedrukt D& Corn. Schellinger , te Winsum , zegt daar o. a. : 

ExADtbmdo saerot, GMlestb dogmata, fontes 

Promptiu at hae nidli dote seeuidnB erat. 
C3an Viro patuit magiiit Sapientibn» Hellas, 

Antiqnaa Latü concomolayit opei. 
Qnieqaid Hebraens, Arabt, Phoenix Coptntqae doeebant, 

Pectoris ang;nfto clanserat ipse sino. 
Raderibvs Palmyn suis Hoe yindiee svrgit. 

De SienlAm tenebris lumina Poenns habet. 

De bovengenoemde academische disputen en kleine verhandelingen 
zgn in 1722 voor het meerendeel te zamen weder uitgegeven door prof. 
Mill^), onder den titel: Jac. Rhenferdii Opera phOologiea disptacUionibus 
ex^itisiHssmi argtmenH constantia. 

Driemaal was hij Bector Magnificus , in 1690 , 1699 en 1709. Zgne 
laatste rectorale rede (Or. de fundamenHs et prineipns pMólogiae aacraé)^ 
de eenigê van de drie welke in druk verscheen , verraadt — volgens 
Vriemoet — dat des sprekers scherpzinnigheid reeds was afgenomen. 
Zonder dit laatste te kunnen betwisten , bleek ons toch , dat de gebroe- 
ders von Uffenbach in 1710 nog geene gebreken desouderdoms bg hem 
opmerkten, zooals bg Vitringa, maar integendeel, dat hg „von allen HollSn- 
dischen Professoren , so wohl zu Groningen als hier , die grösste Höf- 
licbkeit , und im Discurs die grösste Gelehrsamkeit zeigte". Hun ge- 
sprek liep o. a. over den jfCodicem N. T. charactere Estrangelo $Gr^tum\ 
te Wolfenbuttel , en over het Pahnyreensch letterschrift „Er sagteuns, 
das er nun ein Werk von den OrientalibtM Knguis unter Handen habe, 
darinn er eben das , was McMhn von der Latina , und Montfaucon 
von der Oraeca gethan , zeigen wollte , nemlich die diversUaiem charac- 
ttrvan der Orientalischen Sprachen an sich selbst , und nach den Jahren, 
wie sie zu deschiffriren seyen. Bey dem ersten aber werde er erwei- 
sen, das die litterae aller Orientalischen Sprachen, Hebrfiisch-Chal- 
daisch-Palmirenisch , alle einerley, und nur ein weiniges in ducHbus 
unterschieden wSren; das solches aus allen alten Codicibus und Manu- 
meniis zu erweisen sey, ja dass die alten Juden promiscue in ihrem cur- 
siven Schreiben die UUeras von allen Sprachen gebraucht , welches er 
ons in yerschiedenen alten Codicibus hebraids in der That zeigte, da er 
ons so gar UUeras Estrangelas et Palmyrenas wiese, die denen aufden 
beyüegenden specimimbus ganz gleich waren." 

1) Dat zijne Terhandeliogen by voortdariog geraadpleegd werden, bewast ook het 
erk : Testamentum ex Talmude et antiauitt, ' " 



werk: Testamentum ex Talmude et antufuitt, Hebraeorum illustr, curis Scheidiij 
Daniii^ Rkenferdi, edit. c. suut propr. dtssertt, Meuschen. Lps. 1736. 

DL n. 20 



306 

In het tweede jaar daarna, den 7 Nov. 1712^ is Bhenferd als coOOHh 
tarius overleden. Corpore olim valido , colore vivido , valetudine usus 
admodum prospera; si paullo accuratiorem vitae et victusrationemha- 
buisset , ad seram senectutem facile vitam videbatur protracturos — 
zegt Vriemoet. Het werk, dat hg volgens von Ufifenbach onder handen 
had , is , voor zoo ver wg weten , niet ter perse gelegd. 

R. Andala, Orat, firn, in oöÜutn Jaeobi BJienferdU, Fnui» 1718; waaraan voora^t het 
Progr, fun, door prof. Latané /Niceron, l, 154-100; Dmtiche uitgaye, I, 434 — 441; Vrie- 
moet, 641-649 ; Add. 14 ; Olaains, UI ; Chr. Sepp, H. 297» 298; van Heel, a. »., 87 ; Z. 
C. Yon Uffenbach, Markwürdige Reuen', II, 299^802. 



Bernardus Fullenius, te Franeker den 16 Maart 1640 ge- 
boren , aldaar opgeleid aan de Latgnsche school gedurende het rectoraat 
van Opstedius O i kwam den 15 Dec. 1656 aan de academie , om in de 
regten te studeren. Eene maand daarna ontviel hem reeds zgn vader, 
de hoogleeraar in de wiskunde. 

Wel hield hg bg Terentius coUegie in 't Hebreeuwsch , en bg Wissen- 
bach in de regten , maar met de bibliotheek en de instrumenten Tan 
den ouden FuUenius was onze Bernardus reeds zoo vertrouwd geworden, 
en was daardoor de liefde voor de mathematische wetenschappen bij 
hem zoo diep geworteld , dat deze zich , ondanks alle maatregelen zijner 
moeder , niet liet onderdrukken. 

De vrees der goede vrouw, dat Bernardus zich uitsluitend met die studiën 
bezig houden en zich te veel aan 't openbare leven zou onttrekken, bleek on- 
gegrond te zgn, want in het bekende oorlogsjaar 1672 zag men hem, als eer- 
sten burgemeester van Franeker, beleid aan moed paren. Na de stadsbolwer- 
ken te hebben laten versterken, kreeg hg verlof om op kosten der burgerij 
eene compagnie krggsvolk van 120 manschappen te vormen , aan wier 
hoofd hg als kapitein , zgne broeders , de proponent Sethus als luitenant, 
Franciscus als vaandrig, weldra eene schans betrokken op de grenzen. 
Hun zwager Balth. Bekker vuurde den moed aan door eene godsdien- 
stige toespraak in het kerkgebouw. Toen de vgand weder over de gren- 
zen was, keerde FuUenius eerst naar de Alma mater terug ten einde, 
na afgelegd examen, den 30 April 1674 in de regten te promoveren; 
vervolgens ondernam hij eene reis naar Dantzig, om met den groeten 
Hevelius kennis te maken, en diens instrumenten en waarnemingeu naar 
hunne waarde te loeren schatten. Voorts behartigde hg, na zijnterug- 



1) Zoo noemt Goetier dien Recior. Kan liij ook Joh. Ilipsletus bedoelen, dleio 
16i8 rector werd? 



^07 

keer, als burgemeester van Franek^ en volmagt ten landsdage, de 
belangen van de stad en het gewest zgner geboorte met vaste hand,, 
totdat hem den 23 Febr. 1684 de leerstoel der mathematische weten- 
schappen , vroeger door zgn vader , laatsteügk door de Grau bekleed , 
werd aangeboden op eene jaarwedde van ƒ 1000. Met hem waren aan- 
bevolen Dr. Negs , advocaat te Zwol , en Joachimus Burchardus , wier 
wiiskmidige verdiensten ons onbekend bleven. 

Ofschoon Fullenius aanvankelgk bezwaar had tegen de voorwaarde 
van te moeten aftreden als hoofd en lid van 't stedelgk bestuur, wei- 
gerde h\j toch niet, toen Ged. Staten daarbg volhardden. Het onder- 
werp z^ner inwqdingsrede , den 4 Dec dv. gehouden , is niet geboekt 

Zich voortaan geheel en al wgdende aan de bevordering van kennis 
in de hem zoo dierbare wetenschappen , smaakte onze hoc^leeraar de 
voldoening altoos een groot aantal leerlingen te hebben , die hg , des 
verlangd, met groote belangstelling rondleidde in alle de verschillende af- 
deelingen van het uitgebreide veld der wiskunde. Op het voorbeeld 
zijns vaders vormde hg ook landmeters , wgnroegers en pegelaars ; vooral 
trachtte hg de studie der vestingbouwkunde aantemoedigen. Men her- 
innere zich, dat Menno van Coehoorn zgn volle neef was. Beide waren 
van denzelfden leeftgd en met elkander zeer bevriend ^). Gemakkelgk 
is het mitsdien optelossen hoe de aandacht des hoogleeraars vooral ook 
op den vestingbouw is gevallen , een vak^ waarvan het groote nut hem 
practisch zal zgn gebleken in den oorlog van 1672. Bg dit onderwgs 
werden gebakken modeUen gebruikt. In de archieven der academie 
vinden wij daarvan niets vermeld , maar von üffenbach heeft die in 
1710, dus kort na den dood van Fullenius, gezien. ,Sondern zeigte 
uns auch Herr Lauree (Loré) eine besondere Art von Modell von Ves- 
tongen. Diese war von gebacken grtin und braun glasürter Erde. Es 
werden die BoUwerk und Stücke erstlich formirt, alsdann wie die 
Töpfer-Arbeit behört gebacken , nachmalen glasurt, und alsdann wieder- 
um in den Ofen gethan." Onder 't oog van Fullenius werden die mo- 
dellen waarschgnlijk op de eene of andere pottebakkerg in de nabgheid 
vervaardigd. 

,Eene lange Igst zou ik kunnen opsommen van zoo velen, die uitzgne 
school zijn voortgekomen'', — zeide prof. Coetier. .Sommigen zgn reeds 



^) Onder de Aantt. op Het Levin van M, Baron van Coehoorn^ d. Jhr. J W 
tan Sypcsteyn, Lw. 1860, vindl men »lets over Bernardus Fullenius, de leermeester 
tan Coehoorn.'' Wy achten dit opschrift oniuist, want noch uit hetgeen daar wordt 
tcrmeld, noch van elders, is ons gebleken, dat F., in den gewonen zin des woords 
Coehoorn's leermeester geweest is, wel dal zij van elkander profiteerden. ' 



308' 

in den dienst des vaderlands gestorven , terwQl anderen, die nog leven, 
tot groot nut onzer republiek en den roem der natie, de voorschriften 
van FuUenius « naar de regels van den grooten Coehoom ingerigt , in 
onze legers en veldtogten met een uitstekend gevolg toepassen*\ 

Ons is uit de notulen van den Senaat gebleken , dat van 1684—1707 
veertig leerlingen van FuUenius, meestal Friezen, na afgelegd examen, 
tot landmèters , wqnroegers , pegelaars of ingenieurs z^n bevorderd ; 
sommigen verkregen een diploma voor al deze betrekkingen >). Fal- 
lenius werd ook de leermeester van Prins Jan Willem Friso , die ten 
jare 1700 te Franeker was komen studeren. Hfl onderrigtte den Vorst — 
volgens Coetier — in de beginselen van Euclides en in de krijgsbouw- 
kunde. 

Hoe hoog onze hoogleeraar bg den geleerden tgdgenoot stond aange- 
schreven , bewgst de testamentaire opdragt van Chr. Huigens aan de 
Volder en FuUenius , om z\jne natelaten wiskundige handschriften , die 
hg aan de Leidsche academie had vermaakt, te onderzoeken en te schif- 
ten , voorts daarvan ter perse te doen gaan , wat hun goed voorkwam. 
Aan beider zorgen is men dan ook de uitgave verschuldigd van Hoi- 
gens' Opusctda posthuma , quae continent dioptricam, commentarios de vüris 
figmandiSj dissertationem de corona et parhelüs , tractcUum de motu et devi 
centrifuga , descriptionem atUomati planetarn. L. B. 1703 ^). 

FuUenius heeft van zgn eigen arbeid zeer weinig in het licht gege- 
ven, doch des te meer in handschrift nagelaten. Men kent van hem ; Brief 
van B. FuUenius geschreven aan een voornaam heer uU Friesland^ Uejhebber 
der mathematische Iconsten ^ met een berigt van B. Bekker^ Amst 1684; 
en een Nodig bericht op seker laster-schrift^ geintituieert Eenvoudig en on- 
vervalscht verhaal omtrent het vinden der lengte van oost en west^ uUge- 
geven onder de naam van Lieuiwe WiUems Oraaff. Waarin als metkrften 
hout-kool aangewesen word, dat dese L. W. in sifn proeff-stuk aan dehee- 
ren Commissarien van haar Eo. Mog. overgegeven , in H uitvinden van H oosi 
en west meer dan 700 duitse mylen verdwaalt is — enz. Fran. 1690. Wie 

1) Ingenieur was de titel der kry^sbouwkundigen, verworven door van der Kees- 
sel, van Dordrecht (1688), Jan Hendriks Hacker, op de Helder (1692), vanderGeesl 
(1694), Herffl. Meilema, van Leeuwarden (1700), Adr. Melletna, van Leeuw, en Tjepke 
Reitsina, van Hemelum (1704} , Roelandt Boëlhius van Coehoorn , van Leeuw., kapi- 
tein in het Regiment van Idsinga (1705), Joh. Meyer, van Kampen (1707). Het |e- 
ul, dat niet naar geen diploma heert gedongen, xal waarsclignlgk vee! grooter zija 
geweest. 

8) Monumenta quaedam incomparabilis viri edi curarunt, quaedam etiam tem- 
pori commendarunt— zeide Coetier. 'sGravesande gaf daarvan nog uit Opera reliqua^ 
Amst. 1728, 2 lom., welker tweede deel, naar wij meeneo, slechts eene nieuwe uit- 
gave der Opuscula posthuma is. Uylenbroek begon in 1833 Huigens' Commercium 
epistoUcum uiltegeven. Twee bundels zagen het licht, doch daarin komen geeoe 
brieven van FuUenius voor. 



309 

de onderwerpen wenscht te weten in de door Fullenius nagelaten hand- 
schriften behandeld , raadplege de 34 nummers , voorkomende achter 
de Oraiio funebris van Coetier. Waar die onuitgegeven geschriften ge- 
bleven z|jn , is ons niet gebleken ^). 

Den 11 Jung 1707 sloopte eene hevige koorts bet sterk gestel van den 
zeer verdienstelijken man , die wegens zijn eerlqk en vast karakter , 
godsdienstigen en weldadigen zin , ook onder de Franeker burgers even 
gezien was, als in de geleerde wereld wegens zgne groote kundigheden. 
Het huwelgksleven bleef hem vreemd. 

Guü. Coetier JAudaUo /uneMs in memoriam Bemh. FuUenii, Fran. 1708, met Igksasgen 
Taa P. Sayois en D A. RoeU. H. A. fiL; Vriemoet, 650-~665; Mr. A. Telting, Oer & Bek- 
kflr, de FoUexiiiESBeii, in it Uoedjier 1672 IFnesek J%trhoe]^0», 1886, ]>-XV). 



Herman Alexander Roe 11. Den 6 Febr. 1684, terwql men 
dus, na Wubbena*8 dood, in Joh. Schotanus en Tob. Andreae nog twee 
professoren in de philosophie bezat, werden Curatoren aangeschreven 
om de voordragt ter benoeming van een derde te doen. Dientengevolge 
zag men aanbevolen P. Bayle , te Rotterdam , Jac. Oldenborgh , toen 
predikant te Bl\Ia , en Elias van Steenbergh , Prof. philos. te Deventer. 
Bayle werd den 29 Maart dv. op / 700 beroepen , maar bedankte spoe- 
dig. Inmiddels kwam Tob. Andreae te overlgden, zoodat ertweenomi- 
natien volgden , op de eerste van welke voorkwamen H. A. Röell, pred. 
te Deventer , £1. van Steenbergh voornoemd en Dr. Joh. Theod. Schall- 
bruch , rector te Amsterdam. Van hen werd de eerste benoemd op een 
tractement van / 750 (G. JB. 13 Jung 1685). Nadat voorts nog , door 
RoeU te benoemen tot Theol. Prof. Extr. zonder tractement , gereede- 
lijk zgn wensch vervuld was om ook de theologie te mogen onderwijzen, 
nam hg het beroep aan. Intusschen bleek , dat de kerkenraad te De- 
venter, gesteund door den tnagistraat, hem geen ontslag wilde geven, 
onder voorwendsel , dat Ged. Staten van Friesland hun geen officieel 
berigt van die benoeming hadden doen toekomen. Een scherpe brief 
dezerzgds , waarin alsnog dat ontslag werd verzocht (dd. 30 Oct. 1685), 
schgnt niet gebaat te hebben , want den 7 Jan. 1686 noodigde men den 
benoemde uit om te komen , ,met of sonder dimissie van den magistraet 



1) Ex cujos conspecttt et mihi et Tobis exorietar, nisi omnia me fallant, dubi- 
tatio, an non ipse ille noster tantopere a summis mathematicis adamatus seculi hujas 
oostri (forte non pecca?ero, si et superiorom dixero) emniam illorum princeps ex- 
sUteriL Coetier, 36, 37. In den Catalogus Beucker Andreae komen onaer nr. 1239 
voor Dictata in geometriam et fortificationem, hausta ex ore B. FuUenii, 257 p. c. 
11 tab. col. 



310 

ende kerkenraed''. De zaak was nog hangende , toen den 21 Maart 
eensklaps goedgevonden werd, «tot meeste luister van de Academie ende 
beste diensten van de studerende jeughf', naast van der Waeijen en 
Vitringa, nog twee professoren in de godgeleerdheid aantestellen , en 
zulks in de plaats van k Marck, in 1682 vertrokken. Wel een bewijs 
dus, dat de theologische faculteit onder Coccejaansche rigting zeer in 
bloei toenam. 

Tien dagen later kwam de gevraagde voordragt in, bevattende de 
namen van de Hautecour , gewezen hoogleeraar te Saumur , Dr. Mich. 
Amoldi , Jac. Oldenborgh , Röell , Ant. Bynaeus en Tjalling Domna , 
predikanten te Harlingen, Emden, Deventer, Naarden en Workum. 
De keuze vestigde zich dadeiyk op de Hautecour en Röell. Hun trac- 
tement zou ƒ 1000 bedragen (ff. R. 31 Mei 1686). Röell hield den 17 
Jung dv. reeds de inaugurele oratie; ook werd hg niet lang daarna door 
den Senaat tot TheoL Dr. bevorderd , wat trouwens niet in de Acta is 
geboekt Ó- 

Niet ver van Unna , op het landgoed Dölbergh , in Marksland , t^ 
jare 1653 geboren , verloor hg zgne moeder reeds in 1655 ; twee jaren 
later ook zgn vader , die hoofdofficier was in Brandenburgschen dienst. 
Hg beoefende te Hamm onder Pauli en Gulichius de humaniora, het 
Hebreeuwsch en de philosophie (1666, 1670 2); te Utrecht onder Fr. 
Burman de theologie (1670, 1671); te Groningen onder Jac. Alting, se- 
dert 24 Aug. 1671, de theologie en het Oostersch, totdat het dreigend 
gevaar van belegering hem deze stad in 1672 deed verlaten. Zich daarna 
te Bremen, Marburg, Heidelberg en Zurich ophoudende, genoot hg te 
Zurich van Heid^ger privatim onderrigt in Coccejus' de foedere a tes- 
iamento Dei; voorts ging hg de coUegien van Myller bgwonen, om ten 
laatste eenigen tgd te Birmenstorff te vertoeven bg den geleerden Sui- 
cerus. Na alzoo een paar jaren vruchtbaar in Zwitserland gesleten te 
hebben , keerde onze Röell in 1674 terug ,* eerst naar Hamm , waar de 
Coccejaan Willem Momma hem boeide , en onder wien hg in 1675 eene 
IHssert. de vera satisfactione peccatorum praesHta par lesum Guristum ver- 
dedigde. Andermaal kwam hg in 1676 te Utrecht onder Burman stu- 
deren , om ten slotte ook nog een korten tgd de Leidsche theologen 
Spanheim , Heidanus , Wittichius , Le Moyne en Hulsius te hooren. 

Op aanbeveling van Jac. Alting koos Prinses Ëlizabeth van de Paltz 
hem tot haren hofprediker te Hervord ; na haar dood (1680) kwam hg 

1) Vitrioga vermeldt het, Orat. fun. in memoriam K P. de Hautecour, p. iO. 
>) In 1670 verdedigde hg onder Gulichius eene Dies. de studio matkematico 
philosophiae praemittendo» 



311 

spoedig in gelgke betrekking aan het Hof van onze Prinses Albertina 
Agnes , totdat de gemeente Deventer hem in 1682 tot haren leeraar 
beriep. Tevens gaf de magistraat hem hier de vereerende opdragt om 
der academiejeugd coUegien te geven over het systeem van Goccejus. 
Dat de invloed van Hendrik Casimir , die den voormaligen hofprediker 
natunrlgk van nabq had leeren kennen , zqne benoeming te Franeker 
heeft bevorderd , zal naauwelgks vermelding behoeven. 

In zijne inwijdingsrede ,over den redelijken godsdienst" {Or. de réli- 
gwne ratkmaU , Fran. 1686) had hq menig goed gereformeerd gemoed on- 
gerust gemaakt , door te verkondigen , dat men alles moest uitvorschen^ 
wikken en wegen , en niets ondoordacht en zonder voldoenden grond 
gelooven ; nog meer werd zulks het geval door zgne collegien over de 
natuurlqke godgeleerdheid , een onderwerp , tot dusver niet of hoogst 
zelden althans te Franeker behandeld. In beginsel Coccejaan en Car- 
tesiaan , was hg daarbg een zelfstandig denker , die zgne gevoelens niet 
verborg , maar integendeel onbeschroomd en moedig voor den dag bragt. 
Toegevende, dat er vele dingen waren, die men, zonder eene bepaalde 
of buitengewone openbaring , door de rede alleen niet konde vatten , 
noch na de openbaring volkomen begrijpen , hield 14j zich niettemin 
overtuigd, dat er door God niets geopenbaard was in strgd met hetgeen 
de rede aan de hand gaf. Onaannemelijk was het immers , dat de open- 
baring van het Opperwezen strgden zou met het ingeschapen redebeleid, 
m. a. w. dat iets philosophisch waar, theologisch onwaar kon zyn. 

Begrgpen w^' het goed , dan wilde hg rede en openbaring meX elkan- 
der verzoenen. Zijne meeningen , uit zulke beginselen voortgevloeid , 
konden immers niet onaangevochten blgven. Spoedig genoeg zou de ge- 
legenheid zich daartoe aanbieden bq de promotie van z\jn neef en 
leerling G. W. Duker , den 8 Oct 1686. Diens Disp. de recta ratiodna- 
fione was slechts eene omwerking van des hoogleeraars intreérede. Her- 
inneren wg ons nu , wat vroeger reeds is gemeld , hoe prof. Huber op- 
stoof tegen den defendens, die naar zgn oordeel aan de rede een te groot 
gezag toekende, en hoe Huber na die promotie het onheilig vuur, dat door 
Röell was aangelegd, trachtte te bekampen. Meer en meer breidde de 
twist zich echter uit , ook buiten de Franeker academie , zoodat de Kerk 
in 1686 en 1687 eene merkwaardige polemiek gaf te aanschouwen tus- 
schen verscheidene kampioenen , van welke de Franeker hoogleeraar 
Regius, Ds. Gisb. Cocq, te Eockengen, de Utrechtsche professoren Gen 
de Vries en Witsius , met Ds. Leidekker de partg van Huber, van der 
Waegen en Andala partg voor Röell hadden gekozen. Deze philoso* 
phisch-theologische strgd levert ruimschoots stof op voor eene mono- 



812 

graphie. Van zgnen omvang en den toon» waarop 14j werd gevoerd, 
geven de titels der wederzgdsche geschriften reeds een denkbeeld, vol- 
doende voor ons doel. 

I. G. W. Dnker. Diip. de recta ratiooinatione. Fran. 1686. 18 pag. 

8. U. H n b e r. Poiitiones jnridioo-theol. de anetoritate lacrae teriptiirae , qoae extant 
apod U. Hnbenim in L. I. de jure eintatia, C. XXVI. None denno exenaae et aliqnotpo- 
ntioniboa ae antitheaibaa anctae, oecaaione eniatdam diapat. inaog. Fnm. 1680. 18 pa^. 

8. D. Br on we r. Bisp. philos. de principio veritatit cognoecenda. Fran. 1686. 86 pig. 
4. J. R e g i n s. Nodige waeracbonwiDge tegen het Oordeel en Meesterscbap der Beden 

OYer de ichriftayre en Ooddel. Waerbeden, gedaan in een Predikatie orer Coloaa. 8, ?en 
8. Fran. 1686. 86 pag. 

9. O. W. Dnker. Diaa. apol. de S. Scriptnxae anetoritate etdiTiniUte^eontraUlr.Hn- 
bemm » qoa brenter reapondetor nngia et ealnmmia Oer. de Vriea. Fran. 1686. 

6. O. W. Dnker. Nodige waarsehonwing tegen de valiebe beschnldigiagen enlasteria- 
gen Tan J. Regins, en deaselfi onnoodige en ongegronde waaraehonwing. Fran. f687. 16 peg- 

7. 6. W. Dnker. Antwoorde — Op het tweede en amadel^ke geichrifl Tan Joh. Be- 
gin* ^). S^nde een reehtTeerdiging Tan doMelfi Noodige Waartekouwinge tegen de Predikatie 
Tan Begina. Fran. 1687. 

8. Joh. Tan der Wae ij en. Mantiaaa (toegeToegd aan een diapnnt, geeit. door Vrie- 
moet, 669.) 

9. U. Hnber. De oonenran rationia et Mcrae leriptorae liber ad Joh. t. d- Waeyenet 
H. A. BoèU. Fran. 1687. 875 pag. 

10. H. Wit eins. Ad Ulr. Hnbemm diis. epiatol. in qoa de acriptorae aacrae ane- 
toritate diTina, ex lola rationa aditmenda, de operationibni spiritni sancti in eleetia, medi- 
atii an inunediatia, de conseientia nnnquam ant aliqoando errante, placide diapntator. Tng. 
a/Bh. 1687. 161 p. 

II. Oer. de Vries. Carteaina Tindicatna, a. diTina reTelationia anctoritaa a ratione 
independena, aaserta ex ratione pro Garteaio, contra propoaitionem Franekeranam : de diTina 
aeripturamm anetoritate, qnae non niai ex ratione adatmi posait. Tnj. a/Rh. 1687. 80 p. 

18. Oiab. Cocq. Examen breTe XIX aaaertionnm de rationia nan in raligione Chrii- 
tiana. XJltng. 1687. 100 p. 

18. N. I. M. F. L. Zelandina (M. Leidekker). Diaa. tiieoL de motia nnper in Fri- 
aia controveraüa anper anthoritate acriptnrae et teatimonio Spiritna aancti, etc. ^ ad Ulr. 
Hnbemm. Ooezae 1687. 84 p. 

14. Oer. de V r i e e. De natnra Dei et homanae mentia determinationea pneinnatologicie. 
Ace. de eatholicia remm attribntia determinationea ontologicae. Ultraj. 1687. 890 p. 

16. H. A. B ö e 1 1. Kort onderzoek OTer de XII atellingen Tan Ulr. Hnber. Fran. 1687. 48 
bis. (ook eene Latünache nitgaTe.) 

16. R. ab Andala. Epiat. apolog. ad O. W. Dnker, adT. U. Hnbernm et H. Witaion, 
in qna praeter alia potiaaimnm demonatrator noceaaitaa rationia, a. manifeatatiouia Dei natn- 
ralia, eamqne nee poaae, nee debere atqici; praeterea eonacientiam nunqnam emre. Fran- 
1687. 88 p. 

17. Joh. T. d. Wae 7 en. De motibna k IGto nnper in Acad Friaiae temere excitatii 



i) Dit tireed6 gesclirirt van Regius bleef ons oDbckeod. 



313 

ad — 6aiL AnsUrium EpUtola. Add. ia H. Witxü ep'stolam aninudTeniones neceMariae. 
Fran. 1687. 69 p. 

18. 6. W. D a k e r. üisp apol. alten de S. Scriptorae auctoritate et divinitate, oppo- 
lita Ulr. Haberl libro de concarsa rationii S. Seriptarae ; H. Witsü dissertationi epistoliete 
ad Haberom, deqne anoaymi cniasdam Vindiciis pro 6er. de Vries. Fran. 1687. 64 p. 

19. U. Hnber. Strictorae in prodromnm, s. £xamen breve XII potitioniim, qaod H. 
A. BoêU pro te aliisqae emiait in lueem. Fran. 1687. 20 p. 

iO. Anoniem. Kort en klaar Vertoog ens. Fran. 1687. 124 p. 

21. U. H n b e r. Ad. epiat D. Johannia y. d. Waeyen de motibof in Aead. Friaiae ete. 
Qotae reaponioriae ; e praet ad D. Herm Witsiam. Fran. 1687- 16 p. 

22. H. A. Roe 11. Vindieiae examinia breyia XII poaitionnm Tllr. Hnberi, oppoaïtae 
ejudem Strietnris, quibna mak ejos fides et ealamnia') demonatrantnr et refellnntur. Fran. 
1687. 84 p, * 

28. U. H n b e r. Praeacriptio contra Vindiciaa Examinia brevis etc rev. yiri H. A. Boell ; 
et adTenna ejoadem de Antiatitiboa Friaiae qnerelam. Fran. 1687. 

24. H. T a n U a 1 e n. Jndiciam de poaitioniboa qnibnadam Fraaequerania in clasae Ul- 
ti^jeetina nnpere Tentilatia. Add diaa. de provideatia divtna realiet morali. Tr^.a/Bb. 1688. 

ZoDder te willen beweren dat de literatuur over dit onderwerp hier- 
mede volledig is opgegeven, durven w\j evenmin stellig verzekeren, 
dat ZQ in de aangegeven orde het licht zag. De Ged. Staten hebben 
eindelqk het verder geschrqf in Friesland verboden. 

Voor de kennis der wgsgeerige theologie van onzen hoogleeraar zullen 
niet onbelangrijk zgn de door hem geschrevene Di^pui, de indifferentia 
Jki mrca decreéum eê opera exierna (resp. Aesch. Saagmans), Fran. 1687; 
Bispui. theologiae naturaUs et prmcipiorum ejtés brevem deUneationem exhi" 
Jms (resp. 6. Batai) , Fran. 1688 ; De consdentia (resp. A. Diosi) , Fran. 
1689; De mnata Dei idea (resp. J. Felfatusi), Fran. 1689; De guUu Dei 
TotumdH (resp. A. Zilahi) , Fran. 1689 ; disputen , die ons niet onder de 
oog^ zgn gekomen. Dit dezelfde bron , het gezag , dat hg aan de rede 
toekende, als methode om, bg innige gemeenschap met Hem, God en 
de goddelgke schriften goed te leeren verstaan , vloeiden meer gevoelens 
voort, die in deze en andere disputen behandeld, voor zeer onregtzin- 
nig werden gehouden. 

Zgns inziens liep de Godheid van Christus gevaar van ontkend te 
worden, zoodra men in het leerstuk der Drieëenheid de generatie van 
den Zoon in eigenlgken zin aannam. Een God die gegenereerd wordt , 
is unmers de ware God niet — zoo redeneerde hij. Oneigenlgk diende 
dus de generatie te worden opgevat , als beteekenende , dat de tweede 
persoon der Godheid dezelfde natuur en hetzelfde wezen bezat als de 
eerste , in der tgd *s Vaders heerlgkheid in zgne werken heeft getoond* 
als de ware God in het vleesch verschenen is , en met den Vader van 
eeuwigheid af heeft bestaan. 



314 

Voor Vitringa kon het geen geheim bleven, dat Röell dit gevoelen 
privatim in de collegiekamer had ontwikkeld. Daarover niet kunnende 
zwijgen , voegde hij aan de Exercüatio in difficüiara lacaprioris Epist. B. 
Paüli ad Corinthios XXII, defendente Wilh. Buiningh, Fran. 1689, vijf 
stellingen toe , kennel\jk , doch niet met name, gerigt tegen Böell , — 
stellingen, ,van welke men zonder ergernis te geven in de Gerefor- 
meerde Kerk nietmogt afwgken" {Theses, a quibus in Ecclesia Bef ormata 
ahsque scandaïo non licet recedere) , luidende : 

1. Filiam, secundam Pertonam S. S Trinitatia, ab aeterno a Patre esse genitum; 
8. Hanc esse primam & praecipnam rationem , quod Secanda illa Persona S, S. Trinitatii 
dicator Filiuê, 

3. Christam Dominnm satisfecisse jattitiae Diviaae pro omnibus electoram peeeaiis. 

4. Ac proinde eos liberare ab omni poenA peccati. 

5. £t per conseqaens etiam a morte temporali, qaalenus illa censetnr esse peceati poena. 

De aangevallene haastte zich tegen 9 Maart 1689 ter verdediging on- 
der z^n praesidium aantekondigen Theses theoïogicae de generatfone FOü 
et morte fidélium, Fran. 1689. Vitringa liet daarop dadelqk Senaats- 
vergadering beleggen en gaf daar in overweging dit dispuut niet te laten 
doorgaan , omdat de uitlegging van het mysterie der generatie , die 
daarin voorkwam , tot dusver in de Kerk niet gehoord was , niet over- 
eenstemde met onze geloofsbelgdenis , noch met de in art. 31 aange- 
haalde confessie van den H. Athanasius. Vitringa achtte Röell's be- 
schouwing over den ligchamelqken dood der geloovigen, als genoegzaam ver- 
geving aanbrengende straf der zonde , ook strgdig met de kerkleer over 
de voldoening. Naar zgne opvatting had de eerste in de Drieëenheid 
den tweede in eigenleken zin gegenereerd, waardoor deze volkomen 
Gods beeld in heerlijkheid' bezat ; de tweede had dus van den eerste de 
goddelgke natuur ontvangen. 

Tegen de stemmen van Huber , Matthaeus Sr. en R^us , liet de 
Senaat niettemin het dispuut dienzelfden dag doorgaan, nadat Röell 
nog nader had verklaard, wat hg onder generatie verstond. 

Voortaan werd het verschil openbaar behandeld , daar Vitringa eerst 
eene Disput, theoh liet verdedigen, qua theses de generatione FUUexPa- 
tre & Morte fideUum temporali , nuper vulgatae , examinantur , Defendente 
Jo. Ant. de Jaussaud , Gastrensi Gallo , Fran. 1689 , waartegen Roell 
weder stelde Diss. theol. de gen, FiUi^ qua suas de ea theses piemus ex- 
plicat et contra CU. V. CampegU Vitringa ol^ectiones d^endit, Fran. 1689. 
Van Vitringa verscheen daarop een EpilogtAS disputationis non ita pridem 
a se haUtae de gen. Filii ^ Fran. 1689 ; gevolgd door Röéll's Diss. theol 
altera de gen. FilU, opposita epOogo Oampegii VUringa^ Fran. 1690. 



315 

Door de vredelievende tusschenkomst der beide andere theologische 
professoren, van der Waeijèn en de Hautecour, werden de wapenen einde- 
lijk door de twistende Coccejanen nedergelegd, nadat de Senaat, op 
grond van art 16 der academiewet, zich de zaak aangetrokken, en 
Röell's regtzinnigheid afhankelijk had gesteld van de onderteekening van 
vyf door genoemde professoren ontworpen artikelen , aldus luidende vol- 
gens de vertaling van v. d. Waegen : 

1. Dat God zy Sen ende Enig in weien. 

2. Dat Ood zy Drie-enig in Personen. 

3. Dat deae Perionen van aUe ewigheyd van elkander ondencheyden z^n, eoo dat de eene 
penoon niet zy de andere. 

4. Dat dese ondencheyding zy de grond yan de byeondere betrekkingen van de drie Per- 
ionen op eUuindcr , gelijk ook van de benamingen , met de welke sy tot onderrigting in de 
H. S. benaamt worden; ende dat die betrekkingen in het Goddelijke te begr^'pen z^n voor 
tUe Hnys-hondinge. 

5. Dat die Persoon , die de Vader is , niet kan ofte heeft konnen sgn die geene die de 
Sdmftnnr Soon noemt ; nogte die Persoon , die 8o<m is , oyt kan of heeft konnen sQn die 
geene die Vader genoemt word ; Gelijk als die , welke Heüige Geest is , ook noyt heeft kon- 
nen z^n die geene, die olte Vader genoemt word ofte Soon, 

Voorts wilde de Senaat aan Vitringa onder 't oog hebben gebragt , dat 
het meer in 't belang van Kerk en academie ware geweest, om 't geen 
op de collegien privatim was behandeld , niet ruchtbaar te maken door 
openbare disputen; zg het ook, dat hq de kerkleer had verdedigd. 

Na aanvankelijke weigering van beiden , nam Böell den 15 Jan. 1691 
het voorstel aan^). Van oordeel, dat van Röell nu niets meer kon 
worden geëischt , verzocht de Senaat aan Ged. Staten om hun zegel aan 
een en ander te hechten. Beide werden nog door Ged. Staten in per- 
soon gehoord. Vitringa gaf toen voor het eerst de verzekering genoegen 
te nemen met het door den Senaat goedgekeurd voorstel van van der 
Waeijen en de Hautecour. 

Overeenkomstig het advies van Curatoren , verleenden Ged. Staten dan 
ook weldra (28 April 1691) hunne goedkeuring , terwgl z\j verder goed- 
vonden : ,tot voorkoming van meerdere verwqderinge en onruste van de 
Kerke in 't toekomende te ordonneren , gelijck geordonneert word by de- 
sen , de Professor Röell , dat hy ^ geduirende desselfs verblgf op onse 
Academie, zqn gevoelen omtrent de eeuwige Generatie van de Soone 



^) Röell schreef daarna oog een Kort en eenvoudig berigt van het versehil over 
de geboorte des Soons , Amst. 1691 ; en Vitringa eeoe Horte verklarinae van het 
Gtlove der algemeene Kercke aengaende de geboorte des Soons^ Fran. 1691. Geiyk« 
(ijdic gaf ?au der Waeijen ook nog een Kort berigt van hetgeen in deie saak was 
voorgeTilIen. 



316 

Gods by monde oft geschrifte niet verder sal leeren off verbreyden on- 
der sijne discipulen of toehoorders , 'tzy in particuliere collegien, pa- 
blijque lessen of praedicatien , ingevolge van sgne gedaane belofte ende 
subscriptie van de vooren gemelde articulen , gel|jck alle Professoren 
Theologiae , Praedicanten , alle kerkelgcke vergaderingen , Kerkenraden, 
dassen en Synoden in onse provincie gelast worden over de Disputen 
tusschen de Professoren Yitringa en Böell geresen ende uytgegeven, 
verdere ondersoek te doen , daerover niet meer te delibereren , veel min 
eenige decisie te formeeren en uit te voeren, maar de selve voortaen 
te laten onaangeroert , en buyten alle deliberatie, alsoowy 't selve voor 
de meeste Ruste en beste van de Kerke en onse Academie , tot voor- 
kominge van scheurii^e in deselve verstaan te behooren ; in vaste hoope, 
dat w|j niet genoodsaakt sullen worden , t^ens de onwillige ende on- 
gehoorsame van onse ordres te moeten procederen*' — enz. 

En het bleek ernst met deze resolutie te wezen , toen nog in het- 
zelfde jaar door Bintje Meilsma, predikant te Boxum, de pen tegen 
Böell was opgevat in een boekske , getiteld : Noadlgdende waerheyê onder- 
steunt ^ goedgekeurd door de classis van Leeuwarden, en uitgegeven bij 
Ant. Luirtsma. De schrijver en drie afgevaardigden der classis ontvin- 
gen in de vergadering van het collegie eene geduchte schrobbering, 
gepaard met den last aan den uitgever om alle onverkochte exx. staande 
de vergadering overtegeven , en de overigen te doen ophalen (G. R 
30 Od. 1691). Op het berigt van den B. M., dat de Franeker boek- 
verkooper Hanso Hagenaer een herdruk gereed had van BöelPs disser- 
tatie de aetema generatume Füü et morte fideUum , gelastten Ged. Staten 
den 23 Sept 1692 een deurwaarder om zich dadelijk derwaarts te be- 
geven ten den Boeckvercoper Hs^enaer voornoemt met alle de exem- 
plaren van de gemelte dissertatie tegens morgen voor negen u^'ren hier 
op 't collegie te brengen.^' 

Dat prof. Bhenferd intusschen nog anoniem over een der geschilpun- 
ten schreef, hebben w\j (boven ^ blz. 304) reeds vermeld. 

BöelFs overige ketterqen geraakten door den twist over de generatie 
des Zoons wat op den achtergrondden het zou ons te vervoeren, als die 
hier ook op het tapüt moesten worden gebragt -^ Werd alzoo in Fries- 
land het stilzwijgen door de overheid gehandhaafd , in Utrecht , Zuid- 
holland en elders spraken Synoden en dassen het anathema over 's mans 
gevoelens uit ; men ging voort hem te verketteren, tot diep in de vol- 
gende eeuw. 

Böell ging dan te Franeker onbelemmerd voort in de aangegevene 
rigting te onderw^*zen , ofschoon misschien wat meer bedekt en voor- 



817 

zichtig. Hq had daarbtj redenen genoeg over een gewenschten bijval 
zich te kunnen verheugen en z^jn naam als scherpzinnig geleerde b\j 
yriend en vgand te vestigen en te behouden. 

Van de disputen onder Röell gehouden vinden w\j voorts nog vermeld: 
Dtes. pMos. de ment%8 existenHa ; ExercUL theoh UI ad 1 Thm. 1:5^ 
Fran. 1692 ; De vaticinio SMico (resp. Chr. G. Offerhaus) 1695 ; Be typico 
Altakand cof^ugio (resp. M. Bagosi) 1697 ; Dies. metaph. theol. II depris 
ma verüate^ exMbem certarum Dei attribtUarum naiura et revelatUme no* 
torum, legUimam cum Primo vero cannexionem (resp. F. Soos) 1698 ; de clave 
eogtMmis (resp. Joh. Schram) 1698 ; De regno Dei (resp. Abr. Pungeler) 
1699 ; Dies. phüos. de theol. naturaU duae ; de ideis innatis una , Gerardi 
de Vries diatribae opposita , 1700 ; Diss. ethica , in Myij/Aoyivvixóy amoris 
OrisH et Christia^imm ^ ad Joh. XTTT, 34,35 (resp. P. Goüngqosi) 1700 

Abr. Pungder wgdde in 1700 en 1701 drie Verhandelingen aan eene 
Ifwestigatio mysterU creationis primae , verdedigd onder van der Waegen, 
Yitringa en Röell, onder ieder hunner nameljgk eene; op die onder Yi- 
tringa promoveerde hy to t Theol. Doctor. Jac. Gordon hield in 1702 on- 
der Roell een dispuut De scriptoris Epist, ad Ephesios nomine et divino 
munere. 

Onder Röell promoveerden na Duker in de philosophie slechts twee 
zgner leerlingen , nl. Aesch. Saagmans en Fr. Henr. Gulichius, beide 
op 15 Oct 1694 , de eerste op eene Diss. de duibitatione , de tweede op 
eene de veritatis criterio. Men hebbe zich over dit getal trouwens niet 
in het nadeel van den hoogleeraar te verwonderen, want in al den tgd 
waarin hij te Franeker stond , verwierven maar drie theologanten het 
doctoraat, één onder v. d. Waeqen, één onder Yitringa en één onder 
de Hautecour. 

De regeering toonde het bezit van Röell voor hare academie op prqs te 
stellen , door zijn inkomen met 100 zilveren dukatons te verhoogen, bij 
gelegenheid dat Yitringa , na andermaal voor Utrecht bedankt te heb- 
ben, een tractement van ƒ2000 kreeg (ff. B. 28 Julg 1702). Of men 
misschien vreesde ^ dat de Utrechtenaren hunne keuze nu wel eens op 
Röell konden laten vallen? Dan werd die vrees al spoedig bewaarheid. 
Den 22 Sept 1704 beklom Röell daar den katheder, sprekende de Theo- 
logia et Theohgiae St^ranaturalis praO' naturtUi praestantia , Traj. 1704. 

O&choon de overheid hem gaarne haren steun bood , had hg over 
't algemeen op deze nieuwe standplaats meer van zgne tegenstanders te 
lijden, dan te Franeker. 

Behalve eene Disput, de sanctitate Dei et hominis , Ultraj. 1706 , en we- 
tenschappelgke verhandelingen ter inleiding van werken van Abr.Gulichius, 



818 

Ant. Bouze , en Tzatmar Nemethi , schreef bg nog een CommetUarm in 
princ^pium Epist. PauU ad Ephesios , Traj. 1715. 

Röell overleed den 12 Julij 1718 te Amsterdam , werwaarts hg zich, 
in weerwil zgner eigene ongesteldheid , had begeven wegens het over- 
laden van een naastbestaande. 

Van z\jn wetenschappelijken arbeid zagen een drietal opera posthuma 
het licht , te weten : Eaplicatio catecheseos Heideïbergensis , Tnj. 1728 : 
Oommentt. in Ep. ad Ephesios pars aUera; et Brem Ep. ad Colos" 
senses ezegesis^ Traj. 1731 ; Exegesis in PsalmumLXXXIX^DuishAlZl. 

Comelia Bailli , van Amsterdam , zgne echtvriendin van af October 
1687, overleefde hem met zes van hunne negen kinderen, van welke 
twee zonen met eere ieder een professoraat te Deventer hebben bekleed. 

Brevis kUioria vUae et seriptorum HermoHni JUxandri RoeU, in de Bikl, Bremeutu 
C1.U, 707-723; C. Burman, 306—812; Vriemoet, 66Ö-671 ; Add. 14; GU•i^ls,m,189- 
197 ; IJpeij. System, Qodgel. 215—226; IJpey en Bermont, II, 542-567; Biest Lorgioa 
180 -1»4; Le aerc, Bibliothè^e Univ. IfiST. T. VI, 422-608; VII. 499-502; Joh. tm' 
der Waeyen, Kort beriffi nopent het geene eo by de Eooge Begeeringe en Heeren CureUorn 
wtitegaadert Rector en Senatue der Academie tot Franeker gedaan , aU eldert tooryevalk* 
is, in de saakc van geschil over de Generatie des Soons Gods, tusschen de Eeeren Vitrin^ 
en BöeU, Fran. 169 L (gepat nit het Diarium Senatus, 111, 128, 124, 145—167); H. J.E.ru 
Hoorn, Disqnisitio hist. dogmat. exponens Böeüii litem de aeiema generatione Fiiü Dei a 
Patre, Traj. a/Rh. 1866 ; van Heel, Campegius Vitringa als godgeleerde heschontod, 92-97' 



Johannes Regius. Terwgl de benoeming van een derden Prof. 
Philos. in den zomer van 1685 werd voorbereid , kwam Tobias Andreae 
te overlijden , weshalve den 13 Junfl d. j. twee drietallen werden opge 
maakt. Uit het eerste is — gelijk wy zagen — Röell benoemd , uit het 
tweede Joh. Regius, predikant te Stavenisse, die met Jac Oldenborgh, 
pred. te Emden , en prof. Nuberius van Harderwijk , daarop als de 
tweede geplaatst was. Een tractement van ƒ750 werd hem to^elegd. 

Geboren den 15 Nov. 1656 op het foii; Frederik Hendrik , in Staats- 
Braband, waar zqn vader het predikambt bediende, in 1676 te Utrecht 
in de philosophie gepromoveerd , door de classis van Edam in 1676 tot 
den predikdienst toegelaten, was h\i ten jare 1679 de herderen leeraar 
der gemeente Batenburg geworden , en van daar in 1681 naar Stave- 
nisse vertrokken. 

De leerling van Ger. de Vries *) had den moed te midden van zoovele 



1) Vriemoet ontleende aan Burman, Traj, Erud. 53, dat onze Regius zich aan de 
zijde van de Vries schaarde in diens twist met Pr. Burman »de natura mentis hu- 



319 

Cartesianen als vertegenwoordiger der Aristotelische rigting in Franeker 
optetreden , en aanvaardde mitsdien zgn professoraat den 17 Jung 1686, 
sprekende de mtihodo pJnlasophandi (Fran. 1686). Dat hg al dadelijk in 
den twist over het gezag der rede tegen Röell en Duker eene lans brak, 
is boven reeds aangestipt Tegen den Duisburgschen theoloog Henr. 
HnMus rigtte hg eene Diss, de modo percipiendi 8. Scripturae divinUatem, 
Fran. 1688. 

Hoewel het onzen Begius niet aan kimde , gaven en gver ontbrak , 
was het hem toch niet mogelgk, et cui hoc fuisset Herculi? — zegt 
Vriemoet teregt — eenigen opgang met zjjne verouderde rigting te 
maken. Mag men dus aannemen , dat hg slechts weinige leerlingen 
kan hebben geteld; het Iaat zich daarbg tevens gereedelgk verklaren , 
dat B^us daarom ook een ander vak, namelgk de geneeskunst , ging 
beoefenen. Na door den Senaat honoris causa tot Med. Doet te zgn be- 
vorderd (9 Jung 1696), wgdde onze hoogleeraar zich dan ook aan de 
geneeskondige praktgk. 

De wgsgeerige studiën bleven niettemin zgne voorliefde deelachtig , 
zoo als men kan afleiden uit het ter perse gaan van zijne drie handlei- 
dingen : LtstUutionum hgicanm epUome , Fran. 1705 ; InstittUionum ethica- 
rtm eonypendium , Fran. 1708 ; en Principia phUosophiae iheoreticae , Fran. 
171 P). Met zgn ambtgenoot Andala begon hg in 1712 een pen- 
nestrgd over het metaphysisch onderwerp , de modo concipiendi depen- 
dentiam actionum creaturarum a Deo, die van weerszgden reeds een 
tweetal verhandelingen of disputen had uitgelokt , toen hun van hooger 
hand het stilzwggen werd opgelegd. De door Vriemoet aangewezen bron, 
waaruit men de geschiedenis van dit tv^istgeschrgf kan leeren kennen , 
stond ons niet ten dienste ^). Wij vermoeden echter, dat het door hem 
vennelde boekske van Begius, getiteld Metaphysica repwrgata , cum Trac- 
tatu gemno , de providentia Dei recdi , et de LibertaU divina in agendo ad 
extra, et creahirarum in existendo contingentia ^ Fran. 1715, daarmede 
in verband staat — In 1718 en 1719 voerden zg virederom de pen tegen 
elkander. Begius' dissertatie de Cartesio Spinosae praeïucente , werd door 
Andala begroet met een AUogtmm amicum et sincerum ad cl. GoUegam 

manae et coDgenitae Titiositatis in infantibus", en in 1669 geschreven heeft : Vindi- 
ciae narratorit confutati, quibus argumenta a Clar, de Vries pro novitate et a6- 
turditate dogmatU de infanttbus in utero matrum actu peccantibus ete, confirmantur. 
len ex. Tan dit geschrift bevindt zich o. a. in de boekery der Remonstrantsche Kerk- 
te Amsterdani. 

1) Hiervan bestaat eene Nederd. vertaling: Beginselen der beschouwende philo- 
sophiey Rott. 1714, en Amst. 1735. 

2) Wilh. Vaiiy S. S. Th. Stud., Pietas avunculo suo honorando lo. Regio — 
exhibila in maturanda editione eius Moderaminis'inculpatae tutelae^ Qic. Amst.1713. 



320 

antagomstam , waarop de eerste zgn Cartesma verw Spinosiami architectus 
schreef, misschien een dispuut Van Andala's zgde volgde nog eene 
Diap. physica , qtM representcUur Cartesius vertês Spinosismi everaor ei phy- 
sicae experimefüalis archUectua (Def. Georg. Szoboszlai , 1719). 

Dat Regius niet geheel zonder leerlingen bleef , getuigen onder ande- 
ren een paar disputen , welke w\j als in 1713 onder zgn praesidium ge- 
houden vonden vermeld , nl. die van G. Barbe , de mente hwnana , en 
van W. Scholten, de agua. 

In het begin van zgn hoogleeraarsambt , den L Sept 1687, bevorderde 
h\i Jac. Romans, van Middelburg, tot Philos. Dr. , nadat deze had ver- 
dedigd eene Diaa. de aubtüibua oorporum effluma; den 27 Jung 1715 pro- 
moveerde onder hem Petr. van Eys , op eene Diqmt. de PUxtone Moaaür 
santé. Deze twee zullen de eenigen niet zijn geweest 

Voor de eerste maal in 1698 als R. M. optredende, hield h^ eene 
Oratio de homine automatico ; aftredende sprak hg in 1699 de vera tnenUs 
cum corpore unione (Fran. 1703). Zijne rectorale oratie in 1709 handelde 
de aapientia imaginaria^ die van 1719 de 8. Scriptura , rerum naiuraUum 
optima , certiaaima , fidiaaima , magiatra ; in 1725 voor de vierde maal de 
scepters opvattende , sprak hij pro Sc^ticiamo. Zgne vgfde rectorale 
rede , die , misschien jammer genoeg , niet is uitgegeven , was gewijd aan 
de geschiedenis en de lotgevallen der Franeker academie van 1685 tot 
1735 ; alzoo gedurende zgn professoraat 

Vgf maal was hg dus Rector der hoogeschool , een voorr^t , te zeld- 
zaam om niet vereeuwigd te worden in een Zeegesang ter eeren van — 
Joh. Begiua — aia ayn Ed. — voor de vg/de reya tot B. M. — wierd in- 
geweydt (door Jac. Tieboel , Fran, 1734 , in plano), en in Eerehloemen ge- 
atrooyt ter eeren van . . . J. Begiua , door Dan. Bacot (Ibid. 1734, in plano). 

Als twee en tachtig-jarig grijsaard overleed de waardige, bg zijne 
ambtgenooten zeer geachte , man den 9 Sept. 1738. Had hg de Aris- 
totelische rigting door de Cartesiaansche zien verdringen , hg beleefde 
dus ook nog den tgd , waarin deze philosophie voor de Newtoniaanscbe 
begon plaats te maken. 

In 17^8 was hem zgne levensgezellin Comelia Stamper, geboortig ?an 
Scherpenisse , reeds ontvallen. Uit hun 33-jarig huwelijk sproten negen 
kinderen, van welke den vader vier overleefden. 

Vricmoet, 672-677; Glwius, III, 159—161. De Orat. fimebris , door prot du Bois gc- 
honden, in Hb door Vriemoet geraadpleegd , bleef onnitgegeTen. 

Cornelius van Eek. Noodt was naauwelgks vertrokken, toen 
den 8 Febr. 1684 in zgne plaats werden aanbevolen Jodocus van Gesseler, 



821 

Hemrich von Cocceji en Joh. Tesmarus , hoogleeraren te Harderwük , 
Heidelberg en Marburg. Vruchteloos was de benoeming van den tweede 
op /1200 tractement Blgkens eene Resol. van Ged. Staten van dien 
dag, was dit den 3 Mei dv. reeds bekend, en toch wachtte men een 
geheel jaar , eer het benoemingswerk werd hervat. Pittenius , Gom. van 
Eek* en Paulus van Ghemmenich , drie advocaten , de eerste by den 
Hove van Holland , de tweede te Tiel , de derde te Franeker ^ , waren 
de aanbevolenen , uit welke van Eek den 11 Sept 1685 zich op ƒ1000 
tractement zag benoemd. 

Zgne ouders waren Lambertus van Eek , burgemeester van Tiel , 
momboir van Gelder en 't graafschap Zutphen, en Gqsberta Croezen van 
Asch. Te Arnhem den 28 Oct. 1662 geboren , te Tiel aan de Latgnsche 
school opgeleid , terw^'l J. van Aelhuysen <) daar rector was , bezocht van 
Eek aan de Utrechtsche en de Leidsche academie de scholen van Grae- 
Tins , Jac Gronovius , Joh. Voet ') en Böckelmann. In zgn twintigste 
levensjaar promoveerde hq te Leiden in de regten (18 Jun\j 1682) , op 
eene IHss. de septem datknatis legibttó Pandectarum , aivccrudbus ICtorum. 

De invloed van den grietman Tjaard van Aylva, aan wien onze van 
Eek door zgne leermeesters waarschgnljgk was aanbevolen , baande hem 
den weg naar den katheder van Noodt. 

Hij aanvaardde dien den 17 Junq 1686 met eene Oratio de praestmtia 
et necessUate juris cwüis Bamani *). Dat h\j waardig gekeurd werd om een 
Noodt optevolgen en plaats te nemen naast Huber en Schelkens , bewast 
wel, dat men groote verwachtingen van den 24-jarigen van Eek koes- 
terde. En dat dit werkeljgk het geval was , lezen wq in de dichtregelen 
van Godefr. van Bodeck, Nob. Oelrus, geplaatst achter de genoemde 
inangureele oratie. 

Nootias hic docait, docet bic praedurna Hnbenis, 

Oraclaxn patrii , parsqne aliquando , forl 
Ast etiam est aliqnid , genio praeeunte capillos , 

Prineipibus dndam perplacuiase yiris. 



i) 0?er van Ghemmenich , door Huber ffeprezen als »advocatum doctrina et in- 
geoio nuUi secundnm" leie men Gab. de Wal, ann. p. 167, UO. 

^ 0?er van Aelhuysen vgl. men Peerlkamp, De poé'tis Latinis Nederlandiarum, 
434-436. 

3) Onder desen hield hy eene Disput. Jur. de motte, L. B. 1681. 

^) Qaod quidem argumentum -;- zeide hij, p. 11 - aut omnia me fallunt, bac 
infesta Themidi nostrae tempestate, qua lejgum Romanarum majestas, tot criminatlo- 
nibos laesa , tot proscissa calumnits, si minus ruinam ac interitum minari , at mul- 
tom certe de pristmo nitore suo remisisse videri possit , nunquam. satis commendatur. 

DL IL 21 



322 

Voetios hoc magnui , vel GneTiai axgiiat iagens , 

"Ei Booeehnaimi viTide iama tai, 
Indieet id, quo sese Ajnhemia jactat «lamno, 

Oelriaci tecnm RyckiuB Orbis honos. 
Qaid? nifi bis meriti parcai laudator honoris, 

GronoTiof geninm luipicit esse tnnm. 

Hoe hq weldra tegen Huber moest optreden, toen deze eene thesis 
liet verdedigen , die tegen de academische jurisdictie scheen gerigt , is 
yroeger reeds uitvoerig genoeg door ons behandeld d, 356). Sommigen 
hebben hem er eene grieve van gemaakt , dat hq , zooveel jonger dan 
Huber , dezen zoo vinnig ontmoette. De zaak werd echter door beide 
^ partqen met groote animositeit behandeld. Van Eek trad ook niet uit 
eigen beweging tegen Huber op , maar het stellen van een verweer- 
schrift wafl hem door den Senaat opgedragen. Als lid der juridische 
faculteit kon hq zich daaraan moeqelqk onttrekken , en wq zouden hem 
liever prqzen wegens zqn moed en zqne zelfstandigheid in het beteugelen 
van Huber's zucht tot overheerschen, dan zulks te laken, alleen omdat 
hq jonger was. 

Tenzelfden jare bestreed hq ook in den vorm eener Episióla ad awi- 
cum hetgeen Huber over de ouders van Justinianus had geschreven in 
de Praefatio der Positiones Juridico-Theologicae ^ die pas het licht 
hadden gezien. Van Eek vestigde weldra zqn naam in de geleerde we- 
reld met de bekende Principia juris civüis secundum ordinem Digestonm 
m iAsum damesêioarum coUegiorum vulgata. Fran. 1689 , 2 tom. 

Welk een duurzame bqval dezen arbeid teh deel viel^ kan men af- 
leiden uit de talrqke herdrukken, nl. in 1694, 1697, 1713, 1724, 
1756 en 1784. ,Was die Eckische Pandecten besonders haben , bestehet 
darinnen — • zegt Nettelbladt , — dass 1«> der Titel de origine iuris vid 
weitl&uftiger abgehandelt worden , als von anderen vor ihm geschehen 
war; 2» das römische Recht darinnen ganz rein , ohne Einmischung 
irgend eines andem Bechtes, abgehandelt worden; 3^ dieselben sehr, 
dass man so redet, Textualisch sind, indem sich Eek besonders bemühet 
hat, den Inhalt des Textes iedes Titels der Pandecten in diesem Lehr- 
buche kurz vor Augen zu legen". Huber bragt den bewerker zel& zijn 
onverdeelden lof O- 

Van Eek beoefende ook de Latqnsche dichtkunst. Van zqne ver- 



1) Plura nos heic de historia juris, post tot hominum doctissimorum commeiiu- 
rios non collocabimus, praesertim postquam id actum diligentissime et copiosissiffle 
a Viro Cl. Goraelto Tan EÏck, jaris in hac Academia dignissimo Antecessore, qai bre- 
Tissime et nitidissime ad h. t, exhibuit, quae aliunde multo labore quaereoda raisseot 
PraeUet, jurit civiliit ad Tit, de origine jurii^ in Qne (ed. Le Plat, II, 16)4 



323 

strooide Carmma, die, volgens Vriemoet, talrgk zfln, ontmoeten wfl 
eene Ete^ia op de oratie van Perizonius over de troonsbestijging van 
Willem m , en een Epigramma in Panegyricum Jo. Scbotani, b\j dezelfde 
gelegenheid. Paulus van Ghemmenich , dezelfde , die met hem naar het 
professoraat had gedongen , moet van Eck's poëzie ergens ongunstig 
beoordeeld en daardoor aanleiding gegeven hebben ^) tot des hoogleeraars 
JuOa mdifffèoHo edita contra jpoesm et crisin mepti et temerarii versifica" 
fom ad vvndkcmdum carmen vMvum pro successu et progressu eci^edUionis 
AngUeanae vulgatum et imustissmis calumnüs traductum , Fran. 1689* 

Bij z^n optreden als B. M. in 1692 hield van Eek eene Oratio de vUa, 
morihus et stitdüs M. Antistn Laheonis et c. AUeii Oapitonis ; b\j de over- 
dragt ten volgenden jare hield hfl de Oratio (prima) de studio poetices 
w^jungendo cim studio juris Bomani. 

Ruim eene maand later te Utrecht beroepen , vertrok hg derwaarts 
en hield den 11 Sept 1693 aldaar zijjne intreérede de ratione studU juris 
rede instuendi. Weldra maakte h\j een onuitgegeven werk zgns leer- 
meesters voor de pers gereed , nl. J. F. Bockelmanni tractatus posthu- 
mus de differentüs iuris civüis, canonioi et hodiemij add. praejationedeusu 
et abttsu iuris canonici et Jiodiemi in institutione academica , Traj. 1694 ; 
Toorts verrgkte hij de literatuur over het leenregt door de uitgave van 
drie Hss, , te weten : Ouil. FomerH et Ant. Contü tractatus de feudis , et 
Ekmenta iuris feudalis Fr. Hottomanni^ Traj. 1694. Zeer gewaardeerd 
werden zgne Theses juris controversi , sec. ordinem Digestorum , die haren 
oorsprong aan zqne dispuutcoUegien ontleenden , in 1700 — volgens 
Vriemoet — voor de derde maal het licht zagen , en in 1759 en 1776 
te Leiden een herdruk beleefden. Driemalen bekleedde h\j te Utrecht 
het rectoraat, in 1695, 1704 en 1716 2). 

Na den dood van den Leidschen hoogleeraar Joh. Voet scheen de 
vrees niet ongegrond te ztjn , dat van Eek tot diens opvolger zoude ge- 
kozen worden. Om dit te voorkomen , verleende men hem te Utrecht , 
met verhooging van zgn inkomen , den titel Prof. juris hodiemi. 

Burman verzekert , dat van Eek bg voortduring met groeten lof heeft 
onderwezen en zich daarbg over een groot aantal leerlingen mogt ver- 
heugen. Van zoovelen, die mede door van Eek zijn gevormd, verdienen 

1) Onder de Carmina miscellanea ?an è Ghemmeoich , door Sande verzameld , 
Leo?. 1746, vindt men een Propempticum auguttissimae Auriaci expeditioni in 
Angliam dicatim, GIq. 13. G. LXXXVIil, p. 162—165, maar hierin is nieU beleedi- 
^ends voor van Eek te vinden. 

^ In 1696 hield hij bij zijn aftreden de Oratio altera de studio poeticet eonjun- 
Qtndoam êtudio juris Romani; in t717 eene Oratio de religione et pietate veterum 



S24 

Ck>nL van B^nkershoek, P. de TooUieu, W. Best en A. F. Brrinus 
niet onvermeld te blgven. Aan zgne voorspraak had de eerstgenoemde 
de vervulling van den wensch te danken om van de theologie in de 
regten te mogen overgaan. En het pleit voor de degelijke geleerdheid 
van V. Eck| dat deze groote leerling der Franeker academie in latere 
jaren hem altoos hoog waardeerde. De Toullieu verdedigde te Franeker 
onder zgne leiding in 1692 eene verhandeling de jure m^starum ; en te 
Utrecht, over het zelfde onderwerp weldra een tweede stuk. Willem 
Best , later hoogleeraar te Harderwgk , prees onzen v. Eek , als iemand, 
qui eruditione rarissima sui venerationem , humanitate vero prorsus 
egregia amorem sui omnibus incutit {Ratio emendandi leges , Traj. 1707| 
C. 21, § 4); Bivinus , hoogleeraar te Wittenberg (geprom. te Utrecht in 
1731) , noemde hem praeceptorem suum nunquam sine debita gratissimi 
animi testificatione commemorandum (Juri^. Oampend. Wittenb. 1753, 
8. 7 , gedt. d. Nettelbladt). 

Van Eek was sedert 1696 gehuwd met Catharina Witte of de Wit 
(Catharina Wittia). Uit dezen echt , die •— in welk opzigt wordt door 
Burman verzwegen — ongelukkig zou zgn geweest, sproten twee jon- 
gens, Lambertus en Hendrik, die reeds overleden waren, toen hun 
vader den 26 Oct 1732 in 70-jarigen ouderdom ten grave daalde. 

a Baman, 90—98 ; Leöem und Schriften dei ComeUui va» £ei, in Daiu Nettelbltdt'i 
HaUiieke Beytrage zu der jurUtUeken Oelehrten Ritiarie, HaUe 1755, I, 855—876 ; Viie- 
moet, 678—681 , tdd. 14 ; O. W. Star Nnman, Com, va» B^nkerehoek, gff» ieven en ^ 
geeehrifie» ; 



Henricus Philiponeus de Hautecour, eigenlgk Henri 
Philipon, Sieur de Hautecour, door de opheffing der academie 
te Saumur (Jan. 1685) niet slechts van zqn ambt als hoogleeraar inde 
theologie aldaar beroofd, maar na de herroeping van het edict van 
Nantes (17 Oct dv.) genoodzaakt z\jn geboortegrond te verlaten , kwam 
den 7 Febr. 1686 na vele wederwaardigheden met zgn gezin te Am- 
sterdam , waar hg zich voorloopig vestigde. 

In Frankrgk had hg een goeden naam, die door talrgke réfugiés her- 
waarts overgebragt en verbreid werd; daarbg liet hg zelf, too dikwijls 
hg hier of daar den kansel beklom of met wetenschappelgke Neder- 
landers in aanraking kwam , een gunstigen indruk na. Zoo ook inj 
Friesland: ubique in omnium oculos ingessit dignitatem gravitatemque 
suam — zeide Yitringa — cum pare prudentia & humanitate sociatom. 
Hoc tempore mihi primo innotuit, k vidi in ipso exemplum quod pro* 



825 

babam; sed quod plans erat, vindicavit sibi judidum ft affectum cele* 
berrimi collegae nostri Waegeni, rot; /«aica^fTot; , Seren, Principi Casiimro 
i sanctioribns conisiliis. — Aan den invloed van van der Wae^jen bg 
den Stadhoader is veelligt het boven (biz. 310) reeds vermelde besluit 
van Ged. Staten , van 21 Mei 1686 , om nog twee theologische hoog- 
leeraren aantestellen , z\jn oorsprong verschuldigd. Curatoren zullen 
wel een vrenk hebben ontvangen om de Hautecour op de voordragt te 
plaatsen. Dat men door een uitgeweken hoogleeraar van naam réfugiés 
hoopte te trekken, ligt voor de hand. Zonder Röell te kwetsen, die 
reeds tot e^ctraordinarius was benoemd, kon inmiddels geen ander or- 
dinarius worden aangesteld. Van daar dat deze, nog vóór zgne inau- 
garatie , ook tot gewoon hoogleeraar werd bevorderd , ten dage waarop 
de Hautecour met algemeene stemmen van Stadhouder en Gedep. zich 
in denzelfden rang zag geplaatst {31 Mei 1686). Drie dagen te voren 
was onze réfugié tot predikant te Deventer beroepen ; twaalf dagen la- 
ter viel hem het beroep naar Middelburg ten deel. Van deze drie aan- 
biedingen koos h\j den katheder. 

Uit een oud en adelp geslacht den 5 Sept. 1646 te Duché, in Neder- 
Nonnandie, geboren, bezocht h^* sedert zgn negende levensjaar het 
gymnasium te Saumur , waar de Graecus Tanaquillus Faber , die ook 
eens voor een leerstoel te Franeker in aanmerking kwam (boven, blz. 
249) een groeten invloed op de studiën van den jongeling heeft uitge- 
oefend. In 1662 terzelfder plaatse aan de academie gekomen, wgdde de 
Hautecour , die voor de theologie bestemd was O, zich eerst aan de wqs- 
begeerte, en zulks onder de elkander opvolgende professoren Gaussin 
en Druet Met deze studiën ging hg , ook na in 1664 tot A. L. M. 
bevorderd te z^n, voort, hiertoe vooral geleid door den omgang met 
Bob. Chouet, Philos. prof. aldaar sedert 1665. Eene ziekte van dezen 
vriend , diens terugkeer naar Genève , en de vacature hierdoor ontstaan, 
openden hem de gelegenheid om tgdel^jk de coU^en in de theoretische 
en practische philosophie te leiden. Vrg zeker zou hg Chouet's opvol- 
ger zgn geworden , zoo hg niet vast besloten ware geweest om zich te 
houden aan de theologie, wier boefening hem reeds boeide. Met de 
openbare verdediging eener Dies. de fide , die van één uur 's middags 
tot den avond duurde — singulari illius Almae more — besloot de Hau- 
tecour zijne academieloopbaan. Ter wille van den najjver of de gevoe- 

1) ... raro inter homines Dostri ordinis in bisce oris Divinae ProTidentiae be- 
aeficio, sed freqoeDtiori in Gallus, ubi Nobiles Domus inter ipsos Protestantes , ad 
honeslandam Religionem & suum in eam affectum ac zelum testificandum, e prole 
soa solitae fuerunt aliquem ad sacra destinare. Vitringa, Orat. fm. 12, 13. Vgl. 
hierbij Koenen, Getch. der Framehe vluchtelingen in Nederland, 167—- 169. 



326 

ligheid der Boomscbgezinden , dongen Protestanteche theologen daai 
destijds niet naar den doctoralen graad. Twee jaren later vond hg een 
vasten werkkring in het predikambt te Saumur, hetwelk den 22 Nov. 
1671 door hem is aanvaard, na een vooraf gegaan Synodaal examen. 
Spoedig volgde nu ook zgne echt^ereeniging met Helena Perroteau, 
dochter van een advocaat te Parys. Het hoogleeraarsambt te Saumur, 
hem den 18 Maart 1677 opgedragen , bekleedde hg met toenemenden 
roem , totdat de bovenvermelde omstandigheden zgn werkkring afbraken. 
Boven velen verkreeg hg — dank zij den invloed van verwanten en 
vrienden — by eene speciale vergunning des Eonings het voorregt om 
zgne vaste goederen te gelde te mogen maken, de overigen te ver- 
voeren, en alzoo zgn fortuin te redden. 

De redevoering, waarmede hg den 17 Jung 16S6 zijne taak te Fra- 
neker aanvaardde , handelde de vera raiione ardinis decretorum diüimorum, 
de sahUe generis humani. Wat de Acta Senatus niet vermelden, maar 
door Vitringa wordt medegedeeld , is zgne bevordering tot Theol. Doet, 
tegelgk met Böell , eenige dagen later. 

Kon het wel anders, dan dat hg als hoogleeraar aan eene Neder- 
landsche hoogeschool zich in de eerste plaats op de hoogte moest bren- 
gen van het Goccejaansche stelsel en de daarmede zamenhangende be- 
twiste vraagpunten ? Dit deed hg , met de uitkomst , dat de verschillen 
zich , naar zijne opvatting , dikwerf om een woordenspel bewogen en 
door voor- en tegeningenomenheid werden gevoed, dat er echter op het 
punt van belijdenis in 't algemeen eene bevredigende eenstemmigheid 
heerschte, die men met hart en ziel op doeltreffende wgze moest trach- 
ten te bevorderen. 

Daar Sepp integendeel uit de titels der dissertatien van onzen hoog- 
leeraar afleidde , dat deze een vreemdeling was in de godgeleerde vra- 
gen, die toen hier te lande de meeste belangstelling trokken, is het wel 
noodig onze mededeeling met de woorden van Vitringa te staven: 
Postquam in hasce nostras venisset regiones et stabilem obtinuisset 
sedem, & vero tum propius recognosceret dissidia sententiarum, quae 
turn maxime vigebant inter Doctores Ecclesiarum Belgicarum de Doc- 
trina & hypothesibus Cl. Cocceji, protinus se diligenter applicuit ad 
magni hujus Viri Libros revolvendos & pro usu necessario perlegendos , 
ut de momentis controversiarum , quae inter fratres agitabantur, non ei 
affectu & clamoribus dissentientium , sed ex ipsis fontibus per se ipse 
prudens judicaret. Quod cum studiose egisset, ipse aperte & absque 
ambagibus , clarissime se perspexisse affirmavit, nullum bic esse dissen- 
sum in summa sive fundamento Fidei ; sed in methodo docendi. Doe- 



327 

trinam , si basin Sb fundamentum spectes , ubique eandem ; modum et 
methodam ejus tractandae discrepare, laudare etiam acamen & perspi- 
caciam Cocceji, tanquam Interpretis Divinarum Literarum singularis 
ingenii & meriti. Et tarnen nolim dissimulare , illum propensiore 
foisse affectu in eas partes, quae hypotheses quasdam, & inter has 
praecipue de Naiwra é genuino aapectu Foederis SinaUici, sive Oeconomiae 
LegaUs , & methodum interpretandi , qua prophetiae aliquae Y. T. abs- 
que necessitate transferuntur ad singularia Fata & Eventus Ecclesiae 
Novi Foederis , quam Doctus ille Vir sequutus est , vel minus probant, 
Tel etiam improbant; sictamen ut pro peritiasua4ib ingenii moderatione 
in aliis multis lucem sibi oblatam non spemeret , quin lubens gratusque 
suis locis admitteret. Gaetera palam professus est, ut modo praefabar, 
judidumque hoc suum in Cammentarüs Titae suae plane ac diserte con- 
signavit ; esse in his quae inter fratres disptdaniur , logomachiae plures , 
affedumn dissidia muUa , uU tomen in renm dt fidei summa omnimodus re- 
perüur consensus. Interea pacem Ecclesiae scindendam non esse;sed mature 
ineundas vias pacis , dt monendos diversa sentientes, tU méUora edocti 
ab inapio desistant. — Et tarnen ipse ubique ingenuus &, sui judicii , in 
Doctrina de QrcAia & ratione aulpae prvaii peccati ad posteros trandaiat 
probabat maxime sententias Theologorum Salmuriensium , Decessorum 
suorum & Josuae Placaei , etc. ^) 

Van eene verzoenende gezindheid gaf hg zelf al spoedig een bewqs 
gedurende de twisten tusschen Vitringa en Röell , geljjk wg boven reeds 
hebben gezien. 

Op philosophisch gebied was zgne rigting tameljjk vrijzinnig. Hoc ha- 
buissesibi persuasum (sive suis sive alterius verbis dicit) in rebus fidei ac 
Theologicis a novarum opinionum pruritu abstinendum, ne quid detri- 
ment! capiat, vel fides, vel pax, vel veritas Christiana; atveroinrebus 
naturae ac Philosophicis & humanioribus literis, ubi in nuUius verba 
juratur, & citra pacis, vel salutis vel pietatis dispendium in utramque 
licet ire partem , jn^orem esse concessam tum sentièndi tum loquendi 
libertatem. 

Wat zgne academische werkzaamheden betreft, ontmoeten wg hem 
reeds den 9 Sept 1686 met van der Waegen en Vitringa ter vergade- 
ring van Ged. Staten, om te bevorderen, dat er middelen werden aan- 
gewezen , waarmede een «goed getal Franse proponenten" kon worden 
onderhouden of gesteund. Het gevolg hiervan was , dat weldra op hoog 
bevel ysodanige personen als haer sullen aengeven voor franse gevluchte 



1) Orai. fun. 50—53. 



S28 

gereformeerde proponenten" door de professoren in de theologie, de lette- 
ren en philosophie te Franeker werden geëxamineerd. Men bevond dat 
er toen reeds vijftien waren. 

Volgens Yitringa's verzekering vonden de coll^en van de Hauteoour 
veel bijval. Natuurligk trof men daar de réfugiés aan, zoo vele of wei- 
nige als zich te Franeker ophielden , en onder deze uitstekende pe^ 
sonen, die later in ons land, in Pruissen en Engeland, met eere het 
Evangelie hebben verkondigd. 

Commentaren op Leviticus , Jesaja en Marcus , verhandelingen over 
Messiaansche voorspellingen en het Genadeverbond , door hem voor de 
pers bewerkt, hebben het licht niet gezien. Men kent van hem slechts 
eenige disputatien , o. a. Be mysterio pietatis ad 1 Tim. lU^ 16 (Fran. 
1687); M oracuhm, Qenes. UI, 15 (1689) ; De symbolo ApostoUoo{m\, 
1692, ook herdrukt, zonder zijn naam, als DisqtêisiHones de Symbolo, 
Amst 1702); De peccato in Spir. 8. in adernum non remittendo , ad Mare 
m, 28, 29, 30, 2 partes (1702); Ad historiam Daemoniaci a Ghiisto 
sanati, Mare. V,'l—20 (1704); De lege et Evangelio^ adIoh,I,17{l7m, 
1710) ; Cantroversiarum de religiane hrevissima synopsis (1709) ; Disp. theol, 
de Scriptura soera (1709). 

Tweemaal sloeg h\) de eer van het Rectoraat af, wegens onbekend- 
heid met onze taal. Aan Yitringa onüeenen wq wijders het gunstig 
oordeel , dat de Hautecour door aanhoudende en onvermoeide studie , 
waartoe hem eene uitgebreide boekery de hulpmiddelen bood , zich eene 
uitstekende en veelzijdige kennis in de theologische wetenschappen, 
ja eene degel\jke geleerdheid , had verworven. Bij eene meer dan ge- 
wone ervaring in het Oostersch en het Grieksch , was hij , sprekende 
en schrijvende, het Latijn geheel meester. Hetzg hg voor de vuist 
zijne lessen gaf, dicteerde of disputeerde, immer beheerschte hij z^n 
onderwerp , altoos tintelde daarbg het levendig vernuft van den vluggen 
Franschman. Te rqkelijk vloeide hem de stof uit den overvloed zqner 
kennis toe, dan dat hg zich kon houden binnen de enge grenzen van 
systematische handboeken. Tevens sierden den hoffelgken edelman vele 
deugden , en een waarlijk vroom gemoed. 

In 1689 trof hem het verlies zgner gade, die hem zes kinderen had 
geschonken, van welke tijdens der oud'ren komst te Franeker nog twee 
dochters in leven waren. Eveneens overleefde hij Louise Mauricette 
l'Huiller, Dame de Chalandeuse, van 1696—1711 zQne tweede echtvriendin, 
b\j wie hij eene dochter had. Volgens eene aanteekening van Dr. Banga iva:s 
deze dame de eerste in haren stand , die zich te Franeker Meoromo liet 
noemen , eene aanmatiging in het oog van Mevrouw van Goslinga , zoo 



829 

groot, dat deze alle verkeering met Mevrouw de Haatecoar afbrak. 
£^e beroerte deed den 30 Oct 1715 des hoogleeraars levensloop ein- 



C. Yüriiig», Orta.fimArU m mewiorum Senr, PkUipomi de Rauteeow, Fran. 1716 ; waar- 
•ehter een Lntm% en een EficedÜMm, , beide Ttn leerlingen ; Yriemoet, 688 —688 ; Paqnot , 
I. 566; Gladna, H 88—40; Ciur. Sepp, o. ¥>, II, 818. 



Johannes Lemonon is in de plaats van wglen Tronchin den 
20 Oct. 1688 tot buitengewoon hoogleeraar in de Fransche taal be- 
noemd. Met hem waren aanbevolen de Waalscbe predikant van Leeu- 
warden Monleaux, en Mr. d^Armanson, te Franeker. 

Lemonon , een Franschman , geboren den 4 Febr. 1653 te Pont de 
Vesle, waar zqn vader koopman was, had reeds sedert zgn vijftiende 
jaar onderwas gegeven in zgne moedertaal , eerst aan een edelman uit 
het geslacht von Creilsheim , wien htj op eene reis was toegevoegd, ver- 
YOlgens in Silezie aan een der Marawitski's. Daarna studeerde hq vqf 
jaren (1672—77) aan het gymnasium te ^rieg in de propaedeutica en 
theologie ; de volgende twee jaren onderwees hg weder de zonen van 
een Poolsch edelman; in 1679 begaf hQ zich, voornamelijk ter verdere 
beoefening der theologie , naar de academie te Erakau , en van daar 
tegen het einde van 1680 naar die te Frankfort a|0. Na voorts ook 
nog Berlgn en Hamburg te hebben bezocht , kwam Lemonon als 
huisonderwgzer in betrekking bg Ds. Chr. Pauli , te Altona , aan wiens 
jongens hg Latgn en Fransch moest leeren. Een van deze , nl. Daniel, 
Tergezelde hg naar Franeker, waar zg zich den 16 Aug. 1683 in het 
album inschreven. 

Ofschoon den 6 Sept dv. reeds door de Fransche Synode te Arnhem 
tot den predikdienst to^elaten , bleef Lemonon zich te Franeker aan de 
theologie wgden, totdat men hem jdaar in Mei 1686 beriep tot leeraar 
bg de Waalsche gemeente. Een paar jaren was hg dus als zoodanig in 
betrekking geweest , toen zgn werkkring door het buitengewoon profes- 
soraat wat uitgebreider werd. Dat hg gunstig bleef aangeschreven , 
bewgst wel het verlof, hem door Ged. Staten (15 Febr. 1693) gaarne 
verleend, om zich , met behoud van betrekkingen en tractement , in 
Leeuwarden te vestigen , zoolang als de Stadhouder over hem geliefde 
te beschikken voor de opvoeding en het onderwgs van Prins Jan Wil- 
lem Friso, Zgn tractement werd op voorstel van den Vorst eerlang 
zelfs tot ƒ 1000 verhoogd, ,uit sonderlinge consideratie van de reeds ge- 
dane goede diensten — aen den jongen Prins^^ (28 Sept. 1694), die voorts 



830 

tot aan zijne komst ter hoogeschool in 1700 Lemonon's onderrigt heeft 
genoten, zoo in de Fransche tad als in 't Latgn ^). Omtrent de taalken- 
nis en den wetenschappelgken zin van onzen hoogleeraar hebben w^ 
een getuige in von Uffenbach, die hem in 1710 heeft bezocht Wie 
nun — zoo berigt hy — dieser Herr Prof. Lemonon zimlich in der Welt 
herum gekommen , wie er uns selbst erzehlte , also verstehet er auch 
sehr viele Sprachen. £r spricht so wohl Teutsch, als ich nich leicbt 
einen Franzosen gehort, dessgleichen HoMndisch, etwas Pohinisch, so 
verstehet er auch als ein Theologus das HebrSische und Griechische, 
wie auch Englische, Italianische und Spanische. Die Französische ist 
seine Mutter-Sprache. Und in allen diesen Sprachen hat er auch emen 
zimlichen Yorrath von Büchem, sonderlich von Englischen, so viel, als 
ich bey einem Ausl&nder noch nie gesehen. Seine Bücher stehen in 
zweyen zimlich grossen Zimmern. In dem grössesten sind die Theólogi, 
BisUmae Ecclesiasticae Scriptores, was zu der Historia litteraria gehöret, 
und dann eine unerhört grosse Anzahl von Lexkographis ^ die er mit 
ganz ungemeinen Fleit gesammelt hat. In der andem Eammer sind die 
BUcher von den übrigen Disciplinen. Es mogen wohl Uber vier tausend 
stück Bücher seyn. . . . 

Lemonon is tweemaal getrouwd , eerst , den 21 Mei 1690 , met Anna 
Christina Bothen , dochter van een Zweedschen overste, en weduwe van 
den predikant Coler, te Zerbst'); daarna met Gaiharina Schelkens, 
eene dochter van zqn regtsgeleerden ambtgenoot Door haar werd hij erf- 
genaam van het groote munt- en penningkabinet zijns schoonvaders. 
Uit beide huwelijken sproten kinderen, over wie men narigten vindt 
bj] Vriemoet 

Zijn sterfdag was de 16 Januarq 1716. 

Vriemoet. 689-692; von Uffenbach, II, 296—298; De Fr^e Fries, VI, SS5. 



Petrus Latané, uit een deftig geslacht den 2 Febr. 1658 gebo- 
ren te Mucidan of Mussidan , eene plaats in de geschiedenis der Huge- 
noten niet onbekend en waar zqn grootvader Hervormd leeraar ') , zijn 



1) Germanica iingua illi materna, Gallicam domi et Latinae rudimeata addidicit, 
nstts praeceptore cl. Joanne Lemononio, Goetier, Orat. fun. in inleritmn Jo. Guil. 
Frisonis. Fran. 1712, p. U. 

2) Volgens eene aant. van Burnoania, die haar Anna Ghristina Rooda noemt, was 
ig iGamer-?rou ?an H. V. D. de FQrstin van Nassau*'. 

3) Oese grootvader was Petrus Launaeus, Neracensis Aquitanus , den 22 Maart 
1610 als student te Franeker ingeschrefen. 



381 

vader Jozef vrederegter was , heeft ook om geloofévervolging te ont- 
gaan, den geboortegrond moeten verlaten en in het gastvrge Nederland 
een veilig toevluchtsoord gevonden. 

Hg was aan de triviale scholen te Bergerac en St Foi, ook aan het 
gymnasium te Bordeaux , voor 't hooger onderwgs gevormd. Besloten om 
de geneeskunde te beoefenen , kwam hg in 1675 te Montpellier stude- 
ren, waar de beroemde clinicus Charles Barbeyrac een groot aantal 
studerenden trok. Toen Latané yervolgens onder demeerbevoorregten 
^enschte te worden opgenomen , die bg den leermeester inwoonden en 
met hem dagelijks de patiënten behandelden , werd van hem gevorderd, 
dat hg eerst den doctoralen graad moest behalen. Misschien had hg 
den daarvoor te Montpellier vereischten ouderdom nog niet bereikt, 
ten minste moest hg — secundum consuetudines Academiae — nog zes 
maanden op de promotie wachten. Daarom begaf de 19-jarige jonge- 
ling zich, met zgn vriend, den Zwitser Lavater, naar Yalence, waar 
zg den doctoralen bul verwierven , en wel Latané den 23 Maart 1697, 
niet zonder den hoogsten lof. Teruggekeerd bg Barbeyrac , vond hg , 
met zgne jeugdige mededoctoren , handen vol werks ; ja met practische 
werkzaamheden , waaronder zich dagelijks de meest belangrgke en 
leerzame gevallen voordeden , waren zg overladen ^), Deze school ver- 
liet hg op aanraden van den meester in 1679 , ten einde in Pargs zgne 
kennis en ervaring te volmaken. Vlgtig toehoorder onder het geleerd 
gezelschap , dat de Hofmedicus Abbé Bourdelot in het HÖtel de Gondé 
leidde , legde Latané zich onder Lemery ook op de scheikunde toe. Na 
zich ruim een jaar in Frankrgks hoofdstad te hebben opgehouden, keerde 
hg naar zgne geboorteplaats terug. Maar weldra yeranderde daar de 
maatschappelgke toestand door de verdrukking der Protestanten , van 
welke zelüs zgn regtschapen vader niet verschoond bleef. Nogthans 
bleef hg, ja hg had den moed zich de benoeming tot ouderling bg de Pro- 
testantsche gemeente te laten welgevallen. Een afkeurend woord over 
den Mariadienst , in een vertrouwelijk gesprek geuit , laadde eindelgk op 



i) Moreri (ed. van 17^0) zegt van Barbeyrac o. a. La plupart des Etudians, dont 
ily a tOQJonrs un grand nombre k Montpellier, tachoient autant qui'il leur etoit pos- 
slble, de profiter de sa conversation. Il y en a?oit diz ou douze qai 1'accompagnoient 
loos les jonrs chez ses malades. 11 les entretenoit, chemin faisant, de la maladie 
({a'iis venoient de voir et des remédes qu'il avoit ordonnes, et il repondoit avec un 
jugemeut exquis et une presense d'esprit merveilleuse a une iofinité de questions 
qn'ils lui iaisoient sans cesse sur les plus importantes matiëres de la Medicine ; de 
sorte qu'on peut dire que les plus habiles Medicins de i'Europe, qui avoieat fait leurs 
etudes k Montpellier de son vivant, avoient été ses Discipies. Il avoit sur beaucoup 
de maladies des idees toates nouvelles, mais claires et solides ; sa pratiaue etoit ao- 
mirable, fort simple et fort aisée, .... Gedeeltelnk leest men hetzelfde in Mel- 
chioris Or. fm, 34, 36. 



882 

hem dea toorn der onverdraagzaamheid , zoodat Ug , zich niet langer 
veilig achtende, met zgn broeder Iza&k vlagtte naar Rotterdam, waai 
zg in Oct. 1685 aan wal stapten. 

Hier scheidden zg weldra. IzaSk vertrok naar Gelderland en werd 
predikant te Tiel, later te Heusden; Petrus stak de zee over naar 
Friesland en vestigde zich nog vóór 't einde des jaars te Leeuwarden. 
Onze réfugié had het geluk eene goede praktijk te verwerven, en daar- 
door de aandacht der overheid op zich te vestigen, met dit gevolg , dat 
zg hem in het begin van 1689 tot Lector in de geneeskunde te Fra- 
neker benoemde. Daar hg meer in de kliniek dan in de anatomie te 
huis was , zal men in hem, hoe gunstig hg zich ook onderscheidde, niet 
den aangewezen persoon hebben gezien, om in 1690 den jongeren Matthaeus 
optevolgen. Maar hem dan geheel voorbggegaan ? Dit kon ook niet Toen 
de Curatoren den 27 Mei 1691 in persoon hunne voordragt bg Gede- 
puteerden inleverden , werden zg immers uitgenoodigd terstond ook een 
drietal aantebieden ter benoeming van een buitengewoon hoogleeraar 
en daarbg vooral op Latané te letten. Diensvolgens aanbevolen met 
de doctoren Joh. Hemsterhuis te Leeuwarden en Echten te Heerenveen, 
werd hg dadelgk tot extraordinarius benoemd , met eene tractements- 
verhooging van ƒ200. Na twee vruchtelooze pogingen om een Prof. 
anatomices te verkrggen, bleef die vacature bestaan tot 6 Mei 1693, 
den di^ waarop Abr. Üyprianus gekozen en onze Latané , die zoo lang 
met den honorarius Matthaeus Sr. alleen had gestaan , tot ordinarius 
werd bevorderd, op de jaarwedde van ƒ 1000. 

Zgn ambt den 22 Jung dv. aanvaardende, sprak hg Be officio medici 
(Fran. 1693) , eene rede , die volgens Banga , zeer wel en verstaanbaar 
geschreven, zonder oratischen bombast, eene uitvoerige en verstandige 
beschouwing bevat van den pligt des geneesheers en van de veelvuldige 
moegelgkheden , die bg de uitoefening der kunst voorkomen. 

In Margaretha Steindam , eenige dochter van wijlen prof. Steindam , 
vond hg ten volgenden jare eene echtvriendin. 

Na den dood van Matthaeus Sr. droeg men hem ook het onderwgs in de 
kruidkunde op (18 Febr. 1701), waaraan het genot eener heerlijke wo- 
ning was verbonden. 

Zgn theoretisch onderwgs droeg hg zeer gemakkelijk , helder en dui- 
delgk voor, zonder omslag, steeds de hoofdzaken behandelende, waar- 
van de leerlingen praktisch nut konden hebben ^). Den aard der in 

1) At abomioatur tarnen eorum Medicorum Cathedralium noagis, quam C/ïiif>o- 
rum morem ; qui aat iongam morborum historiana, ex sui cerebri commentis pro- 
fectam , contexunt temere, aliisque occentant, nunquam interea periculum facieDie^ . 



888 

Friesland heerschende herfstkoortsen goed doorziende , was hg — Banga 
deelt het mede ~ een groot voorstander van den cortex Peruoiainus ; 
ztjne studenten loerende, dat daarvan gewoonlqk eene te geringe hoe- 
veelheid V7erd ingegeven , zoodat de koorts niet wegbleef ; dat daaren- 
tegen van eene groote gift geen nadeel zou voorden ondervonden en 
deze gerust mogt worden toegediend. Veel waarde hechtte hg voorts 
aan een geheim pulvis sympathetuius , dat nog al opgang maakte. 

Meermalen hield hg openbare anatomische demonstratien , waarbg het 
ontleedmes zeer handig door hem werd gebruikt. Vermelding verdient 
het, dat zulke lessen, toen Latané op gevorderde jaren die niet meer 
gaf, geheel achterwege bleven en door geen ander ambtgenoot werden 
opgevat Utinam aliquando resuscitandae — riep z\jn Igkredenaar in 
1726 uit! 

In Latané spiegelde zich dus het beeld af van zgn leermeester Bar- 
beyrac. Als praktisch arts beoefende hg zgn vak .met liefde , en niet 
enkel om het voordeel. Latané was een menschenvriend, die onvermoeid 
elk een , rgk en arm , ten dienste stond. Strekte het hem tot zelfvol- 
doening nog dikwerf de redder te zgn geweest van menigen kranke , 
waar andere mannen van het vak de hoop reeds hadden opgegeven, 
dat hg — clinicorum in nostra Frisia facile prlnceps — zooals zgnlgk- 
redenaar hem titelt, buitengewoon Igfmedicus werd van de Prinses- 
weduwe van Jan Willem Friso, mag men als eene welverdiende on- 
derscheiding beschouw^L 

Met de moeder overleefde hem van hunne drie dochters alleen de 
oudste, die tgdens zgn dood (16 Julg 1726) reeds was gehuwd met prof. 
Dom. Balck. 

Semper, paciB amaiiB, mitis, pinB, atque modeitoi, 
Noiter ent Latani prteclanu Doctor in Arte 
PfleoniA, mnltis qaem prsevalmsse putamoi. 
Hic xnultoi Medic& feliz promovit in Arte. 
LetbiferoB pariter morboi medicamine yicit, 
Pharmaca tuta dedit cnnctii, non verba, medendo 
Non sea^ non titolnm Tolgi eaptavit et anronu 
Sorte ina oontentna erat, nee yictos ab ira. 
Talif eras o Noster Amorl qnem nnnc mea Masa 
Deflet, et ad anperos extollit pectore toto. 



Dum ipsa experientia eam confirmet ; aut methodum medendi praescribunt parum so- 
liciti, nom in ipsa praxi succedat nee ne; aut denique mirifice sibi placent, quando 
nriores quosdam casus et experimenta Auditoribus suis pr^pinant, neglecUs non 
tantam , sed ignoratis levissimis , ipsisque aniculis notissimis circumstantiis eorum 
fflorbomnii quorum indolem imperitissimum vulgus perspectissimamhabet. Melcbiorii 
0T9t. firn. 63, 64. 



334 

Voorwaar 'oene vereerende lofspraak van zya leerling , den Hongaar 
Dr. Eeresztesi ! 

A. W. Melchiorii Orat, fumebrii in obitum Fetri Latane, Fran. 1726, b^ welke het Froyr, 
ftm., geiteld door den Prorector B. Andala» i« herdrukt; Vriemoet, 698 — 698; Buiga» n, 
6G4, 666; Pauloi Kereszteii, Thremodia in oHtum P. Laiané, Fran. 1726; Steph. Tz. Hét- 
zei , Metrum iMgvbre itutet exequias — Feiri Laiane — proiegtieut , Fraa. 1726 (in plano). 



Abraham Cyprianus. De doctoren Ant. Nuck , Prof. Anat te 
Leiden, Aug. Segius, burgemeester te Workum, en Hector Reichen- 
bach , rector te Franeker ^) , vormden het drietal , door Curatoren aan- 
bevolen in de plaats van den jongeren Matthaeus. Nuck werd den 27 
Mei 1691 op ƒ1000 benoemd, maar bedankte. Op de volgende voor- 
dragt, eerst den 8 Jan. 1692 gedaan, lezen w^ de namen Hardenis, 
Monraltus en von Cappeln , doctoren in de geneeskunde en hoogleeraren 
te Bazel , Zurich en Bremen. Den 13 April dv. benoemde men .uyt de 
voormaels overgeleverde nominatie*' Joh. Jac. Meger , te Schafhausen ^). 
Een onderhoud van onzen gezant P. Valkenier met Meijer , diens vader, 
schoonvader en oom, allen regenten van 't kanton Schafhausen, gaf de 
overtuiging , dat ook dit beroep vruchteloos moest afloopen. De be- 
noemde, die tuyt eygen motief' gesolliciteerd had , wilde wel overko- 
men — schreef Valkenier ~ maar zyne familie hield hem terug, 
vooral zgne vrouw , .en dat darenboven de voornaamste apotheek der- 
selver steede over anderhalf hondert jaaren in haar geslacht altijd fleu- 
risant geweest zynde , bQ het vertrek van den voorn. Doctor te veel 
nadeel soude komen te l\jden'\ Meger, die zich noemt : M.D.etfacuU. 
Med. Basü. Adaessar ^ bedankte dan ook, hoofdzakelijk op grond eener 
zwakke gezondheid % 

Nog moest er een geheel jaar voorbqgaan , eer eene nieuwe nomina- 
tie werd aangeboden , waarop Dr. Abr. Cyprianus , te* Amsterdam, Aug. 
Segius en de extr. Prof. Latané voorkwamen. Den 6 Mei 1693 werden 
Cyprianus en Latané beide benoemd ; de eerste op de aanzienlgke jaar- 
wedde van ƒ 1600, tot Med., Anat et Chirurg. Professor. Terz^ner intrede 

1) Reicheabach promoveerde te Fraaeker den 24 Sept. 1675. 

^ Harderus xal dus eene schryffout zyn in het door ons gebezigd afschrift , waar- 
voor Meüerus moet gelezen worden* Johann Friedr. Ton Cappeln (geb. 1646, f 1714) 
had te Leiden gestudeerd. Onjuist is het berigt van Rotermund ijjezic» alter Ge- 
Uhrten in Bremen^ S. 69), dat hg denlSJuly 1673 te Franeker zou zyn gepromoveerd. 
Bij is den 20 Maart 1670 aldaar ingeschreven. 

8) Missive van Valkenier, uit Zurich, 28 Junü 1692, ter begeleiding eener missive 
van Meyeri uit Scbafhauseni dd. 1 Juny^ beide Coll. v. Br. f7t, 37S. 



335 

hield hQ den 22 Jun^ dv. eene Orat» in chirurgiam Encamiastica (Fran. 
1693 0. 

Deze Amsterdammer , een zoon van den Chirurg Allard Cyprianus , 
heeft den 23 Jul^ 1680 ter zigner geboorteplaats voor het chirurggns- 
gilde ,s\jn meesterproef gedaen en t gilde sqn gerechticheyt betaelt^; 
den 22 Nov. d. j. volgde zgne promotie te Utrecht op eene Disput, me- 
dka de carie ossis '). 

Sedert oefende hg te Amsterdam de genees- en heelkundige praktgk 
uit, waarin zijn naam als een ervaren en gelukkig steensngder zich 
spoedig vestigde ^). Zgn roem volgde hem naar Franeker, en de daad- 
zaak , dat de hoogleeraar soms twee en drie maanden afwezig was, ver- 
raadt eene uitgebreide praktgk. Ondernemend en met oordeel verrigtte 
hg den 17 Dec. 1694, bg eene buitenbaarmoederlgke zwangerschap eener 
soldatenvrouw te Leeuwarden , de buiksnede , eene kunstbewerking in 
dien tgd des te vermaarder geworden door den gelukkigen uitslag. De 
patiënte ging namelgk den 17 Maart 1695 weer. uit en beviel daarna 
nog tweemaal , in 1696 van een meisje en in 1697 van tweelingen. 
Ook was hg — volgens Dr. Broers — genoegzaam de eerste , die bg eene 
beknelde breuk met gelukkig gevolg den buikring verwijdde en ook den 
aangegroeiden karteldarm met het mes heeft losgemaakt. Geen wonder, 
dat velen met ongeduld — zooals Tamm. Visscher , een zgner leerlin- 
gen en heehneester te Dokkum , bprigt in mede aan Cyprianus in 1696 
opgedragen Heelk. Aanmerkingen — wachtten op ^de Heélkanstige aarnner- 
Mngen" die Cyprianus als de vruchten zgner studie en ervaring beloofd 
had, zoodra overvloedige bezigheden hem zouden toelaten die voor de 
pers te bewerken. Werd deze regtmatige wensch misschien niet in alle 
opzichten vervuld , vele gegevens ter beoordeeling van zgne wetenschap- 
pel^ke en praktische verdiensten legde hij neer in een brief aan Th. 
Mülington , den koninklgken Igfarts te Londen , waarvan de ovenge- 
noemde verloskundige operatie het hoofdonderwerp uitmaakt , te weten: 



^) Zoo luidde z\)D titel volgens de akte van aanstelliog. A. et Z). 259. 

^ Ons welwillend uit het Groot-meesterboek van het Chirurgijmgilde medege- 
deeld door Dr. P. Scheltema. Men mag o. i. aannemen , dat hg tusschen 1655 en 
1660 is geboren. 

3) Daar hg zich biertoe als student liet inschrijven , moet men aannemen , da . 
hij aan de Ulrechtsche academie niet heeft gestudeera. 

*) Hy schünt stads-chirurcyn en steensn\jder te zyn geweest, zooals wu afleiden 
Qit bet onderschrift van zgn fraai portret in zw. kunst, door J. Pool, uit dezen tgd, 
nl : Abrakamus Cyprianus , Medae Doctr, et Chirurg. Lithotomus Amsteiod. Ordinar, 
Boven in de hoeaen leest men de spreuk: Nee timide -^ Nee temere. Een dito 
portret door Pool, eenigzlns gewijzigd « stelt hem voor als Medae Doet, Anatom. et 
Chirurg. Professor Franequer. Nog een derde, ook door Pool, moet met eenHoU. 
onderschrift zijn voorzien. Alle drie z^q zeer zeldzaam. 



S86 

EpiOola Mstoriam exhXbens Joetttó humani post XXI menses ex uteri tUba^ 
matre sdha ac superstüe , excisi , ad AmpUss. Vinm D. D. Thamam Mü" 
Unffton^ EquUem Auratum^ Medkwm Begwm OrdmaHwn etCoUegüMedi' 
conm Londinenshm Praesidem^ L. B. 1700. Cyprianus had nameiyk, 
na een voordeelig beroep naar Leiden te hebben afgewezen, in den 
herfst van 1695 het hoogleeraarsambt nedergelegd , waarna hq in 1696 
of 1697 naar Londen was vertrokken, werwaarts hg door Millington was 
ontboden, om dezen van den steen te opereren. Met deze en andere 
welgeslaagde kunstbewerkingen maakte h\j ook daar groeten opgang, die 
hem aanleiding gaf zich in Londen te vestigen. Zgne gesprekken met 
den Igfarts des Eonings hadden de uitgave dier EpisMa ten gevolge. 
Immers schreef hg : itaque dum inter alia tibi narrarem de Foeta 
ex Tuba uterina exsecto , matre etiamnunc salva et superstite , tuqae 
a me continuo quaereres quid sit cur hanc historiam adeo memorabflem 
scriptis nondum mandavissem , hoc inprimis respondebam , me , tum ob 
adversam, qua duos abhinc annos usus sum, valetudinem, turn obva- 
rias peregrinationes , vix tantum otii nactum fuisse , ut quae dudum io 
adversaria retuleram , in ordinem quendam redigereuL Dit werlge, door 
von Haller geprezen als een KbeUtês egregius^ beleefde eene Fransche 
vertaling, verschenen te Amst 1707, en een herdruk te Napels in 1727. 

Vriemoet beroept zich op het gezag van Linnaeus, ten bewgze, 
dat Cyprianus meer dan 1400 malen de lithotomie verrigt heeft ^). 

De aanleiding tot zgne komst te Londen en zgn fortuin al- 
daar verneemt men ook uit de mededeeling van Erndl , Igfarts van Fred 
August', Koning van Polen , in diens Be Umere suo AngUcano et BakM 
relatio ad amicum D. Q. de B. A. (7. , Amst. 1711 , p. 61 : Aliud oriia- 
mentum atque insigne Decus habet nunc Medicorum et chirurgomm 
Londinensium coetus D. Gyprianum , qui ex HoUandia, Wilhelmi tem- 
pore ab Archiatro Regio Dno. Millington accersitus, inclytis curatioiii- 
bus , in specie autem calculi sectione , famam et opes sibi acquisiTit 
brevi tempore ad invidiam usque magnas. Primus in Anglia, qui curae 
atque operationi ejus se subjecit, coUegii Medici Londinensis Ehneseset 
Archiater Begius, de quo jamdixi, tune plus qüam sexagenarius fiiit '), 
quem a calculo praegrandi tune felicissime liberavit Atque ita fieri 
aliter non potuit , quam ut ab eo tempore per ingentem quasi saltum 



1) De Leidsche hoogleeraar Rau had tea tyde zyner intrede (11 Aug. 1713) 
reeds 1547 malen die operatie gedaan. Surin^r, De Leidtchê geneeik, faculteit in 
het begin der 18e eeuw^iü het Tijdichr, voor 6eneeik,y 1866. 

2) Cyprianus zegt in de Epistola : currente anno aetatis dSto. 



8S7 

ad summum gloriae gradum in professione sua penrenerit — Hiratus 
som — zoo. vervolgt ErncU — Excellentissimi hiqus chirurgi singularem 
hamamtatem atque modestiam, rarum in hoc genere Heroum contin- 
gens. — Dit werd geschreven in 1707. Toen was onze Cyprianus dus 
aog in Engelands hoofdstad de gevierde lithotoomu Nu verzekert men, 
dat hg later naar zgne geboorteplaats zou zgn teruggekeerd. Wg willen 
dit niet tegenspreken, maar evenmin verzwggen, dat ons daarvoor geen 
bewgs is geleverd. Is het waar — 't geen Dr. .Groshans betwQfelt — 
wat Eloy {Lictiofm. Ms^origue de la medidne) verzekert , dat Cyprianus 
eene OifsioUmia H^pogastrica heeft geschreven , die te Londen in 1724 
het licht zag, dan bestaat er zelfis aanleiding om het t^endeel te ver- 
moeden. — Zoo heerscht dan omtrent de laatste levengaren van den 
Toormaligen Franeker hoogleeraar onzekerheid. Zgn sterQaar is dus 
niet bekend , en bg het ontbreken van meer gegevens zou het een 
werk bgna zonder einde zgn , om de grafboeken van eene stad als Am- 
sterdam te doorzoeken , met het doel om den tgd van zgn overlgden 
te constateren. 
HiU^onda Sara Aemouds komt in de Aeta Senatua voor als zgne 



Vriemoet, 699—701; Broen en Groshans, in het Tijdêekrift voor Verloihtnde, yan Broers 
ea Tan Gondoerer, XII (1862), 456-59, 54S; Banga, D, 684-488. 



Guilielmus Coetier, aan wien men te Deventer in 1681 boven 
Pmzonius de voorkeur gaf, zou diens opvolger worden te Franeker. 
Op de voordragt geplaatst met Dr. Ant. Bynaeus , te Deventer, en den 
Leeuwarder advocaat Zach. Huber , werd hg den 6 Mei 1693 benoemd, 
op eene jaarwedde van ƒ1000. 

De voorouders van Coetier waren uit Namen naar Gelderland gewe- 
ken ; ziQne ouders Joh. Coetier en EUsabeth van der Boer woonden te 
Arnhem. De vader was daar o. a. stads-ontvanger of rentmeester. 

Onze hoogleeraar, hun oudste zoon , verraadde als knaap reeds een 
bgaonderen aanleg voor de studie , door al de penningen , die hg maar 
van zgne moeder konde afbedelen , tot aankoop van boeken te beste- 
den. Zgne vurige wenschen in dit opzigt bleven dan ook niet onver- 
nild. Gelgktgdig met Noodt en Cuper studeerde hg te Ngmegen onder 
Joh. Schnlting in de oude letteren. Groote belangstellmg koesterde hg 
voor de Bomeinsche voorwerpen , in den klassieken bodem aldaar ver- 
strooid ; bg voorkeur verzamelde hg een groot aantal munten, die daar 
Dl. n. 22 



338 

dikwerf bg den arbeid aan wallen en veBÜngwerken voor den dag kwa- 
men. Te Leiden voltooide hq zqne academiestudien in de .sehool ^an 
J. F. Gronovius. Ook beoefende hg destps -— naar het schQnt — reeds 
de regtswetenschap. 

Pas 23 jaren oud zag hq zich den 26 Aug. 1670 vereerd met het bui- 
tengewoon professoraat in de geschiedenis en welsprekendheid aan de 
Geldersche hoogeschool; juist eene maand later aanvaardde hij dezen 
post. Twee jaren slechts was Goetier daar met vrucht werkzaam, toen 
de ook voor Harderwgk zoo rampvolle Fransche oorlog zgn terugkeer 
naar Arnhem in . 1672 noodzakelijk maakte. Daar leefde hg , waarschgo- 
lijk ten huize zgns vaders , die eerst in 1697 overleed , jaren lang - 
om met prof. Bonman te spreken — in ambtelooze en geleerde rust, 
zich met dezelfde studiën bezig houdende , die in den jongelings^jd 
reeds voedsel aan zgn geest hadden verschaft. Na van den tgd om zich 
verder in de r^ten te bekwamen een nuttig gebruik te hebben gemaakt, 
verwierf hg — regtens nog altoos buitengewoon hoogleeraar — den 2 
Januarg 1678 te Harderwgk den titel van I. U. D. , op eene Dto. dt 
usujrudu. Men had hem hiervan gaarne willen ontslaan en hmim 
causa den verlangden rang verleenen, maar dat vereerend aanbod sloeg 
htjaf. 

Zonder zijne onbezoldigde betrekking te hebben hervat aan de aca- 
demie f die zoo zwaar door den ongunst der tgden was geschokt , zag 
Goetier zich den 14 April 1681 in de plaats van Cuper tot hoogleeraar 
in dezelfde vakken te Deventer beroepen. Zgne intrede volgde den 
8 Jung, met eene Oraüo de vera^ gua ex Uteris huma$Uoribu8 ad aoeietatm 
tuendam redundare . potest utSUatey Dav. 1681. Twaalf jaren stond h^ 
hier, bezoldigd met slechts /500, sedert 1686 met ƒ700. In dien tgd 
hield hg twee redevoeringen , nl. eene rectorale De scqnenUae et vamt 
erudüiania origine et incmdbuUs ; de tweede was gewgd aan de LaetUia 
pubUca oh adventum — OuUMmi Uly ctim saHnus et tncokmiB — m £^- 
viam appuUsset, Dav. 1692. 

Onwelkom kon hem de verplaatsing naar Franeker niet zgn. Met 
Latanó en Gyprianus deed hg den 22 Jung 1693 daar zgne intrede met 
eene zeer doorwrochte rede De vero degantiorum Utterarum «m, Fran. 
1693. 

Totdat de gebreken des ouderdoms hem in den weg stonden, wgdde 
Goetier zich met vlgt en volharding aan zgne roeping , gaarne ook door 
privaat onderrigt leerlingen — die zulks verlangden — voorthelpende. 
Numerosa semper egregiorum juvenum cohors ab ejus ore diligentissime 
pependit , — zóó getuigde Tib. Hemsterhuis , die hem wgders zonder 



338 

Yoorbehoud pr^st als een verstandig en geleerd man , toegerust met 
eene veelomvattende historiekennis , als iemand die in de geleerde we- 
reld een groeten naam zou hebben verworven, zoo hg daarnaar slechts 
had willen streven. 

Dat zgne degelijke geleerdheid minder heeft geblonken , is immers 
alleen toeteschrgven aan de omstandigheid, dat die uit geene phi- 
lologische of geschiedkundige werken van zqne hand bekend is gewor- 
den. Behalve eenige gelegenheidsoratien , waartoe hg als Eloq. Prof. 
of als R. M, geroepen werd, liet hg ons niets na,. dan korte aantee- 
keningen op sommige plaatsen van Suetonius , door hem verstrekt aan 
Graevius , die er een dankbaar gebruik van maakte in zgne uitgave van 
dien klassieken schrgver. Behalve de redevoeringen , welke wg hebben 
vermeld , heeft men van hem eene De Namurco , cum arce munUissma, ex- 
pugnatis et dediiione captis , Fran. 1695 ; Area vtctoriarum , seu conspedua 
anni Cïï).IDCC, VI, en Orationes funebres op de Stadhouders Hendrik 
Casimir (1697) en Jan Willem Friso (1712) en op prot Fullenius (1707). 
Coetier hield ook op verzoek van den Senaat eene OrcU. panegyrica naar 
aanleiding van den vrede van Rgswgk. Deze schgnt niet te zgn ge- 
drukt. Als aftredend Rector sprak hg in 1704 De rebus patriae^ in qua 
mmetur jwjentus academica ut in suscipiendis disciplinis et capessenda repur 
Uica virtutem Maiorum imitari velit, Fran. 1704; in 1715 De rerum nos- 
trarum originibus (onuitgegeven). Over deze oratien vellen Hemsterhuis 
en Regius een vlegend oordeel. De eerste bespreekt ze als Orationes — 
in quibus difScilem Ulam pressae gravitatis cum facetissimo lepere so- 
cietatem consecutus est; de tweede noemt haar elegantes, stylo mas- 
culo , terso et intellectu facili conscriptas ; non enim amabat verba 
obsoleta et minus usitata , neque salientes Poetarum phrases ; cum probe 
sciret , nos loqui et scribere ut nestras cum aliis communicemus cogita- 
tiones ; et verba , quibus id commode fiat , esse instrumenta et signa, ac 
proin sermonem perceptu facillimum ad id esse aptissimum. — Niet 
onopgemerkt blijve , dat aan zgne Oratio in adventu — Joan. Ouü. Frir 
sonis — cum studiorum causa Leovardia Franequeram migrasset, Fran. 
1700, eene Latgnsche elegie van P. Francius en eene Qratulatio van 
Brookhusius zijn toegevoegd. Met den Prins , die ook zgn leerling werd, 
behandelde hg de geschriften van Julius Caesar. 

Niet alleen 's mans geleerdheid , ook zgne persoonlgke deugden wer- 
dea door Hemsterhuis en Regius eenstemmig gehuldigd. Zonder hen 
hieromtrent in bgzonderheden te willen volgen , herinneren wg nog dat 
Coetier m de schatting van von Uffenbach was ,der artigste Mann, den 
man in Holland finden soir. 



340 

In den hoogen ouderdom van 77 jaren daalde hy den 16 Dec 1723 
t&a grave , na steeds in den ongehuwde staat te hebben geleefd. 

Joh, Segios, OnU^ fiMêMê m wigmorütm OtdUelm Coetiér, Fnn, I7M, «mAQ hst Phyr. 
fimebre, dooT Tib. Hemsterhüis gesteld, is herdrnkt; Triemoet, 702—706; Faqoot, I, 287; 
Carmina htgukria ai — acëdemiae dnbm* (P. Keresstesi, Fr, losyai, Fr. Tsepregi, P. Si^genn, 
I. L. Renaud, C. N. Doitsmt, T. k Bnrenstins) edita in/unere O. CoeHer, Fran. 1788; tos 
Uffenbach, 11, 812—818; Bounan, I, S24—826. 



Johannes Sibranda. Toen de Curatoren den 6 Mei 1693 ter 
vergadering van Gedep. Staten verschenen om het drietal aantebieden 
ter vervulling van den leerstoel , die door het vertrek van Perizonias 
ledig stond ; gaven zj] tevens «in bedenckinge off tot voortsettinge van 
de studie en aenqueeckinge van bequame personen Haer Ed. Mog. niet 
souden accorderen aen Ds. Sibranda , omme wegens desselfs capaciteyt 
ende verdere hope van progressen in Linguis op ^sLandts academie tot 
Franeker met enighe emplog te beneficieren^'. Sibranda werd dienten- 
gevolge nog in dezelfde vergadering benoemd tot Praelector in de Griek- 
sche taal, op een tractement van ƒ500. Ofschoon deze benoeming in 
het daartoe betrekkelijk besluit niet verder werd toegelicht , ligt het 
toch voor de hand, dat men langs dezen weg trachtte te gemoet te 
komen aan de nadeelen , die de treurige toestand van Blancardus der 
academie moest berokkenen. 

Sibranda was een boerenzoon, den 20 Sept. 1668 te Witmarsum ge- 
boren uit het huwelgk van Jacob Sibranda en Sytske Hiddinga. Naden 
Latgnschen schoolcursus te Franeker te hebben afgelegd , werd hg den 
18 Jung 1685 aldaar als student ingeschreven. Hg beoefende de hu- 
maniora en de theologie , en zou , ter zgner verdere bekwaming in het 
eerstvermelde vak, ook de hoogescholen te Leiden en Utrecht bezocht 
hebben. Het Leidsche album vermeldt zijn naam echter niet In 1692 
werd hg door de classis van Leeuwarden als proponent toegelaten. 
Zgne benoeming tot Praelector in het Grieksch leverde het bewgs, dat 
men zeer gunstige verwachtingen van hem koesterde. Voor zoo ver ons 
is gebleken , was tot dusver door hem nog niets in 't licht g^even , 
dan eene Diss. de statu Judaeae Provinciae sub Procuratoribus , vera^ 
mierpretatiane Joh. XFIZ7, 13, welke hg in 1689 onder Vitringa heeft 
verdedigd. Proeven van zgne bekwaamheid vindt men neergelegd in 
verhandelingen de Oracvio Bodonaeo^ Fran. 1695; ad locuim Gal VI, 17, 
Ibid. 1696 , en in een Diatribe ad locum I Petr. 7, 5, rijv Tcmityoq^vyijp 
iynofA^waaaei^ Ibid. 1696, welk laatste stuk door Hazaeus waardig werd 



341 

gekeurd om in de SibUotheca Sremenais^ Classis Vu, herdrukt te worden; 
Vriemoet maakt tevens melding van PosUionea pMMoghae , die in 1695 
en 1696 het onderwerp van Sibranda's private dispuntcollegien uit- 
maakten. Door deze g^evens vernemen wg dus, dathj] met zQne leer- 
lingen den tekst van het N. T. en de Grieksche oudheden behandelde. 

Onze lector trad den 20 Januarjj 1695 in het huweiyk met Ida Swa- 
luwe, wier vader Bemard Swaluwe Med. Dr. was te Harlingen. Zqne 
jonge vrouw mogt echter weinig genoegen van deze verbintenis smaken, 
want Sibranda gaf zich over aan een zeer ongebonden leven , bepaal- 
deiyk aan dronkenschap. Een schipper vond hem eens op een uur af- 
stands van Franeker als een cadaver ergens in een onderwal liggen, 
nam hem in zQa vaartuig op en bragt hem in dien toestand naar Fra- 
neker. Door dit voorval werd Sibranda een verloren man. Z|jne aan- 
stelling tot lector zou 9 naar Hazaeus verzekert , kort daarna zgn inge- 
trokken. Dit is ons echter uit geen officieel stuk gebleken. Welligt is 
die maatregel ook niet noodig geworden , omdat zqne ongeregelde Ie- 
venswgze hem reeds den 18 December 1696 ten grave sleepte. Prof. 
Schelkens , die toen R. M. was , herdacht hem in een Progr, funehre^ wat 
gewis niet zou gebeurd zgn, wanneer Sibranda reeds wegens wangedrag 
ontslagen was geweest. 

Ztjn broeder Hero, predikant te Waaxens en Eubaardi gaf de boven- 
vermelde onder Vitringa verdedigde verhandeling in 1698 op nieuw uit, 
addüis obsertHUianibus quibtésdam phaologida, ex Audoria manuscriptis ; 
Hazaeus en Iken namen dit geschrift op in hunnen Thesaurus navus 
Theohffuso-FhUologicus. WaarschQulqk bezorgde Hero ook de uitgave van 
zgns broeders verhandeling de Macdlo y I Car. X, 25^ welke in hetzelfde 
jaar verscheen , doch ons niet in handen kwam. Vriemoet wgst ten 
slotte nog op Sibranda's Notulae op het eerste Boek van Josephus, die 
in de editie van Havercamp z\jn opgenomen. De waardeering, die des 
lectors kleine philologische geschriften alzoo ondervonden , is wel ge- 
schikt om de overtuiging te geven , dat onze Sibranda niet ten onr^te 
in een aan hem gewjjd bruiloftsvers een .doorgeleerd jongeling" werd 
genoemd. 

Th. Hftzieiu, Bibl. Ritioruo^^hüologieo-Tkêologka, CUtiif Vu, Brem. 1728, 958—956 ; 
Vriemoet, 707 -> 710; Zmm poëtiei taeri atupieaiiênwu* nuptüi jweni» viri Jo, Siirandae 
fponn, gi Idae Swaiuwe tpontae (Lat. Yenen vtn C. Schellinger, S. Mnnkerni eo T. 6at- 
Verletii, Nederl. venEen van O. Jorna en W. W. yan Ranouw) Fran. 1696; De IjjdtapAia 
JXcaU Mmoriéê ftretuU Jbamit Sibranda, Fran, 1696, kwamen ona niet onder de oogen. 

Zacharias Huben Ter voorziening in de vacature door 't ver- 



342 

trek van van Eek ontstaan , werden door Curatoren aanbevolen A. A. 
"Pagenstecher , die pas van Duisburg als hoogleeraar naar Groningen 
was vertrokken , Zach. Huber , dien w^ reeds op de voordragt voor een 
anderen katheder hebben ontmoet, en Abr. de Pape, advocaat te Lei- 
den. Gedeputeerden vonden den 28 Sept. 1694 goed om Pagenstecher 
en Huber beide aantestellen , den eerste als ordinarius op ƒ1400, den 
tweede als extraordinarins op ƒ 600. De oude Huber had dus nog even 
de schoone vooruitzigten van dezen zoon beleefd y toen den 8 Nov. dv. 
zgn laatste ure slo^. Pagenstecher bedankte , zoodat men nu in twee 
vacaturen had te voorzien, waarvoor de volgende nominatien inkwamen: 
10. Ant Schulting , hoogleeraar te Harderwqk , Abr. de Pape voornoemd 
en P. de TouUieu , die ons reeds als een veelbelovend leerling van v. 
Eek bekend werd en destqds te Utrecht als privaat-docent was geves- 
tigd ; 2o. Otto Philipp Zaunschljffer , J. O. Westenberg en Gom. van 
Bgnkershoek, de eerste hoogleeraar te Marburg, de tweede te Steinfurt, de 
derde advocaat te Middelburg. Tevens gaven Curatoren in overweging 
om Zach. Huber , wegens de verdiensten van diens vader en «syn eigene 
capacitegt^\ tot ordinarius te bevorderen. Dit gebeurde dan ook den 16 
Nov. 1694 , tegelqk met de benoemingen van Schulting en Zaunschliffer. 
Aan alle drie werd een gelqk tractement van ƒ1000 toegezegd. Had 
men den Marburger te vergeefs den leerstoel van v. Eek aangeboden, 
Schulting nam dien van w\ilen Huber aan ; Zach. Huber beklom dien van 
V. Eek, en nam den 14 Maart 1695 de receptie van het B. K 
in Friesland tot onderwerp zijner inaugurele rede (Orat. de usu aiqw 
auctoritate juris Bomani in Frisia, Fran. 1695). 

Te Franeker den 29 Aug. 1669 geboren , had h\j den 26-jarigen leef- 
tijd dus nog niet ten volle bereikt ; zijne vonning waarboi^de echter de 
vervulling eener hooge verwachting , die men te regt van den zoon eens 
groeten vaders mogt koesteren. Niet alleen toch had Ulr. Huber zelf 
hem grootendeels voor het hooger onderwas bekwaamd , maar nadat de 
zoon den 14 Junq 1683 ter hoogeschool was gekomen en onder Blan- 
cardus en Perizonius de humaniora beoefende, kan het dezen immers 
geen dag hebben ontbroken aan verstandigen raad en nuttige wen- 
ken van den scherpzienden vader. Nog meer moest dit het geval wor- 
den toen Zacharias door Schelkens en van Eek, maar bovenal door den 
vader, tot de beoefening van diens vak geleid werd. 

De jeugdige beoefenaar der oude talen stelde bg gelegenheid van het 
eeuwfeest in 1685 een carmen te zamen uit Latgnsche en Grieksche he- 
mistichia , aan welk curiosum door Blancardus eene plaats is gegeven 
onder de byiagen tot diens feestrede ; aan z\jne regtsstudie herinneren 




J.H.v'dtl9ijienLüh 



>tMna jjf isyjmmian.ie sBaj*. 



^éi 






343 

twee disputatien; de eerste ad rd ifo/4i/Mi 2Vafi(|iijQi, seu óbaervationes 
juris ad Suetonü Caes. C. I, in 1688 onder Ulr. Huber, de tweede de 
jure fiêd , in 1689 onder Schelkens verdedigd. Intosschen had Zacharias 
ook de juridische coUegiekamers te Utrecht en Leiden, bepaaldelgk die 
Yan den beroemden Noodt bezocht Gom. van Eek was zgn promotor , 
toen onze 19-jarlge jongeling den 7 Oct 1690 de laurea doctoralis ver- 
wierf, na openbare verdediging eener verhandeling de vero sensu atque 
mterprekOiane l. 9 B. de lege Pompeia de parricidüs. Sedert was hq als 
pleitbezorger te Leeuwarden gevestigd, totdat het vertrek van zijn 
leermeester hem een katheder openliet. 

Dat de zoon zgn» vaders uitstekende werken over de Instituten en 
Pandecten , zoo voor min- als voor meergevorderden , tot leiddraad bg 
het academieonderwgs gebruikte , valt niet te betwgfelen, wanneer men 
maar let op zijne bewerking eener R^peMh juris ex posUionibus Ulr. 
Büberi ad IhsHMbmee et tUidos emgidares Pandedartm , in 1698 van de 
pers gekomen. Bestond er voor hem dus geene aanleiding of noodzake- 
Igkheid voor het bewerken van nieuwe commentaren, des te meer werd 
zgne hulp gevorderd door de zich dikwerf herhalende behoefte aan 
nieuwe uitgaven van de meeste werken z^Jns vaders. 

De beoefening van het regt aan die der humaniora verbindende, was 
hfl — het behoeft naauwelgks opgemerkt te worden — in Minerva's tem- 
pel een priester der jurisprudentia elegantior. Als zoodanig kenmerkt 
hem immers al dadelgk zgn eerste wetenschappelgke arbeid , getiteld : 
JDissertaHones juridicae et phOologicae , quibus eapUcantur ac observatianibus 
hmnaniaribus üluetrantur selecta ooniroversiartm atque legum capita , Fran. 
1703, 1706, 2 tom., meermalen herdrukt. Van de meeste dezer ver- 
handelingen is het onderwerp aan Suetonius ontleend. Waarschgnlgk 
hebben zg eerst haren dienst gedaan op de collegien , gelgk de dis- 
putatien , die ten jare 1712 verschenen onder den titel De eaeibus enu- 
deaUs quaestionum forenaium ex jure Bomano et hodiemo Uber singularis. 
De disputatien, die Huber na 1712 door z|jne leerlingen liet verdedi- 
gen , zgn niet vereenigd uitgegeven , en dientengevolge in vergetelheid 
geraakt Daar Mr. J. S. G. Koning , te Wedde , kort geledendie dispu- 
tatien aan het Friesch Genootschap heeft geschonken , zgn wg in staat 
geraakt, hare titels hier te laten volgen. 

nup. Jnr. Qoa ditqniritiir occaaione Legis Juliae, cojoi meminit Snetoniiu in yita Nero- 
Bu, Cap. XXXUL Au Principes Bomani cnnetii plane Legibai faerint loluti, 
IV pahes. 1718, 

— phibl. Qna exponitnr & Ulnitratar dnplex locntio Graeca ex Epiitola Panli ad 

Ephesioa & Aetia Apostolicii. 1718. 

Ad L. S ff. de üroria. VI Partea 17U. 



344 

Disp. Jnr. De obligatiooibas « quae non propriU viribas consifttont, • Papiniano comme- 

moratis in L. XXVII ff. de Obligationibos & Actionibna. Y partes. 1714. 
— — de Specifieatione, ejusqae in acqoirendo Dominio & Legatii adimendia, efficaeia. 

n partes. 1714. 
phüol. Qua exponitnr atque illaitratur integram Capnt XII TranqaQli viU 

JnlU Caeaaria. VI partea. 1715. 

— de viventia kereditate vendita. 1715. 

.. Qua exponitnr atqne illostratür reacriptnm divomm firatmm, qnod extat apnd 

Ulpiannm in L. 17 ff. de jnre patronatos. 1715. 
■ de aecesaione pouessionnm cgnaqne origine. 1715. 
« pbiloL Qua exponitnr atqne illnstratur loens ülpiani in L. 1 5 1 ff. ad Legen 

Joliam M^esUtis. IV partes. 1716, 1716. 
— «- pol. Be jnre snmmae Potestatis, in nnaqnaqne Bepnblicft» nt et pabsita, qate 

Tulgo fertnr oivinm Obidiiktia. II partes. 1716. 

— de conditione non nnbendi Legato vel Fideicommisso a^jeeta. m partes. 1716. 

Disp. phüol. jnr. de origine et natura emtiooia et venditioBia. 1716. 

Begaafd met eene gemakkelijke en aangename wgze van voordragt, 
wist hg ook, wars van omslag, zyne gedachten helder en kernachtig 
uittedrukken ; als mensch was hq rechtschapen , waardig in voorkomen 
en humaan in den omgang , kortom, in vele opzigten het sprekend beeld 
zöns vaders *). 

Had er destgds geene klove bestaan tusschen de leden der Staten van 
de stad Groningen en die der Ommelanden , — eene klove , die op den 
bloei der Oroninger academie zoo verlammend werkte , — dan zou onze 
Huber daar in 1707 overeenkomstig de aanbeveling der Curatoren zgn 
beroepen. 

Na den dood van zgn leermeester en ambtgenoot Schelkens , dien hij 
in eene Oratio Junébris huldigde , verkregen Schulting en hg eerst weder 
een collega ten jare 1709 in den Prof. Extr. Dom. Balck , die in 1712 
Schultens als ordinarius opvolgde. De juridische faculteit werd mitsdien 
tot twee hoogleeraicen ingekrompen. 

Huber kwam in 1706 tot de rectorale waardigheid , die hg ten vol- 
genden jare aan Latané overdroeg met eene Oratio de sunmi imperatoris 

1) Hü kon ook hatelgk zyn, even als de oude. Getuige znn uitval tegen Periio- 
nius, in de Praefat, van het 2e dl. der Dissertationes : Ubi dissentlendum estaVirii 
Eruditis , nullius viventis existimatio laceratur, neque roorlui fama laedilur, quod 
nuper Quidam fecit in Vindiciis Curiianis, non data, sed quaesita occasioneJafeAse 
invectus in defuncti Parentis mei b. m. Hanes. Si quid bumani pudorb inessetbuic 
improbo calumniatoci , Hvor eius post fata quiesceret, nee minus Ipse quietos esse 
sineret vlri , qui dudum inter nomincs esse desilt, cineres. Etiamsi calumniis hisca 
et convitüs remaledici, jus fasque vulgus forsitan arbitretur; ego satius duzi homioeio 
impudentem suae relinquere turpetudioi et infamiae. — - Of hij minder opgewondea 
was in sjjn Specimen resnonsionum ad selecta quaêdam Christ. Thomoiii in Librot 
de jure civitatts ampliss, Parentie Ulr, üuberi Scholia, Fran. 1713, kunnen wü oiet 
uitmaken , daar wy dit werkje niet by de hand hebben. 



345 

(fffieio ex smOenÜa Okerams pro lege ManiMa , Fran. 1707. In 1708 her- 
dacht hg de groote verdiensteii van Willem yan Haren, den beroemden 
staatsman en Curator der boogeschool, in eenebelangrqke OraHo funébrii. 

Na twee en twintig jaren waardiglgk aan ztjne roeping te bebben be- 
antwoord, liet Huber zich in 1716 de benoeming tot raadsheer inden 
Hove Yan Friesland welgevallen ; den 30 JunQ d. j. nam htj dientenge- 
T(dge afscheid van ssgne ambtgenooten , waarbg het aan hartelitjke toe- 
spoken van weerszgden niet ontbrak. Ook in dien nieuwen kring bleef hti 
Toor de regtswetenschap leven. Na van den Sande had niemand zich 
weer begv»*d om de regtspraak van het Hof ten algemeenen nutte te 
bewerken. Wel bestonden er aanteekeningen van den raadsheer G. Nauta 
uit de tien eerste jaren na van den Sande's dood. Ulr. Huber had de 
belangrqkste beslissingen gedurende zgn driejarig raadsheerschap ver- 
zameld, maar van een en ander was alleen eenig gebruik gemaakt in 
Haber's Fraeleeêionea en Hedendaagsche regiagdeerdheid. De regtspraak 
der veertig laatste jaren lag in zware protocollen verscholen ^). 

Een nuttigen arbeid ondernam Zach. Huber mitsdien, door de belang- 
rqkste beslissingen uit zgn tgd bgemtebrengen , bare gronden uitvoerig 
ta ontwikkelen en toetelichten, in twee deelen, van welke het eerste 
in 1723 , het tweede in 1727 van de pers is gekomen, als Obêervatianes 
renm farenmtm ac natabiUum , m st^rema Frisiarum curia judieaiafum. 
Van die jurisprudentie beeft hy voorts gebruik gemaakt btj de bewerking 
der derde uitgave van ülr. Huber's Hedendaegae Beehtsgekerthejft , aoo 
elders^ als m Friesland^ gebrmMyhj welke in 1724 te Amsterdam het 
Ikht zag : VerfMerdeirt met veele nieuwe gewgsde saken ende hervemU in^ 
geenige van de nieuwe '« Landês OrdennanUe dereeher Provintie, en in 1742 
door een vierden , in 1768 nog door een vgfden druk werd gevolgd. 

Hg bleef altoos ongehuwd en overleed plotseling den 21 Oct. 1732. 

Tfiemoet, 7H > 715; G. de Wal, Aiinot. 297—808. 



intonius Schulting. £en en andermaal ontmoetten wt| reeds 
den Ntjmeegscben hoogleeraar in de humaniora en welsprekendheid Jac. 
Schutting, den leermeester der Franeker hoogleeraren Gulichius en 
Noodt Deze geleerde man , die een grooteren naam zou hebben ver- 
worven, als eene epidemie hem niet op 36-jarigen leeftijd in 1666 had 
weggerukt, was de vader van Antonius, wien Ngmegen den 23 Julö 
1659 had zien geboren worden. Groot scheen het verlies van een ge- 

i) Eerst in \m lagen te Leenw. het licht Dé demUn van het Hoff van Frieê^ 
landt, door G, Santa, $nda met an refiêtet varrykt door A. Kann. 



346 

letterden vader voor het toen zevenjarig knaapje, voorftl indienangsti- 
stigen tgd. Eene omstandigeid , die aanvankelijk bovenal noodlottig 
voorkwam, de verhuizing zijner moeder Gatharina van den Berg met 
hare drie kindertjes in 1672 naar Leiden, en zulks om de gevaren yan 
den Munsterschen oorlog , zou in de gevolgen voor onzen Antoniiut^ 
zegen worden. 

Hierdoor kwam hq immers bq den zetel van geleerdheid, doorliep 
er de triviale scholen, om vervolgens aan de Bataa&ehe hoogesehool 
zgn dorst naar wetenschap te kunnen laven. Op de humaniora legde 
i^j zich onder Theod. Rycke met de borst toe, zonder de wijsbegeerte 
te verwaarloozen , waarin Theod. Craanen en Burch. de Volder hem 
den weg wezen. Aan goeden raad en nuttige wenken liet de groote 
Oraevius , een vriend zgns vaders , het hem nooit ontbreken. 

De werken der oude Qrieken en Romeinen dan, historieschrgT^ 
zoowel als dichters , las de jeugdige beoefenaar der wetenschappen met 
onverdeelde aandacht, ja met een zoo vurigen gver, dat menige nacht 
door hem werd opgeofferd om hunne schoonheden te kunnen genieten 
Eens op het voetspoor zgns vaders een katheder in de letteren te mogen 
beklimmen was de wensch, die zgne ambitie sterkte. In dit opagt 
kon de toekomst hem trouwens geen stellig uitzigt geven ; daartoe wa- 
ren de leerstoelen aan onze vaderlandsche academiën voor die vaUea 
te klein in getal. Den raad van Bycke volgende ging hg daarom bet 
regt beoefenen , de wetenschap waarbg zgne rgke kennis van de klas- 
sieke letterkunde, geschiedenis en oudheden, hem het meest te stade 
kon komen. Joh. Friedr. Böckelmann werd weldra zgn uitstekende 
leidsman en opr^e vriend , toeh hjj de regtsstudie met gelgken g?ei 
toonde aantegrgpen, als die, waarmede hg in de klassieke oudheid zoo 
diep was doorgedrongen. Groot was het voorregt na doode van dien 
hoogleeraar te mogen zitten aan de voeten van een Joh. Voet ; tevens 
daarbg steeds een tgdgenoot en vriend te hebben in beider uitstekenden 
leerling Comelius van Eek ^). Op eene Diss» de naturaU óbUgaUone^ open- 
baar verdedigd , verwierf de vierentwintigjarige Schulting in 1683 de 
laurea doctoralis. 

Voortaan privaat- , en naar geloofwaardige berigten ook openbaar od- 
derwgs gevende, vormde hg zich voorts te Leiden tot een uitstdeod 
docent, tiierbg liet hg het echter niet. In 1686 trad als r^;tsleeraar 
in zgne woonplaats op een man, die aan de Franeker academie reeds 
als eene eerste ster had geschitterd , een geleerde door Heinsius ge- 

1) Cr. Scliulting's Inaug. Or, te Franeker, waar lij in de voorafspraak aao ai 
doxe gelecrdeo hulde brengt. 



347 

prezen als virum egregium , qui solus inter juris antistites apud Batavos 
literarum humaniorum non esset rudis , et cuius eruditionem ornaret 
momm ingeniique elegantia , — Gerardus Noodt. 

Dr. Schutting achtte het niet beneden zijn rang de collegien van den 
nieawen hoogleeraar met toewijding te volgen, maar maakte zich ook 
de schoonste gelegenheid ten nutte om in vriendschappelgken omgang 
met zgn beroemden bloedverwant in diens methode door te drin- 
gen. 

Voorts opende de Geldersche hoogeschool hem — om met prof. Bon- 
man te spreken — de baan der eere , toen hq onder andere bqzondere 
onderwijzers te Leiden nog bgna verscholen was. Den 7 April 1691 
benoemd, aanvaardde hg in het begin van Julg dv.daar denjuridischen 
leerstoel, en ontwikkelde in eene Oratio de qptimo genere interpretum jurie 
dnUs de methode, naar welke hg het R. R. dacht te verklaren. Te 
kort was hg hier om voor onze beschouwing vele bgzonderheden te kun- 
nen opleveren. Nadat hg in 1694 het rectoraat met eene Orat. de miUHa 
advocaionm (Hard. 1694) had overgedragen, vernamen de Curatoren 
weldra, dat de zeer gewaardeerde hoogleeraar het beroep naar Franeker 
had aangenomen , met eene overhaasting , die hun misnoegen opwekte. 

Den 14 Maart beklom Schulting in het Friesch Athene het spreek- 
gestoelte ter aanvaarding van zgn post met eene rede , waarin Tribo- 
nianus in bescherming werd genomen tegen de aanvallen van Ant. Mat- 
thaeus den oude , Wissenbach , Hotomannus en anderen {Oratio qua 
disqtnrUtir^ culpandusne sit Tribonianics, quod ICtorum, qui stante libera Be^. 
BofMxna elaruere , ampta suppresserit ; ac posteriorum , qui stib Imperatori" 
hus floruere , Besponsa m Pandectas retulerit , Fran. 1695). 

Kon het wel anders , dan dat het onderwgs van een klassiek gevorm- 
den regtsleeraar , komende uit de scholen van Böckelmann, Voet en 
Noodt , met bgval werd ontvangen en rgke vruchten droeg ? Uit 's mans 
eigene geschriften weten wij, dat hg de Pandecten onderwees , en naar 
aanleiding van hetgeen op private collegien was geleerd ter oefening 
zijner leerlingen disputatien schreef, die gretig werden ontvangen. 
Ëvenzoo ontwikkelde hij helder en bondig , sedert 1708 , een aantal 
plaatsen uit de Pandecten, die bg eene oppervlakkige beschouwing strg- 
dig konden schijnen. 

Op het studeervertrek verrgkte hg aanhoudend zgne kennis door de 
studie in de werken van regtsdoctoren , zelfs in die der Grieksche en 
Latgnsche kerkvaders. Op alles wat tot volmaking en beschaving van 
zgne wetenschap dienstbaar kon gemaakt worden hield hg het oog ge- 
vestigd; wat hg vond werd dadelgk ter z|jner plaatse aangeteekend in 



348 

de kwarto-editie van het Oorpus juris , door Dion. Gothofredus in 1652 
uitgegeven. Te Franeker ving hg aan met den arbeid , die te Leiden 
voltooid , zgn naam onsterfelgk zou maken , het verzamelen nl. van de 
bronnen der oudere regtswetenschap en hunne verklaring uit den schat 
zqner omvangrgke kennis ; yrij bedoelen de Jurisprudenüa vehés Ank- 
Justmianea, L. E 1717, Lips. 1737, c. O. H. Ayrer. 

Tweemaal hield hg bg de overdragt van het rectoraat zeer doorwrochte 
oratien , eene de jurispmdenHa M. T. Oieeraniê , Fran. 1702 , de tweede 
de jurisprudenHa JUstorica , Fran. 1712. 

Schulting was geen polygraaf. Wat hg liet drukken was echter de 
vrucht van diepe studie, zoo als de Diseertationes derecusationejudkis; 
pro rescripHs Iwpp. Bamanorum ^) ; de transactione super eoiUroverm^ 
guae ex tMmie vohmtatibus proficiscuntur ^ etiam nonin^^iaveleoffnüuil' 
lorum verbis, recte ineiunda. Ace. Or. de jurispr. Geeronis^ Fran« 1708. 

Ztjne rigting en methode volgen uit een en ander reeds duidelgk. 
Voor de grondige beoefenaars des regts eischte hy kennis der huma- 
niora, om hen daarmede te kunnen voeren naar de bronnen zelve en 
hun gezag te leeren waardeeren en aannemen als den eenigen grondslag, 
waarop men heeft te bouwen ; om die bronnen te begrgpen en te ver- 
klaren moest men die in hunne wording en ontwikkeling nasporen; 
daarom toegerust met voldoende kennis van den aard, de zeden, ge- 
bruiken, taal en de ontwikkeling der natie, zooals de klassieke schrijveis 
ons die leeren kennen. Wel verre van eenz^'dig de geheele regtsgeleerd- 
beid in het civiel regt te willen doen opgaan, kende hg aan het natuur-, | 
staats- en volkenregt de plaats toe, welke z^bg een volmaakt gevormd 
jurist behooren intenemen. Von Uffenbach werd den 18 April 1710 in 
des hoogleeraars studeervertrek gebragt en nam hier het volgende waar: 
»De boekerg is , wel is waar , niet zeer talrgk , maar bevat vele goede 
boeken , niet alleen uit het vak van regten , maar ook uit dat van ge- 
schiedenis , oudheid- en bgzonder van letterkunde. Dat van de regten 
was niet bgzonder groot. Bg onze Duitsche regtsgeleerde hoogleeraais 
treft men meer aan , maar ook niets anders. Men moet het in de Hol- 
landers dan ook prgzen, dat zg niet aan de letter bigven hangen, maar, even- 
als de oude Fransche en gedeeltelgk ook de Italiaansche juristen, hetBo- 
meinsche regt uit de oudheden en bronnen zelve opzoeken , waardoor 
z|j zich eene betere kennis verwerven , dan die , welke men in Duitscb- 
land alleen uit Lauterbach , Garpzovius en hunne volgelingen put Schul- 

1) Henn. Noordkerk spreekt in Obterv, Decat^ Amst. 1731, p. 101 (ookaangeb. 
d. F. Saxe), in een adem over Guiacius ea SchulUof: quique oimiaf qaae de Pria* 
cipom reicrlptli dlci poisunt, exhauiiiia vldentufi Tiri praeclari. 



849 

tiDg had qjne boekenkamer goed gesorteerd. Onder anderea beviel mQ 
zeer, dat hg in eene afzonderlgke kast de regtsbronnen (fontes juris) 
fag elkander gezet had ; daar stonden niet alleen de vele uitgaven van 
het Jm8 Jiêstimaneum , zooals de Pandectae Florentinae van Holoander en 
aodere uitgaven , de Fragmmta vetera , als ook de IaM BasiUkmp^ Ca- 
dez Tkeodoskmus, Codex leffum antiqq. LMenibrogn^ Bahtm CapUülariat 
de nieuwe constitutien en wetten van verschillende landen en staten , 
ouar ook de schrijvers over het natuurregt , en zg , die over de wgze 
der regtstudie , de geschiedenis van het regt en de voorbereidende kun- 
digheden er van geschreven hebben. Onder de letterkundige werken 
waren zeer vele , zoowel oude als nieuwe , van de schoonste en kost- 
baarste uitgaven van Qrieksche en Latgnsche schrgvers, alsmede ook 
vele dergelgke van Grieksche en Latgnsche kerkvaders." Totzóóvervon 
Uffenbach. Is de schildering van den Duitschen bezoeker niet in vol- 
maakte harmonie met onze beschouwingen , waar wij op de rigting van 
Sehulting's studiën het oog lieten vallen ? 

Niet strevende naar verplaatsing, had Schulting zich dan ook te 
Franeker ingerigt 9 als iemand die daar dacht levenslang te zullen blg- 
Ten. Maar Leiden wilde ook de voordeelen genieten, van 't geen hg 
daar had opgedaan. Derwaarts geroepen om naast Noodt, als opvolger 
Tan Voet, plaats te nemen, ging hg heen, en aanvaardde die taak den 
9 Nov. 1713, met eene Orat. de caussis praeetantiae juria BonMni^ eene 
redeyoering, die niet in het licht is verschenen. 

Ruim twintig jaren levens werden hem nog g^und om voor school en 
wetenschap te leven. Onverdeeld bleef hg zich aan beiden wgden, des 
te meer onafgebroken , omdat hg ongehuwd was. Toen in latere jaren 
eene zware ongesteldheid hem niet veroorloofde een vinger zelfs te ver- 
roeren, ging h$ toch met de coUegien aan huis voort, onder bQstand 
van een leerling , die op zgne aanwgzing telkens het Corpus Juris moest 
naslaan. 

Het laat zich gemakkelgk begrgpen , hoe de Franeker disputatien over 
de Pandecten nu ook door de Leidsche studenten gezocht werden, daar- 
door weldra uitverkocht , ja tegen bovenmatige prgzen niet meer ver- 
krijgbaar waren. Oehoor gevende aan hun verlangen , gaf Schulting 
die daarom te zamen uit , als Enarrationes partis pnmae Digeeiaruim; ace. 
Diss. ad L. 1 %iM D. de quaestiombus , L. B. 1720, ed. alt 1738. 

In den Theeaurus'pms Bomam van Ev. Otto ontmoet men de Veteres Olos- 
SM verborum juris , quae pasem in Basüieis repemmtur , met Notae van 
Schulting.' De uMtate jwriaprudentiae Bom. ad aUas artes et s(nentias , 
sprak onze geleerde bg de overdragt van het rectoraat in 1718; de on- 



850 

gusta hominU innoeentia ad Ugern boni b^j gel^'ke gelegenheid in 1730. 
Den 12 Maart 1734 had het vaderland in hem het verlies te betreuren 
van een Europeesch geleerde van den eersten rang , wien de eemamen 
de hoeede Jac. Chthofredtés , en de NederUmdsche Cuiacius , door de meest 
bevoegden zgn geschonken. Aan den Praelector , later Professor Juris, 
J. C. Rücker had hg zijne handschriftel\jke nalatenschap vermaakt De 
legataris verrigtte een nuttig werk , door de Theses over strijdig voor- 
komende plaatsen , te Franeker reeds behandeld , in één bundel te laten 
herdrukken. Thesium controversarum jtixta seriem digestorum decades een- 
turn is de titel van dit gulden boekske , waaraan eene Exercüaiio ad 
Vdkni M(mmi L, VU, C. 7, en de lijkrede, door prof. Vitriarius ge- 
houden , zijn toegevoegd (L. B. 1738 , 1762). Uit Rücker's nalatenschap 
zgn die Hss. voor de Leidsche bibliotheek aangekocht ^). Prof. Smallen- 
burg gaf eerst daarvan uit Notae ad tikdos Digestorum de verb. signif, et 
regtiUs juris , L. B. 1799; daarna, in zeven deelen, de beroemd geworden 
Notae ad Digesta seu Pandedas , L. B. 1804—1825 ; aanteekeningen, ge- 
trokken uit alles , wat wij van de oudheid bezitten niet alleen , maar 
tevens uit een rqken voorraad werken , gewijd aan de philologie en het 
regt. Niets was Schulting in dit opzigt vreemd gebleven. In de kritiek ging 
hij niet stout , integendeel zeer behoedzaam te werk, door geene tekstver- 
betering voorteslaan , dan na naauwkeurige vergelijking en naar gezonde 
regelen. Ten slotte wgzen wg nog op de uitgave zijner CommenU. Aca- 
demicae, cur. J. L. JJKLio^ Lips. 1770—74, in vier deeltjes. 

J. J. Vitriarii Orat, funebris itt obiium Ant. SehtdHngii , L.B. t7S4, ook acKlcr de 
The»e9 c<mirover*ae, en in de Comméni. Acadendcae, I, 801; Vriemoet, 716*728; F. Saie. 
Or. auipic, de Ani, SekuUinffio , aUero ffsminopte Bataioorum. (h^aeio, tanquam fframai«<^ 
fiauri anteceaori» exemplo, Dav. 1789; ▼. Uffenbach.II, 283, 288; Bt Ftye Fries, VI,3i3, 
824; Te Water, 26, 27, 206; Siegenbeek, II, 52, 58, Toev. 174-176; SmaUenborg, Früffet, 
ad Noiat in FandeeUu ; Bonman. I, 248, II, 25. 



1) Volgens F. Saxe, p. 30, bezat proL J. Luzac in i7S9 de «ampliores Schuit in^ü 
Observationes" op het jas antPjustiDiaDeiim . 



r 



'^y 



LEVENSBERICHTEN 



VAN 



DE ^0 



OGLEERAREN. 



VERVOLG. 



9 i <- ^ 



o 



Lambertus Bos. Terw\jl Blancardus z\jne laatste lerensjaren met 
moeite voortsleepte , en Joh. Sibranda zich den leerstoel voor de Griek- 
sche taal onwaardig maakte, verkreeg de student Lamb. Bos den 13 
Oct. 1696 van den Senaat vergunning om in de Grieksche taalprivaat- 
onderwgs te geven. Na den dood van Sibranda benoemden Ged. Staten 
hem reeds den 18 Febr. 1697 tot praelector. 

Bos was den 23 Nov. 1670 geboren te Workum uit het huwelijk van 
den rector Jacobus Bos en Gerarda de Haan , eene tante van Camp. 
Vitringa Sr. Moest hij zqne ouders al vroeg verliezen , deze ramp trof 
hem niet vóór dat de vader hem zoo grondig in 't Latyn en 
Grieksch had onderwezen , dat de moeder , die het laatst van beiden 
overleed , van Lambertus iets groots durfde voorspellen. Om hem aan- 
temoedigen wees z\j gaarne op haren neef Vitringa , als een navolgens- 
waardig voorbeeld ; stervende beval zg Vitringa den jongen dan ook aan. 
Lambertus had weldra zulke vorderingen gemaakt , dat de grietman 
van Tietjerksteradeel Hector van Glinstra, op Hillema-State te Bergum, 
hem veilig tot huisonderwgzer kon aannemen. Gedurende deze betrek- 
king maakte Bos groote vorderingen in de kennis der Grieksche en La- 
tgnsche oudheid , bovenal boeiden hem Cicero's geschriften. 

Toen hg dan eerst in zijn 24® levensjaar, den 29 Aug. 1694, teFra- 
neker aan de academie was gekomen , moest het onderwijs van Coetier, 
Sibranda, Rhenferd en Vitringa voor hem, als meer gevorderde, na- 
tuurlijk rgker vruchten opleveren, dan voor menig ander. Vitringa 
bespeurde al spoedig , dat zfln neef voor de studie van het Grieksch 
als 't ware in de wieg was gelegd en raadde hem daarom zich meer 
uitsluitend aan die taal te w\jden , te meer , daar bjj het beperkt aantal 
specialiteiten in die tak van listterkunde hem eene schoone toekomst 
wachtte. Zoo deedhy. Hoe hg de eerste sporten van den ladder beklom 
als privaat-docent , voorts als praelector , zagen w\j zoo even. Aan de 
geletterde wereld deed hij zich weldra van eene gunstige z^de kennen 
door de Animadversiones op Thomas Magister, toegevoegd aan de tweede 
uitgave van den arbeid van Blancardus, in 1698. Z|] werden gevolgd 
door Exercitationes phüologicae ad loca nonnuUa Novi FoederiSj Fran. 1700, 
e3ne uitstekende proeve van geleerdheid, die bij de keuze van den 
opvolger van Blancardus (JB. 0. 7 Fehr. 1704) de schaal ten zijnen voor- 
deele deed doorslaan , tegen Is. Valckenaer en Maevius PoUius , rec- 
toren te Leeuwarden en Deventer , die met hem waren voorgedragen. 



854 

Bjj bet aanyaarden van den leerstoel in het Griéksch hield Bos den 12 
Jung dv. eene Orat. de erudUione Oraecorum per cohniaseorumpropagata, 
Fran. 1704 O- 

Gaarne zal men de verzekering van SchuUens aannemen, dat de 
nieuwe hoogleeraar veel heelt b\jgedragen om aan de beoefening van 
het Griéksch een nieuw leven bgtezetten en haar in eere te houden. 
In de kritiek , etymologie en exegese , vooral in hare toepassing b\j de 
studie der Bijbelboeken, niet minder in de Grieksche antiquiteiten, 
verwierf Bos groote verdiensten ; in deizen was hjj een waardig voor- 
ganger van de groote mannen, die zich in z^'ne rigting verder heb- 
ben bewogen. 

Ten jare 1702 verscheen zqn Mysterü eü^stosgraecaeexposUiapedmen, 
in quo pleraeque laquidiones Oraecorum defectwae supplentur et adintegram 
structuram referuntur^ waarvan hq in 1713 een herdruk gaf, terwgl 
Schoetgenius in hetzelfde jaar daarvan eene uitgave te Leipzig bezorgde, 
waar het later ten minste nog driemaal vermeerderd en verbeterd, 
laatstelijk door G. H. Schaefer in 1808, ook in 1813 te Oxford, van de. 
pers kwam , na ten jare 1750 een zevenden druk te Leiden beleefd te 
hebben. Met bqval ontving de geleerde wereld voorts van hem Observa- 
tianes miseellaneae ad loca qttaedam cum Novi Foederis, turn exterorum 
scriptorum Oraecorum , waarvan een Animadvermnum ad Jo. Vorstii PM- 
lohgiam sacram specimen van Hor. Vitringa G. F. is toegevoegd (Fran. 
1706 , Leov. 1731). Van de bovenvermelde ExercitoHones gaf hü in 1713 
eene verbeterde uitgave, met eene Diss. de etgmologia Oraeea; aan de 
Grieksche grammatica van Weller (Amst 1715) vindt men z^'ne JRegulae 
praecipuae accentuum en Syntaxis Oraeca in condnnam methodum redacta 
toegevoegd. AnimadversUmes ad scriptores quosdam Oraecos, ace Specimen 
animadversionum Latinarum verschenen in 1715, nadat hig een jaar te 
voren op het toen nog weinig betreden veld der Grieksche oudheden 
een goed handboek had bewerkt {AntiquUatum Oraecarum, praecipue At-- 
ticarum^ descripiio hrevis, dikwqls herdrukt, ook in Leipzig, en nog te 
Franeker in 1773). Door eene met groote zorg bewerkte sierlgke kwarto 
uitgave der Septuaginta , die nog altoos door de mannen der wetenschap 
geprezen wordt — het Vetus Testamentum ex vers* LXX interpretum , c. 
varns lectionibus , eto. , Fran. 1709 — heeft Lamb. Bos zgn naam het 
meest vereeuwigd. 

Dictaten op Lukas , op de brieven aan de Romeinen en Philippensen, 
ons voorgekomen in de Sibliotheca ^ercliana, herinneren de onderwerpen, 

1) Phil. Fred. Vegilio vaa Claerbergea bezong het optreden van Bos in een 
Griekscb vers, dat afionderlgk gedrukt is, volgens Gab. de wal, Ann. 309. 



355 

waarover bij coUegien gaf. Van de Qrieksche auteurs, door hem be- 
handeld, yememen wq: 

• . kt .... de Schoatonelen 

Des Griekschen Aristofanes , 

Dien Hy, zoo dikmaal in zyn les* 
In zuiver Grieks, zyn roU' deedt spelen, 

Hy dede ons d' egte zin verstaan 
Van 't Grieks, en schuimde taalgebreken. 
Om zuiver Attisch grieks te spreken. 

Las Hy ons voor uit J^liaan. 

Zoo rijmelde de student Andr. Andrieszen , een Middelburger, wiens 
broeder Jacobus ons ook eene schets gaf van z\jn geliefden leermeester, 
en wel In Latijnsche zangen , waaraan wq ontleenen : 

. . . . magnum decns emditi 
Bossivs, orbis. 

Graeea qni pandit vigUi labore, 
Atticos ritos, monnmenta, leges, 
Sednlo Instrans; penetrale rerum 
Omne reeludit. 

Saepius Caecum relegens Homemm 
Comicum magno studio ae amore 
Proseqnens, daro vigil jSHiannm 
Lumine donans; 

Lnce perfundens meliore clamm 
EBJOMHKONT^No^wi, & profunda 
Mente Sanctomm sapiens Virorum 
Scripta revolvens. 

Atticos ritus, qnoties recordor 
Explicantem, illud mihi suave tempus 
Denuo in mentem venit & Magistri 
Dnlcis imago. 

Dumque Thebani tabulam Cebetis 
Saepe dictantem reminiscor, atque 
Scripta contemplor, puto me videre 
Dnlce loquentem. 

Blandus & vultu facili decore 
Vixit, & spreto positoque fastu. 
Integer morum studuitque sanctam 
Dncere vitam. 

Een ztjner meest vruchtbare leerlingen was Joh, Alberti , van Assen 



356 

later hoogleeraar te Leiden , de vriend van Ruhnkeulfta ^). Ook deze 
wydde eene elegie aan het verscheiden van Bds , en getuigt daarin : 

Ta xnihi dactor erat, Ta 0octor« cuji^ &b ore 
Pendebam toties; quod memuüsse juv-at. . 
Ta soopalos milii, Ta Syrtes, & ioho&pitt saxa 
Monstrabai ; fait k cara patema meL 

Waartoe meer? In een tal van l^kzangèn drukte de academiejeugd 
om strgd kennelijk deze waarheid uit: Midtis üle honis flebUis occidiL 

Bos was namelyk den 6 Januari) 1717 weggerukt door de tering, 
zevenenveertig jaren oud. Zijn gebeente rust in de kerk te Tjumma- 
rum. Zeven jaren vóór zijn dood was hij in het huwelijk getreden met 
Feiktje Sineda , weduwe eerst van Dom. Camper , daarna van Ger. Hor- 
reus, pred. te Vrouwen-Parochie. Twee dochtertjes betreurden met 
haar hun verlies. 

A. Schaltens, Orat, funebrit in obitum Lamberti Bo*. Fraa. 1717, waarb\j het Frogr, ƒ■- 
nebre door Dom. Balck is herdrakt, ea waaraaa eeae Elegia vaa Ds. Corn. ScheUinger is 
toegevoegd; Carmina, edita in funere B, Lamb. Bot (hoadende een Grisksch ven nn 
Bern. de Reiger, Lat^jasehe zangea van Joh. Alberti, Gail. Hailmaa en Joh. Andriesien, 
Nederlandsche van F. Halma, J. 6. van de PoU, Andr. Andriessen, Ann. Adriani, G. Abbring, 
Joach. Bentham en Joh. R, Aitema) Fran. 1717; Vriemoet, 723—727; Add. 15. 



Ruardus Andala, ook wel ab Andla genoemd, was een zoon 
van Gerlof Ruurds en Truike Wigles, beide van boerenbedrijf te Andla- 
huizen , nab\j het Friesche dorp Burgwerd. In bet begin van Januarij 
1665 geboren, toonde hij door vlugge vorderingen en eene zucht meer 
tot leeren , dan tot spelen , een grooten aanleg. Daarom trok de griet- 
man Tjaard van Aylva zich den jongen aan , die dientengevolge op tien- 
jarigen leeftijd naar de Latgnsche school te Bolsward werd gezonden, 
waar zyn aanleg , ook door privaat onderwys , met veel zorg werd ont- 
wikkeld^. Na, wat het Latgn aangaat, met Sallustius, Virgilius en 
Terentius vertrouwd te zijn geworden , verstond hij ook het Grieksch 
Testament , Herodianus en Hesiodus , toen hij in Sept. 1679 , dus nog 
maar 14 jaren oud , zich als student te Franeker inschreef. Zijne oudeK 



O Cf. Vila Ruhnhenii, ed. Bergman, 160 sqq. 

^) D.«. G. Moda te Bolsward heeft den grietman ^oor den jongen ingenompn en 
dezer, privaat onderwezen. Als zyne leermeesters noemt Venema, behalve Corn. Jelgers, 
nog den conrector Pctrejus en den Med. Dr. en Rector Tiberius. Onwillekeurig 
herinnert ons deze laatste naam aan het geslacht Hemsterhuis. Kan men hier ook 
den ouderen broeder van prof. Joh. Hemsterhuis ontmoeten, naar wien de Crace 
vruchteloos heeft gezocht? Vgl. Biogr. Bijdr. en Berigten, 53. 



357 

wareu hem , nadat h\) pas aan de Latijnsche school was gekomen, reeds 
ontvallen; aan den genoemden grietman had hij de bekostiging z|jner 
studiën te danken. Twee jaren aan de propaedeusis bestedende, hoorde 
Andala door Blancardus dialogen van Lucianus verklaren, benevens Ho- 
merus en de Lysistrata van Aristophanes ; Perizonius verklaarde hem de 
geschiedenis naar het Epitome Tursellini en Suetonius ; Vitringa , toen 
nog Ling. Oriënt Prof., leerde hem 't Hebreeuwsch , met de beginselen 
van het Syrisch en Chaldeeuwsch ; onder leiding van dezen hield An- 
dala zelfs een dispuut de Urim et Thummim; Vitringa's opvolger Rhen- 
ferd maqjj^te hem met de Rabbqnsche geschriften bekend ; b\j van Marck 
hield h^' collegie over kerkhistorie. De drie volgende academiejaren 
wijdde Andala met voorliefde aan de philosophische wetenschappen on- 
der de Cartesianen Gulichius , diens opvolger Andreae , en Joh. Schota- 
nus. Had Blancardus hem geraden z\jne hoofdstudie te maken van het 
Grieksch , en zulks met het oog op een katheder , Tob. Andreae trachtte 
hem een philosophischen leerstoel bekoorlqk voortestellen. Andala ver- 
koos liever — ongeacht een dergeljjk doel — zich meer algemeen te 
bekwamen, ging daarom de Grau's lessen over Ëuclides, daarna die van 
Fallenius over de sterrekunde btjwonen ; zelfs kwam h\j op de anatomie 
den jongeren Matthaeus hooren. Aan zgne promotie tot L. A. M. et 
Philos. Dr. liet hig voorts de verdediging van eenige disputatien vooraf- 
gaan — quibus brevi tabella totam complexus est Phyaicam^ zegt Ve- 
nema — ; twee vóór , twee na de groote vacantie in 1684 ; op de vjjfde, 
de terra ei igne, verwierf by den 17 Nov. d. j. den verlangden titel. 

Daarna meer bepaald tot de theologische studiën overgaande, vond 
hij in van der Waegen, Vitringa en Böell drie in vrijzinnige rigting 
uitstekende leermeesters ; bg den eerste evenwel de meeste geestver- 
wantijchap , die door veelvuldig verkeer ten diens huize reeds lang was 
aangekweekt. Onder van der Waegens respondenten op de dispuutcol- 
l^ien de Trmitate miste men Andala niet ; dat hg aan diens zgde zich 
scharende de pen opvatte in het verschil over 't gezag der rede , is ons 
reeds gebleken. Ter volmaking zijner studiën liet Aylva hem in 1687 
ook gaarne nog een bezoek brengen aan de academiën te Utrecht en 
Leiden. Diens raad om ook in de theologie te doctoreren volgde hg 
niet. Andala was te vreden dat hg eindelgk werd toegelaten tot 
den predikdienst. Denzelfden dag, waarop de classis van Bolsward hem 
het examen met gunstigen uitslag afnam , werd hg door den invloed 
van zijn Maecenas te Arum beroepen^ namelgk den 28 Sept. 1688 O* ^wee 



^) Vriemoet geeft een verkeerden datum op. 



358 

jaren predikte Andala daar het Evangelie, vervolgens, sedert 1690, te 
Makkum , waar hig de zaak van zijn leermeester van der Waeijen tegen 
Balth. Bekker verdedigde in de volgende gesehriften : Drie brieven van 
Dr. B. B. AUe beantwoord door Een Discipel van dien Heer en Voedster- 
ling van de Academie van Franelser , 't Amst. 1693 ; Beantwoording mn 
Dr. B. B. Twee Brieven, 1693; UUerste Verhegentheid van Dr. B. B, 
DuidAyk aangeweesen , door Wederkgginge van alle syne Aanmerkingen ende 
Naleesingen, enjs., uitgegeven door een Discipel van de Heer J. van der 
Waeyen , Fran. 1696 ; Balth. Bekkers en inzonderkeyd syner VoedsterUngen 
onkunde, ohbescheidentlieyd en dwalingen, kort en klaar ontdekt door een 
Disc^l ena. , Fran. 1696 ; Qansch desperate en verhoren saake van D, 
Balth. Bekker, getoont uit de nasnikken en genoegsame bekentenisse 
van onmagt en verleegentheid van syn VoedsterUng , Fran. 1698; Klare &i 
bondige uitlegging van de texten 2 Petr. 2 : é, en Jud. vs. 6 , gegroncU qp 
het O. T,, dienende tot bewjfs van Hemel en Helle, Engelen en Duivelen, 
sanU beider werkzaamheid, Fran. 1698^); Antwoord op een tweede brieft 
Fran. 1700. 

In Augustus 1695 was hQ inmiddels als predikant te Bolsward opge- 
treden , na nog eerst te Makkum gehuwd te z|jn met Gatharina W^'bes 
Hegenhuis , eene jonge weduwe aldaar. 

Op het voetspoor van zoovele Coccejanen, beoefende Andala vlgtig de 
exegese. De resultaten dezer studie wilde hjj neerleggen in een be- 
knopten Commentaar op al de Bijbelboeken , doch zijne benoeming tot 
hoogleeraar in de wijsbegeerte te Franeker (0. B. 17 Febr. 1701) , in de 
plaats van Schotanus , schijnt de oorzaak te zgn geweest , dat hg voor- 
eerst van dat plan moest afzien. Goedh. Boi^esius , Philos. et Litt 
Prof. te Steinfurt, en G. W. Duker, toen rector te Zwol, waren met 
hem voor dien leerstoel aanbevolen. Het daaraan verbonden tractement 
bedroeg slechts / 750. Des hoogleeraars inaugurele oratie, den 23 Junij 
dv. gehouden , handelde de physices praestantia , utüitate et jucundüate , 
Fran. 1701. 

Bij onderling overleg regelden de ambtgenooten hunne taak al- 
dus, dat Böell collegien zou geven over de Meditationes CartesU, over 
Ethica en Theol. naturalis ; Andala daarentegen over logica en physica. 
Toen , na het vertrek van Röell in 1704 , diens leerstoel onvervuld werd 
gelaten, nam Andala's werkkring aanmerkelijk in uitgebreidheid toe, 
want van z\jn standpunt kon hij met Regius den nieuwen last immers 



1) Dit zal geri{>t zijn tegen de Korte Openinge van de Texten II Pet. II: 4 en 
Jude VS. 6, voorgesteld aan R, Andala, Door Een Liefhebber der waarheid /ikmst. 
1697. 



359 

niet deelen. Zoo gaf hg voortaan dan ook coUegien over de Theol 
ncduraUs en over de JPrincipia philosopMae CartesU. Nadat hij 
een achttal jaren had onderwezen , verschenen als eene vrucht daar- 
van: Exereüatianes academkae in philosaphiam primam et naturdlem ; 
m qidbus Fhüosophia Benaii Bes-Cartes clare é persptcue expUcatuty valide 
confirtnatur^ nee non solide vindicaiur, Fran. 1709 (590 p.) In de Dedi- 
caüo aan Gom. ab Aylva zegt hg daaromtrent: h primo Professionis 
anno Theses scripsi , in initio breviores , postea prolixiores , quibus ex- 
plicarem , illustrarem , conürmarem & vindicarem , nee non hic & illic 
emendarem , Philosophiam Benati Des-Cartes. Atque inde natum est 
hoc opus. In de Praefatio geeft h\j de toezegging : Yeritatem & solidi- 
tatem Theologiae naturalis alias Deo volente vindicabimus. Deze arbeid 
liet niet lang op zich wachten , want in 1711 verscheen Andala's Syn- 
tagma Theologico-Fhysico-Metaphysicum j complectens Compendium Tkeolo- 
giae Naturalis ; Faraphrasin in Principia Fhüosophiae Benaii Des-Cartes ; 
Mt é Dissertationum Fhüosophicarwn Heptada, Omtrent den inhoud en 
de strekking dezer drie, onder éénen titel vereenigde, werken, deelt 
de schrijver in de opdragt het volgende mede : Ante annum absolveram 
Disputationes septem & viginti de Theologia Naturali. Harum Compm- 
dkm facit primum hujus voluminis Tractatum. Gum vero Theologia 
Naturalis sit turn Theoretica , tum Practica , non tantum demonstravi 
Exsistentiam Dei , & exposui ejusdem Essentiam , Attributa , & Opera , 
tum Decreta, tum Opus Greationis & Providentiae , sed & expendi rela- 
tionem , quae est inter Deum & Hominem ; atque inde derivavi omnia 
hominis officia circa Deum , se ipsum , & proximum. Gumque huc per- 
üneat omnium Yirtutum Ethicarum exercitium, ipsam Ethicam Theo* 
logiae Naturali superstruxi , & ex ejus principiis deduxi. Gujus haec est 
longe maxima utilitas , quod hac ratione quilibet , qui non data opera 
Tult caecutire , facile videre possit , Summum Bonum ab onmibus vulga- 
ribus Ethicis ignoratum , & male esse constitutum. Summum autem 
Bonum si ignoretur , vivendi rationem ignorari necesse esse , merito ju- 
dicat Cicero. Theologiae & Beligionis Naturalis contemplatie sponte nos 
dudt ad verum Summum Bonum , in quo mentem unice acquiescere , 
quod prae omni alio amare , omni studio acquirere , ut ultimum finem 
intendere, ut Ethicae finem constituere, omnino oportet. Hoc autem 
invento & cognito , inventa vitae via est , conformatioque omnium offi- 
ciorum. Scilicet Religie sive cultus Dei, omniumqueVirtutumexercitium 
est via ad aetemam Beatitatem in Dei S. B. communione sitam. Primo 
hoc Tractatu mihi meisque Auditoribus opus esse deprehendi, ut in 
manibus & ob oculos esset filum & series, quin strictior explicatie rerum, 



360 

qaas viva voce fusius quotannis explico & tracto. Optimam enim & 
utilissimam docendi methodum judico , quae scriptioni breviori f usiorem 
addit oris explicationem : uti haec perceptionem' juvat, ita illa memoriae 
consulit. Alter Tractatus continet Paraphrasin in Principia Phüosophia^ 
Benati Des-Cartes^ quein typis describendum curavi, ut Discipulos de- 
scribendi ea, quae ante aliquot annos ad calamum erant dictata, labore 
sublevarem. Titiüus est novus , sed argumentum Paraphraseos & Dic- 
tatorum non adeo dissimilo. Tertius Tractatus constat septem Disser- 
tationibtAS de variis materiis, quae partim controversae sunt, parüm k 
quibusdam in dubium vocantur , licet sint veritates maximi momenti , 
& fundamentum omnis Philosophiae , quas idcirco paulo accuratius & 
prolixius in totidem Disputationibus pertractaveram. 

Toen Andala het bovenstaande schreef, was hij nog geen hoogleeraar 
in de theologie. Gaarne had hg zich in de plaats van Röell daartoe 
benoemd gezien; tweemaal werd h\j zelfs mede aanbevolen, doch de 
Gedeputeerden schenen hem eerst niet te willen. Hij ondervond niette- 
min een blgk van sympathie, door de verhooging van zijn tractement 
met ƒ 250 (ff. B, 12 Aug. 1707). Na den dood van Gürtler , aan wien 
boven hem de voorkeur was gegeven , werd hy als de eerste voorgedra- 
gen , met prof. Kirchmeijer van Ileidelberg en Ds. T. H. van den Ho- 
nert, te Amsterdam. Den 4 Nov. 1712 werd zgn wensch vervuld. 
Dici nequit , schreef Yenema , quanto ipsius animus pertentatus fuit 
gaudio , quod occasionem in Theologicis versandi veritatibus nactus esset. 
Zyne jaarwedde van ƒ 1000 werd met ƒ 300 verhoogd, en bleef dus nog 
eene karige bezoldiging van een hoogleeraar in twee vakken. Ofschoon 
hö zyne theologische coUegien ongetwijfeld vroeger opende, hield hij 
eerst den 12 Nov. 1713 de inaug. oratie Be Sapientiae inüio reverentia Je- 
hovae , Fran. 1713. Den 7 Jung te voren had de Senaat hem honoris 
causa tot Theol. Doet. bevorderd. 

In 1711 en 1712 liet hg op zyne philosophische coUegien een vüftal 
verhandelingen verdedigen, U in qua vera substan tiae notio vindicatur^ 
simidque confutatur vis activa , è G. G. L (eibnitz) cuüibü sübstaniictc tam 
carporeae, quam spirituali^ in Specimine Dynamico aUributa, 2> in qua 
vera notio creationis , speciatim ex nihilo , ea^licatur é vmdveatur ; 3« m 
qua demonstratur omnimoda rerum omnium dependentia , turn in esse, turn 
in operari ; 4<^ in qua strictim ^eciales errores circa notiones substanüae 
é causae , circa Mentes dt Corpora particularia , drca Decretum , Crea- 
tionem , Conservationem dt Concursum Dei , nee non circa mentis cum 
corpore unionem , ejus creationem é immortalitatem notantur , etc ; 5» in 
qua agitur de Phaenomenis Barometricis , eorumque causis , nee non de 



361 

Barometri maiffni commode é uau terra fnarique. Zij z\JQ in 1712 ver- 
eenigd op nieuw door hem uitgegeven als Dissertationum philosophicarum 
Pentas, ctU adjecta est eontinuatio Ephemeridum aeria Atmoaphaerici va^ 
riationum , a mense Julio A* 1710 , ad mensem Junium A. 1712, 

Dat hy met z\jn ambtgenoot Regius in twistgeschrijf gewikkeld werd 
,de dependentia actionum creaturarum a Deo'', hebben wy boven (biz. 
319) reeds aangestipt. Die twist ontlokte aan Andala's pen Vindiciae 
Yerüatis , quam Ecclesiae Beformatae profUentur de Dependentia Actionum 
a DeOj Fran. 1713. Tot z^jne philosophische geschriften behooren voorts 
Dissertationum philosophicarum ^ .in 'quibus, praemissa Introduciione , sen^ 
tenliae quaedam paradoxae ex Ethica Cl. Geulingu examinatur J— F. Fran. 
1715, 1716 (respond. Z. FEpie, S. S. de Chaufepié , B. Voocht, Joh. 
Welau , H. Jonas) ; en Apologia Fro vera é saniore Fhilosophia , !« In qua 
Umersam Cartesii PMlosophiam a B* D, S (pinoaae) Sophismatis, tricis j 
impiis dogmatis , ipsissimoqtie Atheismo , non minus differre , qttam lucem è 
ten^ms^ clarissvme et dyayviQQtJTfo^ osienditur ; 2» In qua coUatio instituitur 
inter Stoicismum dt Spinosismum , simulque puritas Philosophiae Cartesia- 
nae ostenditur ; 3« In qua utilitas <ft praestantia Philosophiae Oartesianae 
hreviter notatur , etc. ; 4« In qaa Tiri Clar, D. Hermanni Boerhave IHss. 
de Comparando certo in Physicis justo examini svibjidtur , etc. ( resp. H. 
k Borssum , J. Inuninck , A. W. Arentsen , P. Theoph. de Chaufepié) 
Fran. 1718. Op het tweede twistgeschryf met Regius in 1718 en 1719 
behoeven w\j niet terugtekomen (zie blz. 319). Yriemoet gewaagt ook 
van een zevental disputatien , die in en sedert 1720 onder Andala z^n 
verdedigd over physische en physiologische onderwerpen. Wij hebben 
die niet onder de oogeu gehad, doch vernamen, dat eene van haar, de 
quatuor fictis Entium simplicium spedebus , gerigt tegen Leibnitz' theo- 
rie over de monaden , een pennestr\jd tusschen onzen hoogleeraar en 
prof. Engelhard te Groningen uitlokte. 

Op theologisch gebied kent men van onzen hoogleeraar de Summa 
Thedogiae supernaturalis , Fran. 1716 , eene vereenigde uitgave van 35 
disputatien , welke hy in de twee voorafgaande jaren had laten verde- 
digen. Prof. IJpeij zeide daarvan, dat dit systeem wel in eene vrg 
goed geregelde orde, doch niet zoo geheel zonder alle «oudschoolsche wan- 
staltigheden" is bearbeid , als men had mogen verwachten. De Chris- 
telijke godsdienstleer wordt er evenwel in voorgedragen , als uit de 
openbaring van God herkomstig en derhalve als het best te verklaren 
door het licht , dat deze van zich geeft. 

Voorts ontmoet men van Andala de navolgende uitlegkundige geschrif- 
ten: Exegesis Fsahni XVI j Fran. 1716; Gomm. exegeticus in Ps. VIU^ 



362 

Fran. 1720; Exegesis ühstrium locorum'é duomm I^portnn S. Scripturae; 
Serpentis aenei , dt su^ensi eodem die sepéliendi, Ace. Clavis Apocaiyptica *), 
Fran. 1720 ; en ^hypothesium Cl. Cocceji vindicandarum ergo", VerUarmg 
van de Openbaringe van Johannes, Met een sleutel en Tafel der Creakhten. 
Leeuw. 1726 ; voorts nog eenige verhandelingen , als : de voto Feregri- 
nantis Jacobi ad Genes. XXVIII ^ 20—22 (def. S. Koczi) 1722; de vera 
notione Legis , et varia voois acceptatione , turn in Scriptura F. T. , turn in 
Epistt. Fatdinis (def. C. W. Plesman, J. W. S. Lemonon) 2 p. 1722; de 
justificatione peccatoris coram Deo , ex sola fide absgue operibus , per omnia 
tempora , tam sub V quam sub N. T. (iet F. Dumas) 1723 ; de hirco , qtd 
die sxpiationis cessit Aeazéli, ad Levit. XVI (def. W. van Slooten) 1726; 
de expiatione leprosi , ad Levit, XIV (def. P. Sageran) 1726 ; in Jes. LUI, 
8j verba ültima (def. J. L. Stubenrauch) 1726; in Jes. LUI, 10^ verba 
priora (def. W. Abreson) 1727 ; de Sabbatho et die Dominica (Bibl. Brem. 
CLVni). 

Van de verhandelingen , onder hem verdedigd , doch door de defen- 
denten zelve geschreven , kwamen ons onder de oogen die van G. Baroti, 
Exerc. Theoh de auri generatione , locis , naminibus , generibus , oUque aüe- 
gorica eorum significatione ^ 1716, en van Thom. de Bucquoy, Diss. 
Theol de necessitate <t veritate Satisfactumis Jesu Christin 1716. 

Wjg besluiten deze lange reeks zgner geschriften met de vermelding 
van drie rectorale oratien , ui. de viis Jehovae rectis^ Fran. 1715 (waar- 
achter een Lat. vs. van P. Wesseling); de regno Christi et Sanctarum 
miUenario^ praeterito an Juturo^ Apoc. XX , Fran. 1721 ; de ecclesia satiata, 
seu irrigtéa^ non addenda sUienti^ Fran. 1726. 

Als een wakker strijder bleef hi] dus met woord en pen zgn stand- 
punt verdedigen , totdat h\j als de laatste pilaar van de Gartesiaansche 
wijsbegeerte overbleef; quareCl. defuncto — het z\jn woorden vanVe- 
nema — nemo vitio verterit, quod omnes intenderet nervos, viresque 
in Cartesianismo asserendo, & afflicto succurrendo, insumserit, cum 
Theologia ipsa in ejus naufragio Ipsi periclitari videretur; omnia itaque 
conquirens remedia, Experimentalem artem minime neglexit; quinimo 
primus bic coUegium inchoavit eaperimentaU , in quo ope Antliae Pneu- 
maticae Physica repraesentare & explicare solebat phoenomena. 

Ëene kearbende van jongelingen , uit alle oorden aangekomen , hing 
altoos aan zijne lippen , zoodat hy zgn licht aan onze academie met veel 
vrucht heeft doen schgnen en z\jn naam een groeten klank had, die tot 
in ver verwflderde streken is doorgedrongen. 

ïj Dexe Clavit Apocalyptica bestaat, evenals de meeste werken van Andala, uil 
disputatien, ten getale van vier. 



363 

En dat het niet uit de lucht is gegrepen , wat Venema getuigt over 
den naam van dezen ambtgenoot, ofschoon ^familiaritatisautstudiorum 
yincolo non adeo mihi conjuncte*', bewqzen ook de aanbiedingen, welke 
Andala ontving, eerst (toen hij pas als Philos. Prof. was opgetreden) 
van een kansel in Haarlem, daarna (1719) van den katheder te Leiden, 
die door de Volders dood was vacant geworden. 

Den 12 Sept. 1727 betaalde hij aan de natuur haar tol ; zijne weduwe 
zonder kroost uit dit huwelgk nalatende. 

H. Venema, Orai, fwi. in memoriam Euardi Andala, Fruu 1727; Vriemoet, 728— 7S7; 
Psqaot, I, 162, 168 ; Upeg , Qeach, van de KrisieL Kerk in de achttiende eeuw, III , 867, 
YII, 4S0, 451, Vm, 152, 158, 161, 162; Gloaius, I, 49—52; A. Bnigmans, Moffium Nie. 
Engelkafd {FerAand. van F. J. Z P.. I, 541). 



Johannes van der Waeqen, de jongere , predikant te Mid- 
lom , b\i Franeker , werd aan z\jn bejaarden vader , op diens verzoek , 
den 27 Dec. 1700 , toegevoegd. Geen vol jaar was er nog verloopen , 
toen htj den rang van buitengewoon hoogleeraar verkreeg {Gt. R. 29 
Sept 1701). Gelgk U. Huber , die nog even mogt beleven dat Zacharias 
den katheder beklom , ging het ook den ouden van der Wae\jen. Het 
verzoek van den zoon om z\jn vader als academieprediker te mogen op- 
volgen , werd terstond ((?. B. 3 Maart 1702) ingewilligd. Ingevolge de 
voorwaarde b^' z\jne benoeming gesteld , genoot hij , zoolang zgn vader 
leefde , geen landstractement ; na diens overladen legde men hem slechts 
ƒ400 toe, en bovendien ƒ 200 als academieprediker. 

*De jeugdige hoogleeraar had het levenslicht gezien te Middelburg , 
den 20 Oct. 1676 ; een paar maanden dus vóór dat de vader van daar 
werd verwflderd. Te Franeker was hö voor de studie opgeleid. Merk- 
waardig is het te vernemen , hoe spoedig men , naar de methode dier 
dagen, een leerling bekwaamde. Is. Valckenaer, die later rector te 
Leeuwarden werd en toen te Franeker studeerde , gaf hem sedert zgn 
achtste levensjaar onderwgs. Yalckenaer plaagde den jongen niet met 
dorre en duistere grammaticale regelen , maar liet hem eenvoudig één 
enkel hoofdstuk van Sanctii Minerva^ in dichtmaat overgebragt^ van 
buiten leeren , het hoofdstuk nl. de genenbw naminum ; pratende behan- 
delde de leermeester met hem etymologie en syntaxis. Al spoedig werd 
met het lezen van een auteur aangevangen , en wel met Phaedrus , 
wiens fabelen in 't geheugen werden geprent. Daarop namen z|j Nepos, 
OvidiuSi Yirgilius en Justinus, den een na den ander, bg de hand. Toen 
van der Waegen in ^t Latgn eenige vorderingen had gemaakt, werd de 



364 

oorspronkelijke tekst des N. T. tot grondslag voor het onderwijs van het 
Grieksch genomen. En dit ging zóó goed , dat de jongen in zgn elfde 
jaar het N. T. in zijn geheel (omnes et singulas ejus partes) doorge- 
werkt en daarbg de beteekenis en analyse der woorden in schrift had 
gebragt. Onderwijl had Lemonon , die toen proponent was bq de Waal- 
sche kerk, hem Fransch geleerd. Zóó verhaalt Andala. 

In Sept. 1687 schreef de knaap , nog geen elf jaren oud , zqü naam 
reeds in het academiealbum. Weldra telden Perizonius en Rhenferd hem 
onder hunne leerlingen. Bg Vitringa hield hg collegie over kerkhisto- 
rie ; Röell's onderwijs , zoo in de theologie als in de philosophie , ver- 
zuimde hg niet ; de vorming als Goccejaansch theoloog had hij evenwel 
het meest aan zgn vader te danken. Aan deze academische studiën 
wgdde hg meer jaren , dan aan die ter voorbereiding. Geene andere 
bgzonderheden omtrent hem vernemen wg uit dit tgdperk , dan dat hij 
onder Rhenferd over den ouderdom van het Hebreeuwsche alphabet 
disputeerde. Yermoedelgk is dan de Disput, phüol deantiquüatelüeranm 
judaicarum , Fran. 1696 , die onder Rhenferd's werken voorkomt , de 
bedoelde. 

In 1699 , den 15 Nov. , tot den predikdienst toegelaten , liet hg sdch 
in Mei dv. het beroep naar Midlum welgevallen , voornamelijk ook om 
zich in die betrekking als redenaar te oefenen. Dat de katheder zgns 
vaders voor hem was bestemd , zal toen immers geen geheim zgn ge- 
weest 

De leeraar van Midlum trad dan , zooals boven gezegd , aanvankelijk 
privatim tot steun zgns vaders , daarna als extraordinarius op , totdat 
Röell^s vertrek zgne bevordering tot ordinarius ten gevolge had ((?. R. 
19 Jidg 1704). Wie zou het den hoogleeraar euvel duiden , dat hij , 
een jaar later in zgne geboorteplaats Middelburg beroepen en met aan- 
drang verzocht derwaarts over te komen , betuigde wel op zgn post te 
willen blijven , wanneer hg «beneffens de ordinaris professie Theologiae 
oock mochte jouisseren van het ordinaris tractement". Ziedaar de reden^ 
waarom zgne jaarwedde van ƒ400 tot ƒ1000 is verhoogd (ff. B. 16 
Julg 1705). 

Zgne inauguratie , steeds verschoven tot de komst van Röell's op- 
volger , vond eerst plaats den 6 Oct. 1707 , nadat hem den 21 Mei te 
voren de doctorale titel was verleend. Bg die gelegenheid sprak hg 
de impotmtia hominia animdlia ad capienda ea, quae swnt spiritus Dei 
(Fran. 1707 O- 



i) Mea leze over deze oratie Ghr. Sepp, Het Godgel. onderw. enz, 11,312,313. 



365 

Den 24 Maart 1709 stapte hg in het huwelijksbootje met Anna Lucia 
Me\jers, wier vader kapitein was b\j het Nassausche regiment, te 
Leeawarden. 

Van des hoogleeraars onderwijs deelt Andala mede, dat de d(^matiek 
door hem werd behandeld, in het eene jaar naar een handboek van Joh. 
Melchior^, in het andere naar den Heidelbergschen Catechismus. 
Zijne publieke collegien waren b^j afwisseling aan de schriftuurlijke, 
typische en profetische theologie gewqd. Den Methodus concionandi z\jns 
vaders gaf hij , ten behoeve der leerlingen , in 't licht. Hg hield name- 
lijk een privaat coUegie over homiletiek , waar de jongelui zich ook 
praktisch moesten oefenen. 

Om de veertien dagen leidde hg een privaat dispuutcollegie, waarbg 
afwisseling de leerbegrippen der Roomschen en Socinianen werden bestre- 
den of onze geloofsleer naar den Catechismus ontwikkeld en toegelicht. 
Op verzoek der studenten was h\j naauweiyks begonnen het systema van 
Fr. Burman in disputen te behandelen, toen de zeer beminde hoog- 
leeraar den 9 December 1716 het tijdige met het eeuwige vervdsselde «). Mo- 
gelgk was zgne ongesteldheid in den laatsten tgd dan ook de oorzaak, 
dat de rectorale rede van 1716 , de tóis néyaXflotg róv ^eóv, quae Apos^ 
tcHi frimo Fentecostes die variis linguis sunt locuti, onuitgegeven bleef 
liggen. Den 18 Maart van z\jn laatste levensjaar was hem nog eene 
tractementsverhooging van ƒ200 toegestaan. 

In de kracht des levens weggenomen , zonder door geschriften zich 
algemeen bekend te hebben gemaakt , verwierf hg niet den groeten 



1) Hieraan zal het welligt zijo toeteschrijven, dat in 1706 te Franeker van de 
^*T% kwamen Jo, Melchioris Opera omnia theol, , ezegetica , didaetica , polemica , 
(piibu$ V. ac N. T. libri conferuntur, explieantur, illustrantur . 

^) Vaa zijne in plano gedrnktf^ Thesps trelTen wij in de GoU. E. aan Thesium 
Socinianis oppositarum Decades XV III (1708, 1709) en ten deele Thesium theohai- 
carum eontroversarum sec* ardinem caiecheseos Patatinae d^cadet LA7/7 (1714— lo). 
In eeoe Elegia op zijn dood werd door Ds. C. Schellingeryan z^'n onderwijs gezegd : 

Detegit haereticae molimina prava catervae, 

Ancipites tecknas implicitosqne dolos. 
PromoTet inctunbens stadium sablime ProphetU, 

Ordine directo fata fatnra probat. 
Ordme eoncinno coelestia verba docendi 

Ostendit methodam ligitimasqae modos, 

I qaam grata movet tertae facandia linguae 
Pectora, et e vili tollit ad astra sulol 

01 qnam nectareis eiplanat vocibus alta 
Uogmata , et in clara luce videnda locat I 



naam zgns vaders, wiens levend beeld h^' — naar 't getuigenis zijner 
leerlingen en van zijn Iflkredenaar — overigens gaf te aanschouwen. 
Verbazend büderhand en vlug, scherpzinnig, sterk van geheugen, 
gemakkelijk en helder z\jne denkbeelden mededeelende , uitstekend re- 
denaar ,, altoos bedaard en humaan in zijn oordeel , ziedaar zoo vele 
schoone hoedanigheden , die hem worden toegeschreven. 

Z\jne weduwe hertrouwde later met Dr. Justus Schellinger te Leeu- 
warden en overleed den 28 Aug. 1736 , 49 jaren oud. 

K. Andala, Orat. funebrit in ohitum Joh. van der Waayen, F. Fran. 1717, waarbij het 
Progr. fun,, door Dom. Balck geuKreFen, is kerdrakt; Academia Franeqtterana Iwffens — 
obitum J). Joh, van der Waeyen, J. F, (Lat. venen van C. ScheUiager, Onil. Maibnaa; 
Nederlandsche van F. Halma, Jok. AJberti, Joh. Andriessen , R. S. Immens , J. 6. Tan de 
PoU, Andr. Andriessen, O. Abbring, J. Benthem, D. H. Andreae. en een Fransch va. vu E. 
Valat) Fran. 1717; de U Rne, OeUUerd Zeeland, 106, 107; Vriemoet, 788—741; Glatiu, 
ra, 676. 



Johannes Hemsterhuis. Dr. Boerhave, Med. praelector te 
Leiden, Dr. Beverhorst, te 's Hage en Dr. Hemsterhuis, te Leeuwar- 
den, vormden het drietal, waaruit den 7 Febr. 1704 de laatste geko- 
zen werd , om Matthaeus Sr. op te volgen , als hoogleeraar in de ge- 
neesl^unde. 

De benoemde was den 1 Januarg 1657 geboren uit het huwelgk van 
Dr. Sibold Tiberii Hemsterhuis , lijfarts des Stadhouders, en Margaretha 
Swilda. Franciscus , de vader van den zoo beroemden Tiberius Hem- 
sterhuis, ook een zeer geacht geneesheer, eerst te Leeuwarden, later 
te Groningen , was zijn oom. 

Johannes, een kweekeling der Latynsche school te Leeuwarden, kwam 
zich den 3 April 1674 te Franeker inschrijven , als Johannes Heemsfer- 
huis^ Leovard Fris. Ph. Stud. Met liefde beoefende hq onder de Grau 
de wiskunde , onder Wubbena philosophie , voorts genoot h\j 't medisch 
en anatomisch onderwijs der Matthaeussen,doch niet van Frencelius, zooals 
Banga opgeeft , want die was immers in 1669 al overleden. Te Leiden 
zette hg züne hoofdstudie voort , toen Theod. Craanen en Car. Drelin- 
court de medische leerstoelen bekleedden ; den 24 Jun\j 1678 weid 
j,Iohannes Heemsterhuis^' daar tot Med. Doet bevorderd , na eene dis- 
putatie verdedigd te hebben: qua historiam exhiberet laboraniis ckïorosL 

Na zich in zgne geboortestad als geneesheer te hebben gevestigd , 
huwde hg den 21 Jan. 1694 te Goutum met Rixt van Hom, weduwe 
van Mich. van der Malen , in leven J. U. D. , oud-schepen van Leeu- 



367 

warden 0q President van het Nassausche Krtigsgerigt Haar vader Dirk 
van Hom was lid der Staten. 

Hemsterhuis aanvaardde het hoogleeraarsambt den 7 Februarg 1704 
met eene Orat. de medieinae neeessUate , éUgnüate , cauMque infrequentio- 
ris avccessus (Fran. 1704). 

Welken invloed de genoemde leermeesters op zgne rigting hebben uit- 
geoefend, bleef ons onbekend. Hg heeft ook b\jna geen tqd gehad om 
zich als leeraar in de geneeskunde bijzonder te onderscheiden , daar de 
tering hem den 6 Januarg 1706 ten grave sleepte. — Onwillekeurig 
is men geneigd ten aanzien zijner benoeming te betreuren , dat men 
Boerhaye niet heeft gekozen. Latané hield de OrtUio Junébris^ die on- 
gedrukt bleef. 

Vriemoet, 742 , 748; A. Nanta, £le^ in obUwm vin dar, Johamni» HeauUrhmi, Fnm. 
1706 (in plano) ; de Crane, BjfzonderAéden de fmmilie Hnuierkuii betref ettde, 10, 11 ; Dez. 
Siofr, iifdr. en herigten, 49 volg.; fiaDga» II, 769-61. 



Nicolaus Gttrtler. Had de academie in Röell een groot man 
moeten afistaan, hare Curatoren be\j verden zich hem te doen opvolgen 
door iemand , die geen naam meer behoefde te maken. Sam. Werenfels , 
hoogleeraar te Bazel , nog eens weer Dr. Mich. Amoldi , nu pred. te 
Haarlem , en Dr. Joh. Wesselius , pred. te Purmerend , werden aanbe- 
volen ; op den eerste viel terstond de keuze (19 Juljj 1704) , maar de 
Zwitsersche geleerde, wien ƒ1200 tractement was beloofd, bedankte 
reeds den 15 Augustus dv. 

Vrochteloos beriep men , 16 Julig 1705 , den hoogleeraar Nic. Gttrt- 
ler van Deventer , die , zeer aanbevolen door Werenfels , met Joh, 
Conr. Eesler en Lud. Chr. Mieg, hoogleeraren, de eerste te Bremen, 
de tweede te Marburg , op de nominatie was geplaatst Geen wonder ! 
hem was slechts / 1000 toegedacht Daarop polste men Mieg , die even- 
min was te bewegen (vgL ö. JB. 30 8ept 1706), zoodat eene nieuwe 
voordragt noodig werd, waarop voorkwamen Joh. Eirchme^'er, hoog- 
leeraar teHeidelbei^, onze Ruardus Andala en Wesselius voornoemd, 
die inmiddels naar Rotterdam was vertrokken. Een tractement van 
ƒ 1500 bleek niet voldoende te z\jn om Eirchmeger , op wien de keuze 
den 15 Febr. 1707 was gevallen , tot de overkomst te bewegen. Gttrtler, 
Andala en Wesselius zagen zich op nieuw aanbevolen , en toen den eer- 
ste bg zflne benoeming op 21 Juig 1707 een tractement van / 1500 aan- 
geboden werd , liet hij zich verbidden. Na de groote vacantie , den 6 
DL H 24 



Oct 1707 , hield Ottrtler eene intreêrede de viU eopUemioque statu L C. 
post ipsius intraUum in glariam^ Fran. 1707. 

De opvolger van Röell was een Zwitser, geboren den 9 Dec. 1654 te 
Bazel , waar zqn vader koopman was. Aldaar in 1669 aan de academie 
gekomen, verwierf hg den 2 Julg 1672 den graad van L. A.M. Daarna 
ving h$ met de theologische studiën aan , welke uitstekend geleid wer- 
den door de hoogleeraren J. R. Wetstein, Joh. Zwinger, Petr. Werenfels 
en L. Gemier, totdat Gürtler den 9 Maart 1676 tot den predikdienst 
werd toegelaten, na onder Werenfels de ardine aduwm decretorum Dei^ 
(Basil 1676) gedisputeerd te hebben. 

Ten einde zqne wetenschappelqke betrekkingen en kundigheden uit- 
tebreiden , ondernam hg in 1678 eene reis door Frankrgk , op welke h^ 
te Genève Turrettinus , te Saumur de Hautecour heeft hoeren onder- 
wazen. Na zgn terugkeer gaf hg privaat-onderwijs in de theologie, 
letteren en geschiedenis. 

Door het bewerken van een Lexicon mantMie TFUnffuarum^ Lat. Germ. 
fifr. et GdU, , voorzag hg ongetwgfeld op eene gelukkige wgze in eene 
wezenlgke behoefte , want het beleefde ten minste zes uitgaven (Basil. 
1682, 1692, 1702, 1715, 1731, 1769). 

Uit de privaat-docenten aan grootere academiën gingen de kleine in- 
rigtingen van H. O. dikwerf hare keuze doen , als zg een hoogleeraar 
noodig hadden. Zoo ontving Gttrtler dan in 1685 de uitnoodiging om als 
Prof. Philos. et £loq. te Herbom voor school en wetenschap nuttig te 
zgn. Gaarne aan deze roepstem gehoor gevende , aanvaardde hij die 
taak met eene Orat de foto phüosqphico in ecclesia christiana (Herb. 1685). 

Om op de baan der eere verder te geraken, ging hg in bet vol- 
gende jaar te Heidelberg , tgdens het derde eeuwfeest der hoogeschool 
de laurea doctoralis in de theologie halen , die prof. J. F. Mieg hem 
ter hand stelde , nadat Gürtler de munere Christi regio (Heidelb. 1686) 
had gedisputeerd. Aan zijn verblgf te Herbom herinneren eene Diss. 
de legatis^ Herb. 1686; Vita M. Netheni^ orat, parentaU descripta^ ibid. 
1687 ; Diss. ad defensionem CatecJieseos PaUUinae , anoniem door hem uit- 
gegeven op aandrang van Fabricius en Mieg , tegen de beweging, die 
de Roomschen en Lutherschen ten jare 1687 aldaar maakten over de 
80« Vraag. Zonder zijn naam gaf hg in het Duitsch eene korte ge- 
schiedenis van de Fransche Kerk uit, waarvan de juiste titel ons niet | 
bekend werd. Van Herborn vertrok Gürtler naar Hanau als tweede Prof. 
Theol., tevens belast met 't onderwgs in de Philos. theor. et practica, 
Histor. et Eloq. Deze leerstoelen aanvaardde hg met eene Orat. de mi- 
gratione doctomm et sdentiarum et religionis , Hannov. 1687. 



Twee werken van Gürtler, uitgegeven toen hg te Hanau stond, ves- 
tigden, ook in ons land in 't bqzonder, zgnen goeden naam als kerkhis- 
toricus en godgeleerde, nl. de Historia Templariorum, observatt. eccleaiast. 
auda, Amst. 1691, ed. 2a 1703, en- de Instittdiones theologicae^ ordine 
mazme naiurali exposüae , Amst. 1694 , welk laatste werk , meermalen 
'herdrukt, door van der Waegen genoemd wordt :Theologiae Sjstemati- 
eae , Elenchticae et Practicae , seu , ut vulgo vocari solet, Paracleticae, 
corpus integrum , seccincta et singulari prorsus methode compositum ^)« 

Te Groningen hield men al de oogen op onzen Gürtler gevestigd, voor 
het geval, dat een der beroepen hoogleeraren J. F. Mieg en P. Hulsius 
mogten bedanken (1691) , wat echter niet geschiedde. 

Naar Bremen zou hij vertrekken als Prof. Theol. en Rector perpetuus 
van het Gymnasium illustre en hetPaedagogium. Den 18 Jun\j 1696 trad 
hij in de Wezerstad op, sprekende de adventuet habUaUoneJ. C. inplaga 
Bremensi (Brem. 1696 , ook in Gerdes' Misoétt, Oraning. I, 651). De gver, 
waarmede h^ bij voortduring ook hier werkzaam was, werd aangevuurd 
door een groeten toeloop van studenten. Bremen moest hem echter na 
drie jaren aan Deventer a&taan , waar de waardige opvolger van By- 
naeus den 8 Nov. 1699 eene inwijdingsrede hield De filio Deidoctore ei 
disc^ido ab aetemo et in tempore j Dav. 1699. 

Had hg te Bremen de studie der theologia prophetica reeds aange- 
moedigd en in 12 dissertatien eene Vocum typuxhpropheticarumbrevisex^ 
plkatio (Brem. 1698, Traj. 1715, Amst. 1722) geleverd «), de Deventer 
hoogleeraar liet hierop een Systema theologiae prqpheticae volgen , waar- 
door h\j zich als een heraut van dien tak der godgeleerdheid zeer be- 
kend heeft gemaakt^). 

Voor Franeker was onbetwistbaar eene gelukkige keuze gedaan. Yir 
stupendae eruditionis, toto orbe literato celebratissimus , volgens het 



1) Van xijne disputaten aldaar vermeldt Rotermund Brevet pasitiones de offieio 
hominis erga se ipsum^ 1688; de Deo patre, filio et S, 5-, 1688; de lege naturae ^ 
1690; de ffUis eccl. Ckristianae tempore primo ^ 1694. 

^ Uit dit t'gdperk z^ns levens heeft men van hem nog : Disp. de passionibus et 
ghriis J, C, Brem. 1697 ; De taeris epuli», ibid. 1699 ; Theset eucharisticae ad Ps. 
z3, ibid. 1699; De sacra J. C. coena, ibid. \B99 j Dialogi eucharistici de Christi esu 
ultimi Paschalis agni, lotione pedum, inttitutione S. Coenae et sermone ad discipulos 
in coenaculo habito, ibid. 1699; De transsubstantiationiê origine, mediis, progressu 
ejus in$ervientibus , etc. 

^ Tijdens zijn verblyf te Deventer schreef hij eene Praefatio voor de Frankforter 
editie der Critici Saeri (1696); ook voor Porbesii Opera (kmiAlOS) qu etne Ëlegia 
ad regem Borussiae iuper obitum eonjugis reginae Sophiae Charlottae, e Germ, 
termone Jo. Beueri in laiinum traducta^ Amst. 1705. 



870 

getuigeiiis van Andala ^) , was hg in de schatting van Up^ een oo^ 
deelkondig geleerde , met onvemiste godsvracht Te Water noemt hem 
onder de Yoomaamste theologanten van Frieslands hoogeschool ; studio- 
sam juventatem in abdita saorae scripturae ducere , ac yiticimonim 
Divinorum cognitione concatenata eorum animos imbuere in delidis 
habnit — zoo getuigde zgn ambtgenoot , de jongere van der Waaien 

Eene Exegesis analytka in teaAus nowmOoa prophetkos F. T. ; eene 
(Mhecheaeos Heidelbergensis suocincta eaoplcMatio , door hem in HS. nage- 
laten, herinneren ons, met de Aphorismi theologiam prqphetkam ddinea»- 
teSf te Leiden in 1717, dus na zgn dood, uitgegeven, de onderwerpen, 
die hg te Franeker met zqne leerlingen heeft behandeld '). Hier voege 
men nog bg de Forma sanorum sermonum (Amst. 1711) ten gebruikeop 
zgne private collegien bewerkt, later onder den titel Sifnopsis theók^ 
refoffnatae te Amsterdam zoowel als te Marburg herdrukt Zgne Origim 
mundi et in eo regnomm^ rerumpublicanm, pqpuhrum^ ad fNodtmi ftüfor. 
mniioersalia , cmm maxime ecdasiasticae , Amst 1708 , werden geprezen we- 
gens den schat van belezenheid, daarin neergelegd, en des schreven 
geleidelijke , bondige en duidelgke wgze van voorstelling. 

In weerwil dat hg met eene ondermgnde gezondheid te Franeker wss 
gekomen en nooit weer de man van vroeger mogt worden , bleef zgn 
geest helder , zgne liefde voor de wetenschap en de studerende jeugd 
dezelfde, totdat hg den 28 Sept 1711, na veel sukkelens, denlaatstatj 
adem uitblies. 

Uit het huwelgk met Anna Magdalena Baron, van Hanau, had hg| 
twee zoons en drie dochters , die op hun jeugdigen leeftgd in de regt-l 
matige droefheid van hare moeder over zgn dood deelden. 

Joh. yan der Wae^en, F., Orat. fun, in obitum Nie, QwrtUri , Fran. 1712 , wunan be^ 
Frogr,fitn., door Ant Sehulting gesteld, voorafgaat, en Sfieêdia o. a. een van Job. Buxtorf, 
i^n toegevoegd; Niceron, XLI, 207. 886; Vriemoet, 744-750; IJpe^, %«taR. Godgtl. II, 
186—188; Botermnnd, Oelekrten in Brmen, l, 148—160; Olaiias, I, 691-598; OrJ 
Sepp, a. V., U, 888—886. 



Willem Loré was een van die oorspronkelgke vernuften — zot 



1) Orat, fun, in obitum Joh, Rhenferd, p. 9. 

^) Van hem zijn de volgende disputen, te Franeker verdedigd in 1708: Den' 
paritionibns J. C, ex mortuis suscitati ; De Chriêti Pontificis apparitione in c4>eU 
praecipuis Rom. Eccles. erroribus oppoêitae , ad Hebr. IX, 11, 12, 84; De J. Ci 

Sloria apud Patrem in coelo ; De J. C. gloria apud Patrem in eoelo et singularit» 
e Ipsiui titulis ; in 1 709 : De perpetuo sacerdotio J. C. eoelo altiorii humoMmqm 
naturam in id inferentis; in 1711 ; Diss. de J. C. in yloriam eveeto , fatisque m 
puli ipsiui, ex historia et vaticintis repetitae. 




^H'TiireBJajBii.1icii. 



Stta\i.T:P.BloBiiners,lB Üa^^ 



>^^frdL' 




1 '-' 



371 

schreef prol de Gnme naar waarheid -- «welke als met een eigen smaak 
en neiging voor de wiskunde geboren , zich van zelve ontwikkelen , en, 
met eene onbedwingbare drift alle moegelflkheden doorworstelende, zich 
tot eene verbazende hoogte verheffen , waarvan Friesland zoovele voor- 
beeldt heeft opgeleverd". 

Zgn grootvader, uit Frankrgk afkomstig , was lakenwever te Leiden ; 
zijn vader was voorzanger bg de Waalsche gemeente te Leeuwarden, en 
gaf ook onderrigt in de Franscbe taal , wi&- en rekenkunde. Onze Wil- 
lem , 's mans oudste zoon uit diens eerste huwelgk , in 1679 geboren , 
werd van af z^jn twaalfde leveneijaar in een weeshuis te Leeuwarden 
verzorgd, daar het gezin bg 's vaders dood in 1691 van middelen was 
ontbloot 

In het ouderlgk huis was de lust voor de rekenkunst btj hem van 
jongsaf aangekweekt; zich zelven door een buitengewonen vlgt verder 
oefenende , bleef zfln veel beloovende aanleg niet onopgemerkt. Begun- 
stigers vond hfl weldra, en onder deze den burgemeester Jarich Banga ; 
terwijl een zekere Riemer Sybes , mathematicus te Dronrijp, hem gaarne 
met raad en onderrigt ten dienste stond. In 1697 werd hem de gelegenheid 
geopend om onder leiding van prof. Fullenius zich geheel aan zijn lie- 
velingsvak te wgden. Acht jaren had h^' het voorregt de lessen van 
dezen uitstekenden leeraar, zoo in de algebra, meet-, en sterrekunde, als 
in den vestingbouw te genieten. Fullenius stond hem zelfs toe les te 
geven aan studenten , waarvan , vooral ook door jongelui uit de eerste 
fomilien, veel gebruik werd gemaakt. 

Den 9 Januarg 1700 werd zgn naam in het album opgenomen, omdat 
hij den volgenden dag wenschte te dingeü naar het academisch diploma 
als landmeter , dat hem na 't examen natuurlek zonder aarzelen werd 
uitgereikt 

Met les geven en het verhuren van kamers kon hg voortaan niet al- 
leen zgne behoeften bestrgden , maar tevens voorzien in het onderhoud 
van het door zqn vader nagelaten gezin. De aanstelling tot Landschaps- 
landmeter, bij G. R. 10 Febr. 1706, was eene erkenning zijner kundig- 
heden, tevens eene verbetering van zgn bestaan. Ten volgenden jare 
ontsliep zgn Maecenas , de hoogleeraar Fullenius , aan wien hq zjjne 
opkomst , ook door de vergunning om onderwqs te geven , had dank te 
weten. Wanneer diens opvolger hem eens minder gunstig gezind werd ? 
Het mogelijke gevaar , dat zijn bestaan dreigde , werd op z^jn verzoek 
echter afigewend door Ged. Staten, die hem magtigden ,om b^j con- 
tinuatie de studerende jeugdt tot Franeker in de Mathesis en de respec- 
tive leden van dien te mogen institueren , 't s^j bg maniere van collegie 



372 

o£f andersins , sodanigh, als hem beqaaemt en voor de studerende jeugdt 
meest nut en dienstigh sal wesen"' ; ja zy verrasten den veel geprezen 
jongman, op voorspraak van een pngenoemden Gedeputeerde, ter zg- 
ner aanmoediging zel& met een tractement van ƒ250 ^sjaars {Q.Ri 
en 2 Jvig 1707). Deze aanstelling gaf hem trouwens niet den titel van 
Lector. Zonder betrekking tot het openbaar onderwgs, tot het lichaam 
der academie en den Senaat, bleef hg — zegt de Crane — «Meester'' Loré. 
De gewone en hoogere meetkunst , algebra , kegelsnede, krggsbouw- en 
sterrekunde werden alle door hem onderwezen; zgnevoortreffel^keleer- 
wgze kweekte bg velen de smaak voor die vakken aan , zoodat het ^klein 
höflich Mïnngen" — geJijk v. Uffenbach hem noemde — een groeten toe- 
loop bleef behouden. Werken schreef h|j niet. 't Eenige dat ooit 'm 
hem het licht zag is eene Memoire sur les régies gui determinentlesmo^ 
vements de la prcjecHon des corps ^ door Maupertuis geplaatst in de 2f^ 
moires de V Academie BoyaU des Sciences de Paris. 

Niet uitsluitend aan de academiejeugd , ook aan den provincialen 
waterstaat mogt hg zgne talenten wgden en daarmede schitterende be- 
wgzen leveren, dat zgne theorien ook praktisch opgingen. Men her- 
innere zich slechts de indgking van den nieuwen Bildtpolder in 1715, 
den aanleg der stoute Dokkumer Nieuwe Zglen , in 1729 voltooid , en 
van den Slaperdgk in Hemelumer Oldephaert en de schutsluis bij 6&- 
lamadammen in 1732, den Slaperdijk bg Zurig in 1733, vier groote 
werken naar zgne plannen en onder zgn toezigt tot stand gebragt Of- 
schoon hg in 1724 zgn ontslag had genomen als Landschaps-landmeter, 
weigerde hij zgne diensten als waterbouwkundige niet , en deze werd^ 
te hooger gewaardeerd om 's mans beproefde onbaatzuchtigheid. In de 
verhooging van zgn tractement als Institutor matheseos in 1729 en 1732, 
telkens met ƒ 200 , vond hg , naast den verkregen roem , ook eene gel- 
delgke belooning. Met het klimmen zgner jaren hielden de onderschei- 
dingen , die hem te beurt vielen , gelgken tred. In 1736 ontbood loeo 
hem ten Hove, om Prins Willem Garel Hendrik Friso in de mathematische 
wetenschappen , inzonderheid bg de verdere beoefening der krijgsboaw- 
kunde, ten leidsman te zgn. Voortaan kon men hem tot het einde zijns 
levens gedurende de academische vacantien daar geregeld ontmoeten. 
Zeer bemind en gezien bg de leden der vorstelijke familie , mogt Loré 
den Prins dan ook dikwerf vergezellen , o. a. naar Brabant en Duitsch- 
land. 

Nadat zgn voortreffelgke leerling Nic IJpeg, dien wg later als hoog- 
leeraar zullen ontmoeten , als Lector hem was toegevoegd , toen hg oud 
en zwakker begon te worden (&. B. 18 Maart 1743) , hebben Qedepu* 



878 

teerden hem ten laatste den lauwerkrans opgezet, door bg Resol. van 
27 April dv. den waardigen man lUit consideratie van desselüs merites 
te honoreren met den titel van Extra-ordinaris Professor Matheseos , 
op een augmentatie van een hondert Car. gids. tractement, gelijk deselve 
gehonoreert wort bg desen; suilende alsoo desselfs tractement 'sjaeriyks 
komen te bedragen met de immuniteit negenhondert car. gids." 

Hooger rang kon in die dagen aan iemand , die de Latgnsche taal 
niet verstond, onder de academie-ambtenaren niet worden verleend. 
Een jaar nagenoeg heeft Loré dien mogen bekleeden. Na den 19 April 
1744 de Igkrede op prof. Muys te hebben aangehoord, stortte hg geheel 
onverwacht ten huize van Nic. IJpeg van zgn stoel dood ter neder. 

Van 1722 tot 1736 was hg gehuwd geweest met Maria Posthumus, 
van Bolsward , die hem geene kinderen had nagelaten. 

Nie. Ype^, Orat. fnnebrU in oMum Ouil, Lorei, Fran. 1744, tot het aanhooren waarvan 
de nhnoodiging geschiedde door prof. Valekenaer, b\j een voor Loré seer vereerend Fro* 
gramma, en waaraan een Latgnsche Igksang van J, D. van Lennep, en eene Nederlandtche 
?aB £. W. Higt z^n toegevoegd; ook vertaald, nl. Lijkfêêden over — Willem Loré, ttU 
het Laa$n ~ door Matth, SmU, Fran. 1744; Carmina Ivffuiria edUa in mem. W.Zoré,Yx9Ji* 
1744; von Uffeahach, II. 290—298; De Vr^e Friet, VI, 830, 881; Vriemoet, 761-758; 
Willem Loré. Zifn leven geeeheiti door Mr. J. W. de Qrane , en üjne voornaamste d^k' en 
vater-werien heeckreven door W. Eekhoff, Fran. 1885. 



Wger Willem Muys, Med. Dr. te Arnhem, met Jacques Ber- 
nard, Fransch predikant, tevens lector in de natuur- en wiskunde te 
Leiden , en Patin , gewezen Prof. Math. te Marburg , daarvoor aanbevo- 
len , werd den 29 Maart 1709 in de plaats van Fullenius tot hoogleeraar 
in de wiskunde benoemd , op / 1000 tractement. 

Steenwijk was den 5 Jan. 1682 zgne geboorteplaats geworden. Johan- 
nes Mnys , meer dan 40 jaren burgemeester en geneesheer aldaar ^) , en 
Maria Schulting ^ , waren zgne ouders. Zgn broeder IzaSk , Med. stud. 
te Leiden , gaf hem in de vacantien reeds onderwgs % vóór hg ter zgner 



1) Dr. Banga houdt kennelijk dezen Joh. Muys voor denzelfden Joh. Muys , die 
Twaalf timtalUn van redel. heelkomt, oeffeningen, Amst. 1699, schreef, en zich op 
den titel als Med. Dr. te Arnhem bekend maakt. Wij betwijfelen zeer, of zy dezelfde 
personen waren. Wiier is geb. te Steenwijk in 1682, en — volgens Venema — was 
zijn vader nog in 1704 aldaar gevestigd. Die Arnhemsche geneesheer moet dus een 
ander xijn geweest Dat daar ook een Herman Muys woonde, blgkt nader. 

2) ... unica filia viri Ampl. Schutting, ejusdem oppidi consulis meritissimi, 
ejusdem stemmatis, cujus sunt Sichtermanni, Venema, U. 

s) ... ut nondum quadriennis vernacula non solum, sed et Graeca, licet in 
plicitis ductibus, scripu, sine baesitatione legeret. Idemf 15. 



374 

geboorteplaats de triviale school bezocht VervolgODS doorliep hq nog 
de beide hoogste klassen op de school te Kampen , waar Is. Yalckenaer 
rector was , om ten slotte nog gedurende een paar jaren onder leiding 
zqns broeders, nu Med. Dr. te Vollenhove, in de beginselen der ont- 
leed- ^ schei- en dierkunde ^ mede in die derCartesiaanschephilosophie 
en wiskunde, te worden ingewgd. Te Leiden hoorde hg Bidloo de 
anatomie f Le Mort de chemie, Dekkers de med. practica , Hotton de 
botanie , de Volder de proefondervindel^'ke natuurkunde en wiskunde , 
Senguerd de wgsbegeerte onderwgzen. Na de zomervacantie in 1701 
ging Muys naar Utrecht , waar hg in October y. d. j. promoveerde op 
eene Disp. de catalespai. 

Onder de oogen van zgn vader en den reeds vermelden broeder wgdde 
hg de drie volgende jaren aan de wetenschappelgke en praktische be- 
oefening der geneeskunde, zich nu te Steenwgk, dan te Vollenhove 
ophoudende. In 1704 vestigde hg zich te AmheuL Met mineraalwater 
van Pyrmont genas hg den hypochondriacus Herman Muys en anderen , 
waardoor hg groeten opgang maakte. Wegens zgne drukke praktgk , 
moest hg aan de vroege morgenuren den tgd ontwoekeren om verder 
in de geheimen der wetenschap doortedringen ^). 

Ten jare 1707 zagen de Curatoren der Groninger academie in hem 
reeds een waardigen opvolger van den groeten Bemouilli; onzalige 
twisten in den boezem der Staten hielden zgne benoeming echter tegen. 
Gelukkiger slaagde Franeker in 1709. 

Welk een naam de benoemde reeds bezat , kan men afleiden uit zgne 
verkiezing tot lid der Kon. maatschappg van Wetenschappen te Ber- 
Ign, .roemende zeer hoog zgne geleertheid in de Natuurkmde en 
Wiskunde , als welke reeds de weereld door vermaart was , en hem van 
deze verkiezinge kennis gaf door opene brieven in de Maand September 
afgezonden, nadat hg maar kort te voren zgne bediening in de Acade- 
mie aanvaart had". 

Wanneer hg zgne collegien heeft geopend ? Zeker dadelgk na den 18 
Januarg 1710, toen hg zich met de aanstelling bg den Senaat yer- 
voegde. In den loop van 1710 werd hi) voorts door den echt verbonden 
aan Margaretha van Ruyven , eene Gelderscha Na het voorbeeld in 
van der Waagen, behoeft het niet vreemd te schgnen, dat Muys eerst 
den 13 April 1711 de inaugurele oratie hield de ueu matheseoa in per- 
ficiendo judicio et ingenio (Fran. 1711). 

1) Saepe Nostrum audivimus narrantem, primo mane, hora quarta. tempore Muis 
amico, per aestatem non tantum, sed et hyemem vel urente frigore horridam, sur- 
gere coniUnter consuevisie, ut tranquille Musis liUret. Idm. U. 



S76 

De schoone gelegenheid om met geringe opoffering een tweeden me- 
dicus te plaatsen , naast Latané , liet men niet voorbggaan , want Muys 
zag zich den 4 Nov. 1712 , met eene tractementsvermeerdering van 
ƒ200, ook tot Med. Prof. aangesteld, in welke hoedanigheid hg den 9 
NoY. dy. optrad, sprekende de theoriae medicae usu atque recta ülcm 
excokndi ratiane (Fran. 1714). 

Ten jare 1720 aangezocht om het professoraat in de genees- en wis- 
kunde in Ghroningen op zich te nemen i), wist men hem hiervan terug 
te honden door zgn inkomen tot ƒ1500 optevoeren (£. Q.25Meil720). 
In verband hiermede schgnt hem omstreeks denzelfden tgd de schei- 
kunde als vak van onderwgs opgedragen en daaraan /200 te zgn ver- 
bonden.